રામસ્ય પુરુષવ્યાઘ્રઃ સહાયઃ સમરેઽરિહા। સ ભ્રાતા લક્ષ્મણો નામ બ્રહ્મચારી દૃઢવ્રતઃ
લક્ષ્મણ, મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન, રામનો સહયોગી અને યુદ્ધમાં શત્રુનો વિનાશક છે; એ ભાઈ લક્ષ્મણ બ્રહ્મચારી અને દૃઢવ્રતી છે.
અન્વગચ્છદ્ ધનુષ્પાણિઃ પ્રવ્રજન્તં મયા સહ। જટી તાપસરૂપેણ મયા સહ સહાનુજઃ
હાથમાં ધનુષ લઈને, તેણે મારા સાથે વનમાં જતા રામનું અનુસરણ કર્યું; જટાધારી અને તપસ્વી રૂપે, એ અને તેનો નાના ભાઈ મારા સાથે આવ્યા.
પ્રવિષ્ટો દણ્ડકારણ્યં ધર્મનિત્યો દૃઢવ્રતઃ। તે વયં પ્રચ્યુતા રાજ્યાત્ કૈકેય્યાસ્તુ કૃતે ત્રયઃ
ધર્મમાં સ્થિર અને દૃઢવ્રતી રહીને, એ દંડકવનમાં પ્રવેશ્યા; આમ, અમે ત્રણેય કૈકેયી માટે રાજ્યમાંથી બહાર કરી દેવાયા.
વિચરામ દ્વિજશ્રેષ્ઠ વનં ગમ્ભીરમોજસા। સમાશ્વસ મુહૂર્તં તુ શક્યં વસ્તુમિહ ત્વયા
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અમે આ ઘન વનમાં ઉત્સાહથી ફરીએ છીએ; તું ઇચ્છે તો થોડો સમય અહીં આરામ કરી શકે છે.
આગમિષ્યતિ મે ભર્તા વન્યમાદાય પુષ્કલમ્। રુરૂન્ ગોધાન્ વરાહાંશ્ચ હત્વાઽઽદાયામિષં બહુ
મારા પતિ વનમાંથી ઘણું જંગલી ખોરાક લાવીને પરત આવશે—હરણ, ગોધ અને જંગલી શૂકર મારીને ઘણું માંસ લાવશે.
સ ત્વં નામ ચ ગોત્રં ચ કુલમાચક્ષ્વ તત્ત્વતઃ। એકશ્ચ દણ્ડકારણ્યે કિમર્થં ચરસિ દ્વિજ
હવે, તું તારો સાચો નામ, કુળ અને વંશ મને કહો; અને, હે બ્રાહ્મણ, તું એકલો દંડકવનમાં શા માટે ફરતો છે એ પણ જણાવ.
એવં બ્રુવત્યાં સીતાયાં રામપત્ન્યાં મહાબલઃ। પ્રત્યુવાચોત્તરં તીવ્રં રાવણો રાક્ષસાધિપઃ
જ્યારે રામપત્ની સીતાએ આવું કહ્યું, ત્યારે શક્તિશાળી રાક્ષસાધિપતિ રાવણે તેને તીવ્ર જવાબ આપ્યો.
યેન વિત્રાસિતા લોકાઃ સદેવાસુરમાનુષાઃ। અહં સ રાવણો નામ સીતે રક્ષોગણેશ્વરઃ
હું એ રાવણ છું, જેના કારણે દેવ, અસુર અને માનવ સહીત બધા લોક ડરી ગયા છે, હે સીતે, રાક્ષસોનો રાજા.
ત્વાં તુ કાઞ્ચનવર્ણાભાં દૃષ્ટ્વા કૌશેયવાસિનીમ્। રતિં સ્વકેષુ દારેષુ નાધિગચ્છામ્યનિન્દિતે
હે નિર્દોષે, તને સુવર્ણ જેવી કાંતિ અને રેશમી વસ્ત્રોમાં જોઈને, મને મારી પોતાની સ્ત્રીઓમાં આનંદ નથી મળતો.
બહ્વીનામુત્તમસ્ત્રીણામાહૃતાનામિતસ્તતઃ। સર્વાસામેવ ભદ્રં તે મમાગ્રમહિષી ભવ
હું અનેક ઉત્તમ સ્ત્રીઓ અહીં-ત્યાંથી લાવ્યો છું, પણ તું મને સુખી રાખ, મારી મુખ્ય રાણી બન.
લઙ્કા નામ સમુદ્રસ્ય મધ્યે મમ મહાપુરી। સાગરેણ પરિક્ષિપ્તા નિવિષ્ટા ગિરિમૂર્ધનિ
મારા મહાનગરનું નામ લંકા છે, જે દરિયાના વચ્ચે, સમુદ્રથી ઘેરાયેલ અને પર્વતના શિખરે વસેલું છે.
તત્ર સીતે મયા સાર્ધં વનેષુ વિચરિષ્યસિ। ન ચાસ્ય વનવાસસ્ય સ્પૃહયિષ્યસિ ભામિનિ
હે સીતે, ત્યાં તું મારી સાથે વનમાં ફરશે અને આ વનવાસની તને ઈચ્છા પણ નહીં રહે, હે સુંદરિ.
પઞ્ચ દાસ્યઃ સહસ્રાણિ સર્વાભરણભૂષિતાઃ। સીતે પરિચરિષ્યન્તિ ભાર્યા ભવસિ મે યદિ
હે સીતે, જો તું મારી પત્ની બનશે તો પાંચ હજાર સુશોભિત દાસીઓ તારી સેવા કરશે.
રાવણેનૈવમુક્તા તુ કુપિતા જનકાત્મજા। પ્રત્યુવાચાનવદ્યાઙ્ગી તમનાદૃત્ય રાક્ષસમ્
રાવણે આવું કહ્યું ત્યારે જનકનંદિની સીતાએ ગુસ્સે થઈને એ રાક્ષસની અવગણના કરીને ઉત્તર આપ્યો.
મહાગિરિમિવાકમ્પ્યં મહેન્દ્રસદૃશં પતિમ્। મહોદધિમિવાક્ષોભ્યમહં રામમનુવ્રતા
હું રામજીની ભક્તિમાં સ્થિર છું, જે મહાપર્વત જેવા અડગ, મહેન્દ્ર જેવી મહાનતા ધરાવતા અને મહાસાગર જેવી ઊંડાઈ ધરાવે છે.
સર્વલક્ષણસમ્પન્નં ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલમ્। સત્યસંધં મહાભાગમહં રામમનુવ્રતા
હું રામજીની ભક્તિમાં સ્થિર છું, જેમણે સર્વ ગુણો પ્રાપ્ત કર્યા છે, જેમનું રૂપ વટવૃક્ષ જેવું વિશાળ છે, જે સત્યમાં અડગ અને મહાન છે.
મહાબાહું મહોરસ્કં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્। નૃસિંહં સિંહસંકાશમહં રામમનુવ્રતા
હું રામજીની ભક્તિમાં સ્થિર છું, જેમના ભુજાઓ બળવાન છે, છાતી પહોળી છે, ચાલ સિંહ જેવી છે, મનુષ્યોમાં સિંહ સમાન છે અને રૂપે પણ સિંહ જેવા છે.
પૂર્ણચન્દ્રાનનં રામં રાજવત્સં જિતેન્દ્રિયમ્। પૃથુકીર્તિં મહાબાહુમહં રામમનુવ્રતા
હું રામજીની ભક્તિમાં સ્થિર છું, જેમનું મુખ પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું તેજસ્વી છે, રાજકુળના વંશજ છે, ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો છે, પ્રસિદ્ધિ વ્યાપક છે અને ભુજાઓ બળવાન છે.
ત્વં પુનર્જમ્બુકઃ સિંહીં મામિહેચ્છસિ દુર્લભામ્। નાહં શક્યા ત્વયા સ્પ્રષ્ટુમાદિત્યસ્ય પ્રભા યથા
તું શિયાળ છે અને સિંહણીને પામવા ઈચ્છે છે, જે અશક્ય છે; જેમ રીતે કોઈને સૂર્યની કિરણો સ્પર્શી શકાતી નથી, તેમ તું મને સ્પર્શી શકતો નથી.
પાદપાન્ કાઞ્ચનાન્ નૂનં બહૂન્ પશ્યસિ મન્દભાક્। રાઘવસ્ય પ્રિયાં ભાર્યાં યસ્ત્વમિચ્છસિ રાક્ષસ
હે મૂર્ખ, તું ચોક્કસ ઘણા સોનેરી વૃક્ષો જોયા હશે, એટલે જ તું રાઘવજીની પ્રિય પત્નીને ઈચ્છે છે, હે રાક્ષસ.
ક્ષુધિતસ્ય ચ સિંહસ્ય મૃગશત્રોસ્તરસ્વિનઃ। આશીવિષસ્ય વદનાદ્ દંષ્ટ્રામાદાતુમિચ્છસિ
તારે તો ભૂખ્યા સિંહના મોઢામાંથી દાંત ખેંચવાની ઈચ્છા છે, કે ઝેરી સાપના મોઢામાંથી દાંત પકડી લેવા ઈચ્છે છે.
મન્દરં પર્વતશ્રેષ્ઠં પાણિના હર્તુમિચ્છસિ। કાલકૂટં વિષં પીત્વા સ્વસ્તિમાન્ ગન્તુમિચ્છસિ
તારે તો પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મંદર પર્વતને હાથથી ઉઠાવાની ઈચ્છા છે, કે કાળકૂટ ઝેર પીધા પછી પણ સુખથી રહી જવાની ઈચ્છા છે.
અક્ષિ સૂચ્યા પ્રમૃજસિ જિહ્વયા લેઢિ ચ ક્ષુરમ્। રાઘવસ્ય પ્રિયાં ભાર્યામધિગન્તું ત્વમિચ્છસિ
તારે તો સૂઈથી આંખ ઘસવાની અને જીભથી ઉસ્તરા ચાટવાની ઈચ્છા છે, કેમ કે તું રાઘવજીની પ્રિય પત્નીને મેળવવા ઈચ્છે છે.
અવસજ્ય શિલાં કણ્ઠે સમુદ્રં તર્તુમિચ્છસિ। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચોભૌ પાણિભ્યાં હર્તુમિચ્છસિ
તારે તો ગળામાં પથ્થર બાંધીને સમુદ્ર પાર કરવાની ઈચ્છા છે, કે હાથથી સૂર્ય અને ચંદ્રને પકડી લેવાની ઈચ્છા છે.
યો રામસ્ય પ્રિયાં ભાર્યાં પ્રધર્ષયિતુમિચ્છસિ। અગ્નિં પ્રજ્વલિતં દૃષ્ટ્વા વસ્ત્રેણાહર્તુમિચ્છસિ
તારે તો રામજીની પ્રિય પત્નીને અપમાનિત કરવાની ઈચ્છા છે, એ તો જાણે અગ્નિ જોઈને કપડાંથી તેને પકડી લેવાની ઈચ્છા છે.
કલ્યાણવૃત્તાં યો ભાર્યાં રામસ્યાહર્તુમિચ્છસિ। અયોમુખાનાં શૂલાનામગ્રે ચરિતુમિચ્છસિ। રામસ્ય સદૃશીં ભાર્યાં યોઽધિગન્તું ત્વમિચ્છસિ
તારે તો રામજીની સદ્ગુણવતી પત્નીને પકડી લેવાની ઈચ્છા છે, એ જાણે લોખંડના ભાલાની ટોચ પર ચાલવાની ઈચ્છા છે, કેમ કે તું રામજી જેવી પત્નીને મેળવવા ઈચ્છે છે.
યદન્તરં સિંહસૃગાલયોર્વને યદન્તરં સ્યન્દનિકાસમુદ્રયોઃ। સુરાગ્ર્યસૌવીરકયોર્યદન્તરં તદન્તરં દાશરથેસ્તવૈવ ચ
જેમ જંગલમાં સિંહ અને શિયાળ વચ્ચે, નદી અને સમુદ્ર વચ્ચે, શ્રેષ્ઠ મધ અને સામાન્ય દારૂ વચ્ચે જેટલું અંતર છે, એટલું જ અંતર દશરથપુત્ર અને તારા વચ્ચે છે.
યદન્તરં કાઞ્ચનસીસલોહયો- ર્યદન્તરં ચન્દનવારિપઙ્કયોઃ। યદન્તરં હસ્તિબિડાલયોર્વને તદન્તરં દાશરથેસ્તવૈવ ચ
જેમ સોનાં, સીસા અને લોખંડમાં, ચંદન, પાણી અને કાદવમાં, અને જંગલમાં હાથી અને ગધેડા વચ્ચે જેટલું અંતર છે, એટલું જ અંતર દશરથપુત્ર અને તારા વચ્ચે છે.
તસ્મિન્ સહસ્રાક્ષસમપ્રભાવે રામે સ્થિતે કાર્મુકબાણપાણૌ। હૃતાપિ તેઽહં ન જરાં ગમિષ્યે આજ્યં યથા મક્ષિકયાવગીર્ણમ્
જ્યારે રામ, જેનો તેજ હજારો આંખો ધરાવનાર ઇન્દ્ર જેટલું છે, ધનુષ્ય અને બાણ હાથમાં લઈને ઊભા છે, ત્યારે ભલે હું તારી પાસેથી છીનવાઈ ગઈ છું, તોયે હું વૃદ્ધાવસ્થાને ક્યારેય પામીશ નહીં—જેમ ઘી પર માખી બેસે તો ઘી ઓછું થતું નથી.
ઇતીવ તદ્વાક્યમદુષ્ટભાવા સુદુષ્ટમુક્ત્વા રજનીચરં તમ્। ગાત્રપ્રકમ્પાદ્ વ્યથિતા બભૂવ વાતોદ્ધતા સા કદલીવ તન્વી
આ રીતે નિર્દોષ હૃદયથી, તેણે એ દुष્ટ રાત્રિચર રાક્ષસને કહ્યું; પણ શરીર કાંપતું હોવાથી, એ દુઃખી થઈ ગઈ, અને પવનમાં હલાવાતી કેળાની નાજુક ડાળ જેવી થકી ગઈ.