વજ્રસંસ્પર્શબાણસ્ય ભાર્યાં રામસ્ય રાવણ। અલ્પબુદ્ધે હરસ્યેનાં વધાય ખલુ રક્ષસામ્
અલ્પ બુદ્ધિ રાવણ, તું રામજીની પત્નીને લઈ જઈ રહ્યો છે, જેના તીરો વીજળી જેવી અસર ધરાવે છે; તું રાક્ષસોનો વિનાશ કરવા માટે જ તેને હરી રહ્યો છે.
સમિત્રબન્ધુઃ સામાત્યઃ સબલઃ સપરિચ્છદઃ। વિષપાનં પિબસ્યેતત્ પિપાસિત ઇવોદકમ્
મિત્રો, સગાં, મંત્રીઓ, સૈન્ય અને સેવકો સાથે તું ઝેરને પાણી સમજીને પી રહ્યો છે, જેમ તરસેલો માણસ પાણી પીવે છે.
અનુબન્ધમજાનન્તઃ કર્મણામવિચક્ષણાઃ। શીઘ્રમેવ વિનશ્યન્તિ યથા ત્વં વિનશિષ્યસિ
જે લોકો પોતાના કર્મના પરિણામ જાણતા નથી, વિચારી શકતા નથી, તેઓ ઝડપથી નાશ પામે છે, જેમ તું પણ નાશ પામશે.
બદ્ધસ્ત્વં કાલપાશેન ક્વ ગતસ્તસ્ય મોક્ષ્યસે। વધાય બડિશં ગૃહ્ય સામિષં જલજો યથા
તને સમયના ફાંસામાં બાંધી દીધો છે, હવે ક્યાં જઈને છૂટશે? જેમ માછલી બાંધેલી હોય અને મરવા માટે પકડાય છે, એમ તું પણ પકડાયો છે.
નહિ જાતુ દુરાધર્ષૌ કાકુત્સ્થૌ તવ રાવણ। ધર્ષણં ચાશ્રમસ્યાસ્ય ક્ષમિષ્યેતે તુ રાઘવૌ
રાવણ, કકુત્સ્થ વંશના રઘુના બંને પુત્રો, તારા આક્રમણ કે આ આશ્રમનું અપમાન ક્યારેય સહન કરશે નહીં.
યથા ત્વયા કૃતં કર્મ ભીરુણા લોકગર્હિતમ્। તસ્કરાચરિતો માર્ગો નૈષ વીરનિષેવિતઃ
તમે જે કામ કર્યું છે એ ડરપોક અને આખી દુનિયા દ્વારા નિંદિત છે; ચોરો જેવું વર્તન છે, વીરપુરૂષો એવો માર્ગ નથી અપનાવતા.
યુદ્ધ્યસ્વ યદિ શૂરોઽસિ મુહૂર્તં તિષ્ઠ રાવણ। શયિષ્યસે હતો ભૂમૌ યથા ભ્રાતા ખરસ્તથા
જો તું સાચો વીર હોય તો લડ, રાવણ! થોડું ઊભો રહીને દેખાડ. તારો અંત પણ એવા જ થશે જેમ તારો ભાઈ ખરા ધરતી પર પડ્યો હતો.
પરેતકાલે પુરુષો યત્ કર્મ પ્રતિપદ્યતે। વિનાશાયાત્મનોઽધર્મ્યં પ્રતિપન્નોઽસિ કર્મ તત્
માણસ મૃત્યુ સમયે જે કાર્ય કરે છે, જો એ અધર્મથી ભરેલું હોય તો એના પોતાનાં વિનાશ માટે જ થાય છે—અને તું પણ આવું જ કામ કર્યું છે.
પાપાનુબન્ધો વૈ યસ્ય કર્મણઃ કો નુ તત્ પુમાન્। કુર્વીત લોકાધિપતિઃ સ્વયંભૂર્ભગવાનપિ
કોઈ પુરુષ એવો પાપી કાર્ય કેમ કરે જેનું પરિણામ પાપ હોય? દુન્યાના સ્વામી, પોતે જન્મેલા ભગવાન પણ આવું કામ ન કરે.
એવમુક્ત્વા શુભં વાક્યં જટાયુસ્તસ્ય રક્ષસઃ। નિપપાત ભૃશં પૃષ્ઠે દશગ્રીવસ્ય વીર્યવાન્
આ રીતે શુભ વચન બોલીને, શક્તિશાળી જટાયુએ દશમુખ રાવણના પીઠ પર જોરથી પડકાર કર્યો.
તં ગૃહીત્વા નખૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વિદદાર સમન્તતઃ। અધિરૂઢો ગજારોહો યથા સ્યાદ્ દુષ્ટવારણમ્
જટાયુએ તીખા નખોથી રાવણને ચારેય બાજુથી ફાડી નાંખ્યો, જેમ કુશળ મહાવટ વાંધા વાઘને વશ કરે છે.
વિદદાર નખૈરસ્ય તુણ્ડં પૃષ્ઠે સમર્પયન્। કેશાંશ્ચોત્પાટયામાસ નખપક્ષમુખાયુધઃ
પાંખો અને નખો વડે સજ્જ જટાયુએ, ચાંચથી રાવણના પીઠ પર દબાવતાં, તેના વાળ પણ ખેંચી કાઢ્યા.
સ તથા ગૃધ્રરાજેન ક્લિશ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ। અમર્ષસ્ફુરિતોષ્ઠઃ સન્ પ્રાકમ્પત ચ રાક્ષસઃ
પંખીઓના રાજા દ્વારા વારંવાર પીડાતા રાક્ષસ રાવણ ગુસ્સામાં હોઠ કંપાવતો અને આખો દોળાવા લાગ્યો.
સમ્પરિષ્વજ્ય વૈદેહીં વામેનાઙ્કેન રાવણઃ। તલેનાભિજઘાનાર્તો જટાયું ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ
રાવણે વૈદેહીને ડાબા જાંઘ પર બેસાડી, ગુસ્સાથી ભરાઈને પીડાતા જટાયુને તાડીથી માર્યો.
જટાયુસ્તમતિક્રમ્ય તુણ્ડેનાસ્ય ખગાધિપઃ। વામબાહૂન્ દશ તદા વ્યપાહરદરિંદમઃ
પણ પંખીઓના રાજા જટાયુએ ચપળતાથી બચી જતાં, ચાંચ વડે રાવણના ડાબા બાજુના દસ હાથ ફાડી નાંખ્યા.
સંછિન્નબાહોઃ સદ્યો વૈ બાહવઃ સહસાભવન્। વિષજ્વાલાવલીયુક્તા વલ્મીકાદિવ પન્નગાઃ
કાપેલા એ હાથ તરત જ ફરી ઊગી આવ્યા, ઝેરી જ્વાળાઓ સાથે, જેમ વામણમાંથી સાપો બહાર આવે.
તતઃ ક્રોધાદ્ દશગ્રીવઃ સીતામુત્સૃજ્ય વીર્યવાન્। મુષ્ટિભ્યાં ચરણાભ્યાં ચ ગૃધ્રરાજમપોથયત્
પછી દશમુખે ગુસ્સામાં સીતાને બાજુએ ફેંકી, પોતાના મુઠ્ઠી અને પગથી જટાયુ પર આક્રમણ કર્યું.
તતો મુહૂર્તં સંગ્રામો બભૂવાતુલવીર્યયોઃ। રાક્ષસાનાં ચ મુખ્યસ્ય પક્ષિણાં પ્રવરસ્ય ચ
પછી થોડા સમય માટે, રાક્ષસોના મુખ્ય અને પંખીઓના શ્રેષ્ઠ એવા બંને બલવાન વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું.
તસ્ય વ્યાયચ્છમાનસ્ય રામસ્યાર્થે સ રાવણઃ। પક્ષૌ પાદૌ ચ પાર્શ્વૌ ચ ખડ્ગમુદ્ધૃત્ય સોઽચ્છિનત્
જટાયુ રામના હિત માટે લડી રહ્યો હતો ત્યારે, રાવણે તલવાર કાઢી તેના પાંખ, પગ અને બાજુઓ કાપી નાખ્યા.
સ ચ્છિન્નપક્ષઃ સહસા રક્ષસા રૌદ્રકર્મણા। નિપપાત મહાગૃધ્રો ધરણ્યામલ્પજીવિતઃ
રાક્ષસના ભયાનક કાર્યથી પાંખ કપાઈ ગયેલા મહા જટાયુ, જીવની આશા ઓછી રહી, ધરતી પર ઢળી પડ્યો.
તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ભૂમૌ ક્ષતજાર્દ્રં જટાયુષમ્। અભ્યધાવત વૈદેહી સ્વબન્ધુમિવ દુઃખિતા
જટાયુને લોહીથી ભીંજાયેલો અને ધરતી પર પડેલો જોઈ, દુઃખી વૈદેહી પોતાના સગા જેવા પ્રેમથી તેની પાસે દોડી ગઈ.
તં નીલજીમૂતનિકાશકલ્પં સપાણ્ડુરોરસ્કમુદારવીર્યમ્। દદર્શ લઙ્કાધિપતિઃ પૃથિવ્યાં જટાયુષં શાન્તમિવાગ્નિદાવમ્
લંકાના રાજાએ ધરતી પર પડેલા જટાયુને, વાદળ જેવો શ્યામ, છાતી ફીકી અને બળવાન, જંગલની આગ શમાય પછી જેમ શાંત પડે તેમ, જોયો.
તતસ્તુ તં પત્રરથં મહીતલે નિપાતિતં રાવણવેગમર્દિતમ્। પુનશ્ચ સંગૃહ્ય શશિપ્રભાનના રુરોદ સીતા જનકાત્મજા તદા
પછી જનકનંદિની સીતા, ચાંદની જેવું તેજ ધરાવતી, જમીન પર પડેલા અને રાવણના બળથી હરાવાયેલા પંખીને ફરીથી હૃદયથી લગાડી રડવા લાગી.
thumb|દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો બાવનમો સર્ગ સાંભળો.
સા તુ તારાધિપમુખી રાવણેન નિરીક્ષ્ય તમ્। ગૃધ્રરાજં વિનિહતં વિલલાપ સુદુઃખિતા
ત્યારે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી સીતા, રાવણના હાથે મારાયેલા ગૃધ્રરાજને જોઈને ખૂબ દુઃખી થઈને વિલાપ કરવા લાગી.
નિમિત્તં લક્ષણં સ્વપ્નં શકુનિસ્વરદર્શનમ્। અવશ્યં સુખદુઃખેષુ નરાણાં પરિદૃશ્યતે
માનવજીવનમાં સુખ કે દુઃખ આવે ત્યારે નિશાનીઓ, સ્વપ્નો, પક્ષીઓના અવાજ અને અન્ય સંકેતો અવશ્ય દેખાય છે.
ન નૂનં રામ જાનાસિ મહદ્વ્યસનમાત્મનઃ। ધાવન્તિ નૂનં કાકુત્સ્થ મદર્થં મૃગપક્ષિણઃ
રામ, તું ચોક્કસપણે તારા પર આવેલા મોટા દુઃખને જાણતો નથી; કાકુત્સ્થ, મારા માટે જ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ દોડી રહ્યા છે.
અયં હિ કૃપયા રામ માં ત્રાતુમિહ સંગતઃ। શેતે વિનિહતો ભૂમૌ મમાભાગ્યાદ્ વિહંગમઃ
આ પંખી દયા કરીને મને બચાવવા અહીં આવ્યું હતું, પણ મારા દુર્ભાગ્યથી હવે જમીન પર મરેલું પડ્યું છે.
ત્રાહિ મામદ્ય કાકુત્સ્થ લક્ષ્મણેતિ વરાઙ્ગના। સુસંત્રસ્તા સમાક્રન્દચ્છૃણ્વતાં તુ યથાન્તિકે
"હવે મને બચાવો, કાકુત્સ્થ! લક્ષ્મણ!" એવી ભયભીત અને શ્રેષ્ઠ નારી, નજીકમાં કોઈ સાંભળે એવી આશાએ, જોરથી પોકારવા લાગી.
તાં ક્લિષ્ટમાલ્યાભરણાં વિલપન્તીમનાથવત્। અભ્યધાવત વૈદેહીં રાવણો રાક્ષસાધિપઃ
માલા અને આભૂષણો વિખેરાઈ ગયેલી, અનાથની જેમ રડતી વૈદેહી પાસે રાક્ષસાધિપતિ રાવણ દોડતો આવ્યો.