વિષયે વા પુરે વા તે યદા રામો મહાબલઃ। નાપરાધ્યતિ ધર્માત્મા કથં તસ્યાપરાધ્યસિ
તારા રાજ્યમાં કે શહેરમાં, મહાબળવાન અને ધર્મનિષ્ઠ રામે ક્યારેય કોઈ ગુનો કર્યો નથી. તો તું એને કેમ દુઃખ આપી રહ્યો છે?
યદિ શૂર્પણખાહેતોર્જનસ્થાનગતઃ ખરઃ। અતિવૃત્તો હતઃ પૂર્વં રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા
જો શૂર્પણખાના કારણે ખરા જનસ્થાનમાં આવ્યો હતો અને રામે, જે નિર્દોષ છે, તેને મારી નાખ્યો, તો એમાં રામનો શું દોષ?
અત્ર બ્રૂહિ યથાતત્ત્વં કો રામસ્ય વ્યતિક્રમઃ। યસ્ય ત્વં લોકનાથસ્ય હૃત્વા ભાર્યાં ગમિષ્યસિ
અહીં સાચું બોલ, રામનો એવો કયો ગુનો છે કે તું લોકના સ્વામીની પત્નીને હરી લઈ જઈ રહ્યો છે?
ક્ષિપ્રં વિસૃજ વૈદેહીં મા ત્વા ઘોરેણ ચક્ષુષા। દહેદ્ દહનભૂતેન વૃત્રમિન્દ્રાશનિર્યથા
જલ્દીથી વૈદેહીને છોડી દે, નહિંતર એની ભયાનક નજરથી તું સળગી જશે, જેમ ઈન્દ્રના વજ્રથી વૃત્ર દહાઈ ગયો હતો.
સર્પમાશીવિષં બદ્ધ્વા વસ્ત્રાન્તે નાવબુધ્યસે। ગ્રીવાયાં પ્રતિમુક્તં ચ કાલપાશં ન પશ્યસિ
તું જાણતો નથી કે તારે વસ્ત્રના છેડે ઝેરી સાપ બાંધી દીધો છે. તારા ગળામાં મૃત્યુનો ફાંસો પડ્યો છે, પણ તને એ દેખાતું નથી.
સ ભારઃ સૌમ્ય ભર્તવ્યો યો નરં નાવસાદયેત્। તદન્નમપિ ભોક્તવ્યં જીર્યતે યદનામયમ્
મિત્ર, એવો ભાર જ ઉઠાવવો જોઈએ જે માણસને દબાવી ન નાખે. એવું જ ખોરાક ખાવું જોઈએ જે પચી જાય અને કોઈ નુકસાન ન કરે.
યત્ કૃત્વા ન ભવેદ્ ધર્મો ન કીર્તિર્ન યશો ધ્રુવમ્। શરીરસ્ય ભવેત્ ખેદઃ કસ્તત્ કર્મ સમાચરેત્
જે કામથી ન ધર્મ મળે, ન કીર્તિ મળે, ન યશ મળે, માત્ર શરીરને થાક આવે – એવું કામ કોણે કરવું જોઈએ?
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ જાતસ્ય મમ રાવણ। પિતૃપૈતામહં રાજ્યં યથાવદનુતિષ્ઠતઃ
રાવણ, મને જન્મેથી સાઠ હજાર વર્ષ થયા છે. એ સમયથી પિતૃ-પિતામહોથી મળેલું રાજ્ય હું યોગ્ય રીતે ચલાવું છું.
વૃદ્ધોઽહં ત્વં યુવા ધન્વી સરથઃ કવચી શરી। ન ચાપ્યાદાય કુશલી વૈદેહીં મે ગમિષ્યસિ
હું વૃદ્ધ છું, અને તું યુવાન છે, હાથમાં ધનુષ્ય, રથ અને કવચ ધરાવે છે; છતાં તું મારી સામેથી વૈદેહીને લઈ જઈ શકીશ નહીં.
ન શક્તસ્ત્વં બલાદ્ધર્તું વૈદેહીં મમ પશ્યતઃ। હેતુભિર્ન્યાયસંયુક્તૈર્ધ્રુવાં વેદશ્રુતીમિવ
મારી નજર સામે તું બળજબરીથી વૈદેહીને લઈ જવામાં અસમર્થ છે, જેમ કે યોગ્યતા અને ન્યાયથી ભરપૂર વેદજ્ઞાનને કોઈ છીનવી શકતું નથી.
યુધ્યસ્વ યદિ શૂરોઽસિ મુહૂર્તં તિષ્ઠ રાવણ। શયિષ્યસે હતો ભૂમૌ યથા પૂર્વં ખરસ્તથા
જો તું સાચો વીર છે તો લડ, રાવણ! થોડી ક્ષણ ઊભો રહે. ખરા જેમ ભૂમિ પર પડ્યો હતો, એમ તું પણ મારી હાથે પડીશ.
અસકૃત્સંયુગે યેન નિહતા દૈત્યદાનવાઃ। ન ચિરાચ્ચીરવાસાસ્ત્વાં રામો યુધિ વધિષ્યતિ
જે રામે અનેક વખત દૈત્ય અને દાનવોને યુદ્ધમાં સંહાર્યા છે, એ ચીરવસ્ત્રધારી રામ તને પણ ટૂંક સમયમાં યુદ્ધમાં સંહારશે.
કિં નુ શક્યં મયા કર્તું ગતૌ દૂરં નૃપાત્મજૌ। ક્ષિપ્રં ત્વં નશ્યસે નીચ તયોર્ભીતો ન સંશયઃ
રાજકુમારો દૂર ચાલી ગયા છે, તો હવે હું શું કરી શકું? તું તો ટૂંક સમયમાં તેમના ભયથી નાશ પામશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
નહિ મે જીવમાનસ્ય નયિષ્યસિ શુભામિમામ્। સીતાં કમલપત્રાક્ષીં રામસ્ય મહિષીં પ્રિયામ્
જ્યાં સુધી હું જીવતો છું, તું આ શુભ, કમળની પાંખ જેવી આંખોવાળી, રામની પ્રિય રાણી સીતા ને લઈ જઈ શકીશ નહીં.
અવશ્યં તુ મયા કાર્યં પ્રિયં તસ્ય મહાત્મનઃ। જીવિતેનાપિ રામસ્ય તથા દશરથસ્ય ચ
પણ એ મહાન આત્મા રામને પ્રસન્ન કરવા માટે, અને દશરથ માટે પણ, હું જરૂર તેમનું પ્રિય કાર્ય—even જીવ આપીને—કરવું જ પડશે.
તિષ્ઠ તિષ્ઠ દશગ્રીવ મુહૂર્તં પશ્ય રાવણ। વૃન્તાદિવ ફલં ત્વાં તુ પાતયેયં રથોત્તમાત્। યુદ્ધાતિથ્યં પ્રદાસ્યામિ યથાપ્રાણં નિશાચર
થેર, થેર દશમુખ! એક ક્ષણ ઊભો રહે, રાવણ. હું તને રથ પરથી ફળની જેમ નીચે પાડી દઉં. રાત્રિમાં ફરનાર, હું તને મારી શક્તિ પ્રમાણે યુદ્ધનું આથિથ્ય આપું છું.
thumb|એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો એકાવનમો સર્ગ સાંભળો.
ઇત્યુક્તઃ ક્રોધતામ્રાક્ષસ્તપ્તકાઞ્ચનકુણ્ડલઃ। રાક્ષસેન્દ્રોઽભિદુદ્રાવ પતગેન્દ્રમમર્ષણઃ
આ રીતે કહેતાં, ક્રોધથી આંખો લાલ થયેલા અને તેજસ્વી સુવર્ણ કુંડલ પહેરેલા રાક્ષસરાજ રાવણે ગુસ્સામાં પંખીઓના રાજા તરફ ધાવા કર્યો.
સ સમ્પ્રહારસ્તુમુલસ્તયોસ્તસ્મિન્ મહામૃધે। બભૂવ વાતોદ્ધુતયોર્મેઘયોર્ગગને યથા
એ મહાયુદ્ધમાં બંને વચ્ચે ભયાનક અને ગર્જનાભર્યું સંઘર્ષ થયો, જાણે આકાશમાં પવનથી અથડાતા મેઘો હોય.
તદ્ બભૂવાદ્ભુતં યુદ્ધં ગૃધ્રરાક્ષસયોસ્તદા। સપક્ષયોર્માલ્યવતોર્મહાપર્વતયોરિવ
પછી ગૃધ્ર અને રાક્ષસ વચ્ચે અદ્ભુત યુદ્ધ થયું, જાણે બંને પાંખવાળા અને માળાધારી મહાપર્વતો જ હોય.
તતો નાલીકનારાચૈસ્તીક્ષ્ણાગ્રૈશ્ચ વિકર્ણિભિઃ। અભ્યવર્ષન્મહાઘોરૈર્ગૃધ્રરાજં મહાબલમ્
પછી રાવણે તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણો અને કટારાઓથી ગૃધ્રરાજ પર ભયાનક બાણવર્ષા કરી.
સ તાનિ શરજાલાનિ ગૃધ્રઃ પત્રરથેશ્વરઃ। જટાયુઃ પ્રતિજગ્રાહ રાવણાસ્ત્રાણિ સંયુગે
પાંખવાળાઓના રાજા જટાયુએ યુદ્ધમાં રાવણના એ બાણોના વરસાદને સહન કર્યો.
તસ્ય તીક્ષ્ણનખાભ્યાં તુ ચરણાભ્યાં મહાબલઃ। ચકાર બહુધા ગાત્રે વ્રણાન્ પતગસત્તમઃ
પછી એ મહાબળવાન પંખી જટાયુએ પોતાની તીક્ષ્ણ નખવાળી પાંજરથી રાવણના શરીરે અનેક ઘા કર્યા.
અથ ક્રોધાદ્ દશગ્રીવો જગ્રાહ દશ માર્ગણાન્। મૃત્યુદણ્ડનિભાન્ ઘોરાન્ શત્રોર્નિધનકાંક્ષયા
પછી ક્રોધથી ભરેલા દશમુખ રાવણે મૃત્યુદંડ જેવી ભયાનક દસ બાણો ઉઠાવી, શત્રુના વિનાશની ઇચ્છાથી તણાયા.
સ તૈર્બાણૈર્મહાવીર્યઃ પૂર્ણમુક્તૈરજિહ્મગૈઃ। બિભેદ નિશિતૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ગૃધ્રં ઘોરૈઃ શિલીમુખૈઃ
એ તીવ્ર અને સીધા છૂટેલા, પથ્થર જેવી ધારવાળા ભયાનક બાણોથી રાવણે ગૃધ્રને ઘાયલ કર્યો.
સ રાક્ષસરથે પશ્યઞ્જાનકીં બાષ્પલોચનામ્। અચિન્તયિત્વા બાણાંસ્તાન્ રાક્ષસં સમભિદ્રવત્
રાક્ષસના રથમાં જાનકીના આંખોમાં આંસુ જોઈ, જટાયુએ એ બાણોની પરવા કર્યા વિના રાક્ષસ પર ધાવા કર્યો.
તતોઽસ્ય સશરં ચાપં મુક્તામણિવિભૂષિતમ્। ચરણાભ્યાં મહાતેજા બભઞ્જ પતગોત્તમઃ
પછી તે મહાન તેજવાળા પક્ષી રાજાએ પોતાના પગથી રત્નો અને તીરો વડે શોભતા ધનુષ્યને તોડી નાખ્યું.
તતોઽન્યદ્ ધનુરાદાય રાવણઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। વવર્ષ શરવર્ષાણિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
પછી રાવણે ગુસ્સાથી બીજું ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું અને સૈંકડો, હજારો તીરોની વરસાદ વરસાવી.
શરૈરાવારિતસ્તસ્ય સંયુગે પતગેશ્વરઃ। કુલાયમભિસમ્પ્રાપ્તઃ પક્ષિવચ્ચ બભૌ તદા
યુદ્ધમાં રાવણના તીરોમાં ઢંકાઈ ગયેલો પક્ષી રાજા એ સમયે એમ લાગ્યો કે જાણે પોતે પોતાના ઘરમાં, ગૂમડામાં પહોંચી ગયો હોય.
સ તાનિ શરજાલાનિ પક્ષાભ્યાં તુ વિધૂય હ। ચરણાભ્યાં મહાતેજા બભઞ્જાસ્ય મહદ્ ધનુઃ
પછી તે મહાન તેજવાળા પક્ષી રાજાએ પોતાના પાંખોથી એ તીરોને હટાવી દીધા અને પોતાના પગથી રાવણનું મોટું ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું.