યુધ્યસ્વ યદિ શૂરોઽસિ મુહૂર્તં તિષ્ઠ રાવણ। શયિષ્યસે હતો ભૂમૌ યથા પૂર્વં ખરસ્તથા
જો તું સાચો વીર છે તો લડ, રાવણ! થોડી ક્ષણ ઊભો રહે. ખરા જેમ ભૂમિ પર પડ્યો હતો, એમ તું પણ મારી હાથે પડીશ.
અસકૃત્સંયુગે યેન નિહતા દૈત્યદાનવાઃ। ન ચિરાચ્ચીરવાસાસ્ત્વાં રામો યુધિ વધિષ્યતિ
જે રામે અનેક વખત દૈત્ય અને દાનવોને યુદ્ધમાં સંહાર્યા છે, એ ચીરવસ્ત્રધારી રામ તને પણ ટૂંક સમયમાં યુદ્ધમાં સંહારશે.
કિં નુ શક્યં મયા કર્તું ગતૌ દૂરં નૃપાત્મજૌ। ક્ષિપ્રં ત્વં નશ્યસે નીચ તયોર્ભીતો ન સંશયઃ
રાજકુમારો દૂર ચાલી ગયા છે, તો હવે હું શું કરી શકું? તું તો ટૂંક સમયમાં તેમના ભયથી નાશ પામશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
નહિ મે જીવમાનસ્ય નયિષ્યસિ શુભામિમામ્। સીતાં કમલપત્રાક્ષીં રામસ્ય મહિષીં પ્રિયામ્
જ્યાં સુધી હું જીવતો છું, તું આ શુભ, કમળની પાંખ જેવી આંખોવાળી, રામની પ્રિય રાણી સીતા ને લઈ જઈ શકીશ નહીં.
અવશ્યં તુ મયા કાર્યં પ્રિયં તસ્ય મહાત્મનઃ। જીવિતેનાપિ રામસ્ય તથા દશરથસ્ય ચ
પણ એ મહાન આત્મા રામને પ્રસન્ન કરવા માટે, અને દશરથ માટે પણ, હું જરૂર તેમનું પ્રિય કાર્ય—even જીવ આપીને—કરવું જ પડશે.
તિષ્ઠ તિષ્ઠ દશગ્રીવ મુહૂર્તં પશ્ય રાવણ। વૃન્તાદિવ ફલં ત્વાં તુ પાતયેયં રથોત્તમાત્। યુદ્ધાતિથ્યં પ્રદાસ્યામિ યથાપ્રાણં નિશાચર
થેર, થેર દશમુખ! એક ક્ષણ ઊભો રહે, રાવણ. હું તને રથ પરથી ફળની જેમ નીચે પાડી દઉં. રાત્રિમાં ફરનાર, હું તને મારી શક્તિ પ્રમાણે યુદ્ધનું આથિથ્ય આપું છું.
thumb|એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો એકાવનમો સર્ગ સાંભળો.
ઇત્યુક્તઃ ક્રોધતામ્રાક્ષસ્તપ્તકાઞ્ચનકુણ્ડલઃ। રાક્ષસેન્દ્રોઽભિદુદ્રાવ પતગેન્દ્રમમર્ષણઃ
આ રીતે કહેતાં, ક્રોધથી આંખો લાલ થયેલા અને તેજસ્વી સુવર્ણ કુંડલ પહેરેલા રાક્ષસરાજ રાવણે ગુસ્સામાં પંખીઓના રાજા તરફ ધાવા કર્યો.
સ સમ્પ્રહારસ્તુમુલસ્તયોસ્તસ્મિન્ મહામૃધે। બભૂવ વાતોદ્ધુતયોર્મેઘયોર્ગગને યથા
એ મહાયુદ્ધમાં બંને વચ્ચે ભયાનક અને ગર્જનાભર્યું સંઘર્ષ થયો, જાણે આકાશમાં પવનથી અથડાતા મેઘો હોય.
તદ્ બભૂવાદ્ભુતં યુદ્ધં ગૃધ્રરાક્ષસયોસ્તદા। સપક્ષયોર્માલ્યવતોર્મહાપર્વતયોરિવ
પછી ગૃધ્ર અને રાક્ષસ વચ્ચે અદ્ભુત યુદ્ધ થયું, જાણે બંને પાંખવાળા અને માળાધારી મહાપર્વતો જ હોય.
તતો નાલીકનારાચૈસ્તીક્ષ્ણાગ્રૈશ્ચ વિકર્ણિભિઃ। અભ્યવર્ષન્મહાઘોરૈર્ગૃધ્રરાજં મહાબલમ્
પછી રાવણે તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણો અને કટારાઓથી ગૃધ્રરાજ પર ભયાનક બાણવર્ષા કરી.
સ તાનિ શરજાલાનિ ગૃધ્રઃ પત્રરથેશ્વરઃ। જટાયુઃ પ્રતિજગ્રાહ રાવણાસ્ત્રાણિ સંયુગે
પાંખવાળાઓના રાજા જટાયુએ યુદ્ધમાં રાવણના એ બાણોના વરસાદને સહન કર્યો.
તસ્ય તીક્ષ્ણનખાભ્યાં તુ ચરણાભ્યાં મહાબલઃ। ચકાર બહુધા ગાત્રે વ્રણાન્ પતગસત્તમઃ
પછી એ મહાબળવાન પંખી જટાયુએ પોતાની તીક્ષ્ણ નખવાળી પાંજરથી રાવણના શરીરે અનેક ઘા કર્યા.
અથ ક્રોધાદ્ દશગ્રીવો જગ્રાહ દશ માર્ગણાન્। મૃત્યુદણ્ડનિભાન્ ઘોરાન્ શત્રોર્નિધનકાંક્ષયા
પછી ક્રોધથી ભરેલા દશમુખ રાવણે મૃત્યુદંડ જેવી ભયાનક દસ બાણો ઉઠાવી, શત્રુના વિનાશની ઇચ્છાથી તણાયા.
સ તૈર્બાણૈર્મહાવીર્યઃ પૂર્ણમુક્તૈરજિહ્મગૈઃ। બિભેદ નિશિતૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ગૃધ્રં ઘોરૈઃ શિલીમુખૈઃ
એ તીવ્ર અને સીધા છૂટેલા, પથ્થર જેવી ધારવાળા ભયાનક બાણોથી રાવણે ગૃધ્રને ઘાયલ કર્યો.
સ રાક્ષસરથે પશ્યઞ્જાનકીં બાષ્પલોચનામ્। અચિન્તયિત્વા બાણાંસ્તાન્ રાક્ષસં સમભિદ્રવત્
રાક્ષસના રથમાં જાનકીના આંખોમાં આંસુ જોઈ, જટાયુએ એ બાણોની પરવા કર્યા વિના રાક્ષસ પર ધાવા કર્યો.
તતોઽસ્ય સશરં ચાપં મુક્તામણિવિભૂષિતમ્। ચરણાભ્યાં મહાતેજા બભઞ્જ પતગોત્તમઃ
પછી તે મહાન તેજવાળા પક્ષી રાજાએ પોતાના પગથી રત્નો અને તીરો વડે શોભતા ધનુષ્યને તોડી નાખ્યું.
તતોઽન્યદ્ ધનુરાદાય રાવણઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। વવર્ષ શરવર્ષાણિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
પછી રાવણે ગુસ્સાથી બીજું ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું અને સૈંકડો, હજારો તીરોની વરસાદ વરસાવી.
શરૈરાવારિતસ્તસ્ય સંયુગે પતગેશ્વરઃ। કુલાયમભિસમ્પ્રાપ્તઃ પક્ષિવચ્ચ બભૌ તદા
યુદ્ધમાં રાવણના તીરોમાં ઢંકાઈ ગયેલો પક્ષી રાજા એ સમયે એમ લાગ્યો કે જાણે પોતે પોતાના ઘરમાં, ગૂમડામાં પહોંચી ગયો હોય.
સ તાનિ શરજાલાનિ પક્ષાભ્યાં તુ વિધૂય હ। ચરણાભ્યાં મહાતેજા બભઞ્જાસ્ય મહદ્ ધનુઃ
પછી તે મહાન તેજવાળા પક્ષી રાજાએ પોતાના પાંખોથી એ તીરોને હટાવી દીધા અને પોતાના પગથી રાવણનું મોટું ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું.
તચ્ચાગ્નિસદૃશં દીપ્તં રાવણસ્ય શરાવરમ્। પક્ષાભ્યાં ચ મહાતેજા વ્યધુનોત્ પતગેશ્વરઃ
પક્ષી રાજાએ પોતાની પાંખોથી રાવણના અગ્નિ જેવાં પ્રખર તીરોને પણ હલાવી નાખ્યા.
કાઞ્ચનોરશ્છદાન્ દિવ્યાન્ પિશાચવદનાન્ ખરાન્। તાંશ્ચાસ્ય જવસમ્પન્નાઞ્જઘાન સમરે બલી
પછી તેણે રાવણના સોનાથી ઢંકાયેલા, દૈત્ય જેવા ચહેરાવાળા અને ઝડપથી દોડતા દિવ્ય ઘોડાઓને યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા.
અથ ત્રિવેણુસમ્પન્નં કામગં પાવકાર્ચિષમ્। મણિસોપાનચિત્રાઙ્ગં બભઞ્જ ચ મહારથમ્
પછી તેણે ત્રણ ધ્વજાવાળું, મનગમતું ચાલતું, અગ્નિ જેવી જ્યોતિ ધરાવતું અને રત્નોથી શોભાયમાન એવા રાવણના મહારથને પણ તોડી નાખ્યું.
પૂર્ણચન્દ્રપ્રતીકાશં છત્રં ચ વ્યજનૈઃ સહ। પાતયામાસ વેગેન ગ્રાહિભી રાક્ષસૈઃ સહ
પછી તેણે પૂર્ણચંદ્ર જેવું ચમકતું છત્ર, પંખા અને તેને પકડી રહેલા રાક્ષસોને પણ જોરથી જમીન પર પાડી દીધા.
સારથેશ્ચાસ્ય વેગેન તુણ્ડેન ચ મહચ્છિરઃ। પુનર્વ્યપહનચ્છ્રીમાન્ પક્ષિરાજો મહાબલઃ
પછી મહાબળવાન પક્ષી રાજાએ પોતાના ચાંચથી રાવણના સારથિના વિશાળ અને સુંદર માથાને ફરીથી ફાડી નાખ્યું.
સ ભગ્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ। અઙ્કેનાદાય વૈદેહીં પપાત ભુવિ રાવણઃ
રાવણનું ધનુષ્ય તૂટી ગયું, રથ તૂટી ગયો, ઘોડા અને સારથી મરી ગયા, ત્યારે રાવણ વૈદેહીને ગળે લગાવી જમીન પર પડી ગયો.
દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભૂમૌ રાવણં ભગ્નવાહનમ્। સાધુ સાધ્વિતિ ભૂતાનિ ગૃધ્રરાજમપૂજયન્
જ્યારે રાવણ જમીન પર પડેલો અને તેનું વાહન તૂટી ગયું એવું જોઈ, ત્યારે સર્વ પ્રાણીઓએ 'શાબાશ, શાબાશ' કહી ગૃધ્રરાજની પ્રશંસા કરી.
પરિશ્રાન્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા જરયા પક્ષિયૂથપમ્। ઉત્પપાત પુનર્હૃષ્ટો મૈથિલીં ગૃહ્ય રાવણઃ
પક્ષી રાજાને વૃદ્ધ અને થાકેલો જોઈને રાવણ ખુશ થયો અને માઇથિલીને પકડીને ફરીથી ઊભો થયો.
તં પ્રહૃષ્ટં નિધાયાઙ્કે રાવણં જનકાત્મજામ્। ગચ્છન્તં ખડ્ગશેષં ચ પ્રણષ્ટહતસાધનમ્
પછી રાવણે જનકનંદિને પોતાના ગળે રાખી, હાથમાં માત્ર ખડગ બચ્યો હતો અને બધી સામગ્રી નષ્ટ થઈ ગઈ હતી, એ રીતે ચાલવા લાગ્યો.
ગૃધ્રરાજઃ સમુત્પત્ય રાવણં સમભિદ્રવત્। સમાવાર્ય મહાતેજા જટાયુરિદમબ્રવીત્
ગૃધ્રરાજ જટાયુ ઊડીને રાવણ સામે દોડી ગયો, તેને રોકી અને મહાન તેજથીこう કહ્યું.