ખરસ્ય નિધને દેવિ જનસ્થાનવધં પ્રતિ। રાક્ષસા વિવિધા વાચો વ્યાહરન્તિ મહાવને
ખરનો અંત આવ્યા પછી, જનસ્થાનમાં જે હત્યા થઈ, તેના વિષે આ ઘનઘોર જંગલમાં અનેક જાતના રાક્ષસો અલગ અલગ વાતો કરી રહ્યા છે.
હિંસાવિહારા વૈદેહિ ન ચિન્તયિતુમર્હસિ। લક્ષ્મણેનૈવમુક્તા તુ ક્રુદ્ધા સંરક્તલોચના
હિંસા અને ક્રૂરતાની વાતો વિશે, હે વૈદેહી, તું ચિંતામાં ન પડવી જોઈએ—લક્ષ્મણે આવું કહ્યું ત્યારે, સીતાજી ગુસ્સામાં આંખે લાલ થઈ ગઈ.
અબ્રવીત્ પરુષં વાક્યં લક્ષ્મણં સત્યવાદિનમ્। અનાર્યાકરુણારમ્ભ નૃશંસ કુલપાંસન
સીતાએ સત્ય બોલનાર લક્ષ્મણને કડક શબ્દોમાં કહ્યું: 'તારું મન અયોગ્ય છે, તું દયાવાન નથી, ક્રૂર છે અને કુટુંબનું નામ બગાડનાર છે.'
અહં તવ પ્રિયં મન્યે રામસ્ય વ્યસનં મહત્। રામસ્ય વ્યસનં દૃષ્ટ્વા તેનૈતાનિ પ્રભાષસે
'મને લાગે છે કે તને રામજીના આ મોટા દુઃખમાં આનંદ આવે છે; રામજી દુઃખમાં છે એ જોઈને જ તું આવું બોલે છે.'
નૈવ ચિત્રં સપત્નેષુ પાપં લક્ષ્મણ યદ્ ભવેત્। ત્વદ્વિધેષુ નૃશંસેષુ નિત્યં પ્રચ્છન્નચારિષુ
'શત્રુઓમાં પાપ થાય એ નવાઈની વાત નથી, લક્ષ્મણ, ખાસ કરીને તારા જેવા ક્રૂર અને હંમેશા છુપાઈને ચાલનારા લોકોમાં.'
સુદુષ્ટસ્ત્વં વને રામમેકમેકોઽનુગચ્છસિ। મમ હેતોઃ પ્રતિચ્છન્નઃ પ્રયુક્તો ભરતેન વા
'તું ખરેખર દુષ્ટ છે, જંગલમાં રામજીની સાથે એકલો જાય છે, enten મારા માટે કે પછી ભરતના કહેવા પર છુપાઈને.'
તન્ન સિધ્યતિ સૌમિત્રે તવાપિ ભરતસ્ય વા। કથમિન્દીવરશ્યામં રામં પદ્મનિભેક્ષણમ્
'પણ, હે સુમિત્રાનંદન, તારો કે ભરતનો આ ઇરાદો કદી સફળ થવાનો નથી; કેમ કે હું તો કમળ જેવી આંખો અને નિલકમળ જેવો શ્યામ રંગ ધરાવતા રામજીને પતિ તરીકે સ્વીકારી લીધા છે—'
ઉપસંશ્રિત્ય ભર્તારં કામયેયં પૃથગ્જનમ્। સમક્ષં તવ સૌમિત્રે પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યામ્યસંશયમ્
'—તો પછી હું બીજાને કેમ ઈચ્છી શકું? હે સુમિત્રાનંદન, તારી સામે જ હું નિશ્ચયપૂર્વક જીવ ત્યજી દઈશ.'
રામં વિના ક્ષણમપિ નૈવ જીવામિ ભૂતલે। ઇત્યુક્તઃ પરુષં વાક્યં સીતયા રોમહર્ષણમ્
'રામજી વિના તો હું પૃથ્વી પર એક ક્ષણ પણ જીવી શકીશ નહીં.' સીતાએ આવી કડવી અને હૃદય હલાવી દે તેવી વાતો કહી.
અબ્રવીલ્લક્ષ્મણઃ સીતાં પ્રાઞ્જલિઃ સ જિતેન્દ્રિયઃ। ઉત્તરં નોત્સહે વક્તું દૈવતં ભવતી મમ
લક્ષ્મણે, ઈન્દ્રિયોને જીતેલા અને હાથ જોડીને, સીતાને કહ્યું: 'હું જવાબ આપી શકતો નથી; તું તો મારા માટે દેવતાજીવી છે.'
વાક્યમપ્રતિરૂપં તુ ન ચિત્રં સ્ત્રીષુ મૈથિલિ। સ્વભાવસ્ત્વેષ નારીણામેષુ લોકેષુ દૃશ્યતે
'હે વૈદેહી, સ્ત્રીઓ પાસેથી આવી અયોગ્ય વાતો સાંભળવી નવાઈની નથી; આ દુનિયામાં સ્ત્રીઓનો સ્વભાવ એવો જ જોવા મળે છે.'
વિમુક્તધર્માશ્ચપલાસ્તીક્ષ્ણા ભેદકરાઃ સ્ત્રિયઃ। ન સહે હીદૃશં વાક્યં વૈદેહિ જનકાત્મજે
'સ્ત્રીઓ ચંચળ, સંયમરહિત, કઠોર અને ફૂટ પાડનારી હોય છે; હે જનકનંદિની, હું આવી વાતો સહન કરી શકતો નથી.'
શ્રોત્રયોરુભયોર્મધ્યે તપ્તનારાચસંનિભમ્। ઉપશૃણ્વન્તુ મે સર્વે સાક્ષિણો હિ વનેચરાઃ
'હું બંને કાન વચ્ચે તીખા તપેલા બાણ જેવી વાતો બોલું છું, એ જંગલના બધા રહેવાસીઓ સાક્ષી રહે.'
ન્યાયવાદી યથા વાક્યમુક્તોઽહં પરુષં ત્વયા। ધિક્ ત્વામદ્ય વિનશ્યન્તીં યન્મામેવં વિશઙ્કસે
'હું યોગ્ય રીતે બોલ્યો છતાં તું મને કડક શબ્દોમાં બોલી, અને આવી રીતે શંકા કરે છે, એ તારા માટે શરમજનક છે.'
સ્ત્રીત્વાદ્ દુષ્ટસ્વભાવેન ગુરુવાક્યે વ્યવસ્થિતમ્। ગચ્છામિ યત્ર કાકુત્સ્થઃ સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ વરાનને
'સ્ત્રીત્વ અને દુષ્ટ સ્વભાવને કારણે તું પોતાના મનમાં જ અડગ રહી છે; હવે હું રાઘવ પાસે જઈશ, હે સુંદરમુખી, તને શુભકામનાઓ.'
રક્ષન્તુ ત્વાં વિશાલાક્ષિ સમગ્રા વનદેવતાઃ। નિમિત્તાનિ હિ ઘોરાણિ યાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ મે। અપિ ત્વાં સહ રામેણ પશ્યેયં પુનરાગતઃ
'હે વિશાળનેત્રવાળી, જંગલની બધી દેવીઓ તારી રક્ષા કરે; કારણ કે મને ભયાનક અપશકુન દેખાઈ રહ્યા છે. આશા છે કે હું પાછો આવીશ ત્યારે તને રામજી સાથે ફરીથી જોઈ શકીશ.'
લક્ષ્મણેનૈવમુક્તા તુ રુદતી જનકાત્મજા। પ્રત્યુવાચ તતો વાક્યં તીવ્રબાષ્પપરિપ્લુતા
લક્ષ્મણે આવું કહ્યું ત્યારે, જનકનંદિની સીતાજી રડતી અને તીવ્ર આંસુઓથી ભીની થઈ, પછી એમ બોલી:
ગોદાવરીં પ્રવેક્ષ્યામિ હીના રામેણ લક્ષ્મણ। આબન્ધિષ્યેઽથવા ત્યક્ષ્યે વિષમે દેહમાત્મનઃ
'રામજી વિના, હે લક્ષ્મણ, હું તો ગોદાવરીમાં પ્રવેશી જઈશ, અથવા તો ગળે ફાંસો લગાવીશ, અથવા કોઈ ભયજનક જગ્યાએ શરીર ત્યજી દઈશ.'
પિબામિ વા વિષં તીક્ષ્ણં પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્। ન ત્વહં રાઘવાદન્યં કદાપિ પુરુષં સ્પૃશે
હું તીખું ઝેર પી લઉં અથવા અગ્નિમાં કૂદી પડું, પણ રાઘવ સિવાય બીજું કોઈ પુરુષ કદી સ્પર્શીશ નહીં.
ઇતિ લક્ષ્મણમાશ્રુત્ય સીતા શોકસમન્વિતા। પાણિભ્યાં રુદતી દુઃખાદુદરં પ્રજઘાન હ
લક્ષ્મણના આ શબ્દો સાંભળીને, દુઃખથી ભરાયેલી સીતાએ રડતી રડતી પોતાના હાથથી પેટ પર માર્યો.
તામાર્તરૂપાં વિમના રુદન્તીં સૌમિત્રિરાલોક્ય વિશાલનેત્રામ્। આશ્વાસયામાસ ન ચૈવ ભર્તુ- સ્તં ભ્રાતરં કિંચિદુવાચ સીતા
સીતાને આ રીતે દુઃખમાં, રડતી અને ઉદાસ જોઈ, વિશાળ આંખોવાળી, સૌમિત્રીએ તેને શાંત પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ સીતાએ પતિના ભાઈને કંઈ કહ્યું નહીં.
તતસ્તુ સીતામભિવાદ્ય લક્ષ્મણઃ કૃતાઞ્જલિઃ કિંચિદભિપ્રણમ્ય। અવેક્ષમાણો બહુશઃ સ મૈથિલીં જગામ રામસ્ય સમીપમાત્મવાન્
પછી લક્ષ્મણે હાથ જોડીને સીતાને વંદન કર્યું, થોડું વળીને વારંવાર તેની તરફ જોયું અને દૃઢ મનથી રામ પાસે ગયો.
thumb|ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો છપ્પનમો અધ્યાય હવે સાંભળો.
તયા પરુષમુક્તસ્તુ કુપિતો રાઘવાનુજઃ। સ વિકાંક્ષન્ ભૃશં રામં પ્રતસ્થે નચિરાદિવ
તેણી તરફથી કઠોર શબ્દો સાંભળીને, રાઘવનો ભાઈ ગુસ્સે ભરાઈ અને રામને મળવાની તીવ્ર ઈચ્છાથી તરત જ નીકળી પડ્યો.
તદાસાદ્ય દશગ્રીવઃ ક્ષિપ્રમન્તરમાસ્થિતઃ। અભિચક્રામ વૈદેહીં પરિવ્રાજકરૂપધૃક્
એ સમયે દશમુખે તકો જોઈને, તરત જ વૈદેહી પાસે સંન્યાસીની વેશમાં ગયો.
શ્લક્ષ્ણકાષાયસંવીતઃ શિખી છત્રી ઉપાનહી। વામે ચાંસેઽવસજ્યાથ શુભે યષ્ટિકમણ્ડલૂ
મૃદુ કેશરીયાં વસ્ત્ર પહેરેલા, શિખા, છત્રી અને પગમાં પાદુકા, ડાબા ખભા પર સુંદર દંડ અને કમંડલુ રાખેલા તે દેખાતો હતો.
પરિવ્રાજકરૂપેણ વૈદેહીમન્વવર્તત। તામાસસાદાતિબલો ભ્રાતૃભ્યાં રહિતાં વને
સંન્યાસીનો વેશ ધારણ કરીને, તે વૈદેહીનું પીછો કરતો ગયો, જે બંને ભાઈઓથી અલગ, જંગલમાં એકલી હતી.
રહિતાં સૂર્યચન્દ્રાભ્યાં સંધ્યામિવ મહત્તમઃ। તામપશ્યત્ તતો બાલાં રાજપુત્રીં યશસ્વિનીમ્
સૂર્ય અને ચંદ્ર વિના સંધ્યા જેવી એકલી, તે બાળ, યશસ્વી રાજકન્યાને તેણે જોયી.
રોહિણીં શશિના હીનાં ગ્રહવદ્ ભૃશદારુણઃ। તમુગ્રં પાપકર્માણં જનસ્થાનગતા દ્રુમાઃ
ચંદ્ર વિના રોહિણીની જેમ, ભયાનક અને પાપી તે દશમુખને જોઈને જનસ્થાનના વૃક્ષો પણ ગભરાઈ ગયા.
સંદૃશ્ય ન પ્રકમ્પન્તે ન પ્રવાતિ ચ મારુતઃ। શીઘ્રસ્રોતાશ્ચ તં દૃષ્ટ્વા વીક્ષન્તં રક્તલોચનમ્
તેને જોઈને વૃક્ષો હલ્યા નહીં, પવન પણ ફૂંકાયો નહીં; અને ગોદાવરી નદી પણ તેના લાલ આંખોથી ડરીને ધીમે વહેવા લાગી.