હ્રિયમાણાં પ્રિયાં ભર્તુઃ પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્। વિવશા તે હૃતા સીતા રાવણેનેતિ શંસત
હું, મારા પતિને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય, અશક્ત બનીને અપહરણ થઈ રહી છું—તેમને કહો કે રાવણે સીતા ને લઈ ગઈ છે.
વિદિત્વા તુ મહાબાહુરમુત્રાપિ મહાબલઃ। આનેષ્યતિ પરાક્રમ્ય વૈવસ્વતહૃતામપિ
મારા પતિ, મહાબળવાન અને મહાશક્તિશાળી, આ જાણીને પોતાના પરાક્રમથી મને યમરાજના પાશમાંથી પણ પાછી લાવી લેશે.
સા તદા કરુણા વાચો વિલપન્તી સુદુઃખિતા। વનસ્પતિગતં ગૃધ્રં દદર્શાયતલોચના
ત્યારે, ખૂબ દુઃખી થઈને, કરુણા ભરેલા શબ્દો બોલતી, વિશાળ નેત્રોવાળી એ સ્ત્રીએ વૃક્ષ પર બેઠેલા ગૃધ્રને જોયો.
સા તમુદ્વીક્ષ્ય સુશ્રોણી રાવણસ્ય વશંગતા। સમાક્રન્દદ્ ભયપરા દુઃખોપહતયા ગિરા
રાવણના વશમાં આવેલી, સુંદર નિતંબવાળી એ સ્ત્રીએ, ગૃધ્રને જોઈ, ભયથી વ્યાકુળ થઈ, દુઃખથી કંપતી અવાજે રડવા લાગી.
જટાયો પશ્ય મામાર્ય હ્રિયમાણામનાથવત્। અનેન રાક્ષસેન્દ્રેણાકરુણં પાપકર્મણા
હે જટાયુ, હે મહાન, મને જોયો કે હું આ રાક્ષસરાજ, ક્રૂર અને પાપી રાવણના હાથે અનાથની જેમ અપહરણ થઈ રહી છું.
નૈષ વારયિતું શક્યસ્ત્વયા ક્રૂરો નિશાચરઃ। સત્વવાઞ્જિતકાશી ચ સાયુધશ્ચૈવ દુર્મતિઃ
આ ક્રૂર રાક્ષસને તમે રોકી શકશો નહીં; એ બળવાન છે, છેતરપિંડીયું મન ધરાવે છે, શસ્ત્રધારી છે અને દુષ્ટ છે.
રામાય તુ યથાતત્ત્વં જટાયો હરણં મમ। લક્ષ્મણાય ચ તત્ સર્વમાખ્યાતવ્યમશેષતઃ
હે જટાયુ, મારા અપહરણની સાચી વાત રામને કહેજે અને લક્ષ્મણને પણ બધું વિગતે જણાવજો.
thumb|પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રદ્ધાપૂર્વક પચાસમો સર્ગ સાંભળો. શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો પચાસમો સર્ગ.
તં શબ્દમવસુપ્તસ્તુ જટાયુરથ શુશ્રુવે। નિરૈક્ષદ્ રાવણં ક્ષિપ્રં વૈદેહીં ચ દદર્શ સઃ
પછી, પૂરતો જાગ્યો ન હતો એવો જટાયુ એ અવાજ સાંભળ્યો; તેણે તરત જ રાવણને જોયો અને સાથે વૈદેહી ને પણ જોઈ.
તતઃ પર્વતશૃઙ્ગાભસ્તીક્ષ્ણતુણ્ડઃ ખગોત્તમઃ। વનસ્પતિગતઃ શ્રીમાન્ વ્યાજહાર શુભાં ગિરમ્
પછી, પર્વતની ચોટી જેટલું તીક્ષ્ણ ચાંચ ધરાવતો, વૃક્ષ પર બેઠેલો, તેજસ્વી અને સર્વોત્તમ પક્ષી શુભ વાણી બોલ્યો.
દશગ્રીવ સ્થિતો ધર્મે પુરાણે સત્યસંશ્રયઃ। ભ્રાતસ્ત્વં નિન્દિતં કર્મ કર્તું નાર્હસિ સામ્પ્રતમ્
દશમુખ, તું એક સમયે સત્ય અને ધર્મમાં અડગ હતો. ભાઈ, હવે તને આવું નિંદનીય કામ કરવું યોગ્ય નથી.
જટાયુર્નામ નામ્નાહં ગૃધ્રરાજો મહાબલઃ। રાજા સર્વસ્ય લોકસ્ય મહેન્દ્રવરુણોપમઃ
મારું નામ જટાયુ છે. હું ગૃધ્રોનો મહાબળવાન રાજા છું, બધા જીવજંતુઓનો રાજા, મહેન્દ્ર અને વરુણ જેવો શક્તિશાળી.
લોકાનાં ચ હિતે યુક્તો રામો દશરથાત્મજઃ। તસ્યૈષા લોકનાથસ્ય ધર્મપત્ની યશસ્વિની
દશરથપુત્ર રામ સર્વજીવોના કલ્યાણમાં લાગેલા છે. આ લોકના સ્વામી રામની ધર્મપત્ની, યશસ્વિ સ્ત્રી છે.
સીતા નામ વરારોહા યાં ત્વં હર્તુમિહેચ્છસિ। કથં રાજા સ્થિતો ધર્મે પરદારાન્ પરામૃશેત્
જેનું નામ સીતા છે, સુંદર કાયાવાળી, એને તું અપહરણ કરવા ઇચ્છે છે. જે રાજા ધર્મમાં સ્થિર છે, તે બીજાની પત્નીને કેમ સ્પર્શી શકે?
રક્ષણીયા વિશેષેણ રાજદારા મહાબલ। નિવર્તય ગતિં નીચાં પરદારાભિમર્શનાત્
મહાબળવાન, રાજાએ ખાસ કરીને બીજાની પત્નીઓનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. પરસ્ત્રી પર દુષ્ટ દૃષ્ટિ રાખીને તું જે નિકૃષ્ટ માર્ગે ચાલ્યો છે, એમાંથી પાછો ફર.
ન તત્ સમાચરેદ્ ધીરો યત્ પરોઽસ્ય વિગર્હયેત્। યથાઽઽત્મનસ્તથાન્યેષાં દારા રક્ષ્યા વિમર્શનાત્
સમજદાર માણસે એવું ક્યારેય ન કરવું જોઈએ જે બીજાને નાપસંદ પડે. જેમ પોતે પોતાની પત્નીનું રક્ષણ કરે છે, તેમ બીજાની પત્નીનું પણ રક્ષણ કરવું જોઈએ.
અર્થં વા યદિ વા કામં શિષ્ટાઃ શાસ્ત્રેષ્વનાગતમ્। વ્યવસ્યન્ત્યનુરાજાનં ધર્મં પૌલસ્ત્યનન્દન
પુલસ્ત્યકુળના વંશજ, લાભ કે ઇચ્છા માટે, ભલે શાસ્ત્રોમાં સ્પષ્ટ લખ્યું ન હોય, પણ સજ્જન લોકો હંમેશા યોગ્ય ધર્મને ઓળખે છે.
રાજા ધર્મશ્ચ કામશ્ચ દ્રવ્યાણાં ચોત્તમો નિધિઃ। ધર્મઃ શુભં વા પાપં વા રાજમૂલં પ્રવર્તતે
રાજા, ધર્મ, કામ અને ધન – એ બધું શ્રેષ્ઠ ખજાનો છે. સારા કે ખરાબ કાર્યો અને સુખ-દુઃખ બધું રાજાથી જ થાય છે.
પાપસ્વભાવશ્ચપલઃ કથં ત્વં રક્ષસાં વર। ઐશ્વર્યમભિસમ્પ્રાપ્તો વિમાનમિવ દુષ્કૃતી
રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, તારો સ્વભાવ દુષ્ટ અને ચંચળ છે, છતાં તું કેવી રીતે这么 મોટું રાજ્ય મેળવી બેઠો છે? એ તો જાણે કોઈ પાપી માણસ વિમાન પર ચડી જાય એમ છે.
કામસ્વભાવો યઃસોઽસૌ ન શક્યસ્તં પ્રમાર્જિતુમ્। નહિ દુષ્ટાત્મનામાર્યમાવસત્યાલયે ચિરમ્
જેનું મૂળ કામમાં છે, એ સ્વભાવ સહેલાઈથી દૂર થતું નથી. કારણ કે, સારા આચાર-વિચાર દુષ્ટના ઘરમાં લાંબો સમય ટકી શકતા નથી.
વિષયે વા પુરે વા તે યદા રામો મહાબલઃ। નાપરાધ્યતિ ધર્માત્મા કથં તસ્યાપરાધ્યસિ
તારા રાજ્યમાં કે શહેરમાં, મહાબળવાન અને ધર્મનિષ્ઠ રામે ક્યારેય કોઈ ગુનો કર્યો નથી. તો તું એને કેમ દુઃખ આપી રહ્યો છે?
યદિ શૂર્પણખાહેતોર્જનસ્થાનગતઃ ખરઃ। અતિવૃત્તો હતઃ પૂર્વં રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા
જો શૂર્પણખાના કારણે ખરા જનસ્થાનમાં આવ્યો હતો અને રામે, જે નિર્દોષ છે, તેને મારી નાખ્યો, તો એમાં રામનો શું દોષ?
અત્ર બ્રૂહિ યથાતત્ત્વં કો રામસ્ય વ્યતિક્રમઃ। યસ્ય ત્વં લોકનાથસ્ય હૃત્વા ભાર્યાં ગમિષ્યસિ
અહીં સાચું બોલ, રામનો એવો કયો ગુનો છે કે તું લોકના સ્વામીની પત્નીને હરી લઈ જઈ રહ્યો છે?
ક્ષિપ્રં વિસૃજ વૈદેહીં મા ત્વા ઘોરેણ ચક્ષુષા। દહેદ્ દહનભૂતેન વૃત્રમિન્દ્રાશનિર્યથા
જલ્દીથી વૈદેહીને છોડી દે, નહિંતર એની ભયાનક નજરથી તું સળગી જશે, જેમ ઈન્દ્રના વજ્રથી વૃત્ર દહાઈ ગયો હતો.
સર્પમાશીવિષં બદ્ધ્વા વસ્ત્રાન્તે નાવબુધ્યસે। ગ્રીવાયાં પ્રતિમુક્તં ચ કાલપાશં ન પશ્યસિ
તું જાણતો નથી કે તારે વસ્ત્રના છેડે ઝેરી સાપ બાંધી દીધો છે. તારા ગળામાં મૃત્યુનો ફાંસો પડ્યો છે, પણ તને એ દેખાતું નથી.
સ ભારઃ સૌમ્ય ભર્તવ્યો યો નરં નાવસાદયેત્। તદન્નમપિ ભોક્તવ્યં જીર્યતે યદનામયમ્
મિત્ર, એવો ભાર જ ઉઠાવવો જોઈએ જે માણસને દબાવી ન નાખે. એવું જ ખોરાક ખાવું જોઈએ જે પચી જાય અને કોઈ નુકસાન ન કરે.
યત્ કૃત્વા ન ભવેદ્ ધર્મો ન કીર્તિર્ન યશો ધ્રુવમ્। શરીરસ્ય ભવેત્ ખેદઃ કસ્તત્ કર્મ સમાચરેત્
જે કામથી ન ધર્મ મળે, ન કીર્તિ મળે, ન યશ મળે, માત્ર શરીરને થાક આવે – એવું કામ કોણે કરવું જોઈએ?
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ જાતસ્ય મમ રાવણ। પિતૃપૈતામહં રાજ્યં યથાવદનુતિષ્ઠતઃ
રાવણ, મને જન્મેથી સાઠ હજાર વર્ષ થયા છે. એ સમયથી પિતૃ-પિતામહોથી મળેલું રાજ્ય હું યોગ્ય રીતે ચલાવું છું.
વૃદ્ધોઽહં ત્વં યુવા ધન્વી સરથઃ કવચી શરી। ન ચાપ્યાદાય કુશલી વૈદેહીં મે ગમિષ્યસિ
હું વૃદ્ધ છું, અને તું યુવાન છે, હાથમાં ધનુષ્ય, રથ અને કવચ ધરાવે છે; છતાં તું મારી સામેથી વૈદેહીને લઈ જઈ શકીશ નહીં.
ન શક્તસ્ત્વં બલાદ્ધર્તું વૈદેહીં મમ પશ્યતઃ। હેતુભિર્ન્યાયસંયુક્તૈર્ધ્રુવાં વેદશ્રુતીમિવ
મારી નજર સામે તું બળજબરીથી વૈદેહીને લઈ જવામાં અસમર્થ છે, જેમ કે યોગ્યતા અને ન્યાયથી ભરપૂર વેદજ્ઞાનને કોઈ છીનવી શકતું નથી.