તત્ર શુશ્રાવ વૈ શબ્દં તોયસંરમ્ભવર્ધિતમ્ । મધ્યમાગમ્ય તોયસ્ય તસ્ય શબ્દસ્ય નિશ્ચયમ્ ॥૧-૨૪-
ત્યાં તેણે પાણીના પ્રવાહથી ઊભેલા ગર્જનાનો અવાજ સાંભળ્યો. નદીના મધ્યમાં જઈ, એ અવાજ ક્યાંથી આવે છે એ જાણવા પ્રયત્ન કર્યો.
જ્ઞાતુકામો મહાતેજાઃ સહ રામઃ કનીયસા । અથ રામઃ સરિન્મધ્યે પપ્રચ્છ મુનિપુઙ્ગવમ્ ॥૧-૨૪-
જાણવાની ઈચ્છા રાખી, મહાતેજસ્વી વિશ્વામિત્ર રામ અને તેમના નાના ભાઈ સાથે નદીના મધ્યમાં પહોંચ્યા ત્યારે રામે મહર્ષિ વિશ્વામિત્રને પ્રશ્ન કર્યો.
વારિણો ભિદ્યમાનસ્ય કિમયં તુમુલો ધ્વનિઃ । રાઘવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૌતૂહલસમન્વિતમ્ ॥૧-૨૪-
"પાણી તૂટતું હોય એવો આ મોટો અવાજ શાનો છે?" રાઘવના ઉત્સુકતાભર્યા શબ્દો સાંભળી—
કથયામાસ ધર્માત્મા તસ્ય શબ્દસ્ય નિશ્ચયમ્ । કૈલાસપર્વતે રામ મનસા નિર્મિતં પરમ્ ॥૧-૨૪-
ધર્મનિષ્ઠ મહર્ષિએ એ અવાજનું કારણ સમજાવવાનું શરૂ કર્યું: "રામ, કૈલાસ પર્વત પર મનથી એક ઉત્તમ સરોવર રચાયું હતું.
બ્રહ્મણા નરશાર્દૂલ તેનેદં માનસં સરઃ । તસ્માત્ સુસ્રાવ સરસઃ સાયોધ્યામુપગૂહતે ॥૧-૨૪-
બ્રહ્માજીએ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, એ માનસ સરોવર બનાવ્યું; એમાંથી Sarayu નદી નીકળી અને અયોધ્યાની નજીક આવે છે.
સરઃપ્રવૃત્તા સરયૂઃ પુણ્યા બ્રહ્મસરશ્ચ્યુતા । તસ્યાયમતુલઃ શબ્દો જાહ્નવીમભિવર્તતે ॥૧-૨૪-
આ પવિત્ર સરયૂ નદી એ સરોવરથી ઉત્પન્ન થઈ છે, બ્રહ્માના સરોવરમાંથી વહે છે; એનો આ અનન્ય અવાજ જાહ્નવી સુધી પહોંચે છે.
વારિસંક્ષોભજો રામ પ્રણામં નિયતઃ કુરુ । તાભ્યાં તુ તાવુભૌ કૃત્વા પ્રણામમતિધાર્મિકૌ ॥૧-૨૪-
પાણીના ઉથલપાથલથી જન્મેલો આ અવાજ છે, રામ, તું આ નદીને વંદન કર. પછી બંને ધર્મનિષ્ઠ ભાઈઓએ નમસ્કાર કર્યા.
તીરં દક્ષિણમાસાદ્ય જગ્મતુર્લઘુવિક્રમૌ । સ વનં ઘોરસંકાશં દૃષ્ટ્વા નરવરાત્મજઃ ॥૧-૨૪-
દક્ષિણ કાંઠે પહોંચી, બંને ઝડપથી આગળ વધ્યા; અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠના પુત્રે ભયાનક જંગલ જોયું.
અવિપ્રહતમૈક્ષ્વાકઃ પપ્રચ્છ મુનિપુઙ્ગવમ્ । અહો વનમિદં દુર્ગં ઝિલ્લિકાગણસંયુતમ્ ॥૧-૨૪-
અવિજય ઇક્ષ્વાકુ વંશજ રામે મહર્ષિ વિશ્વામિત્રને પૂછ્યું: "આ જંગલ કેટલું ભયાનક છે, અને કેટલાંય ઝીંગુરાં અહીં છે!"
ભૈરવૈઃ શ્વાપદૈઃ કીર્ણં શકુન્તૈર્દારુણારવૈઃ । નાનાપ્રકારૈઃ શકુનૈર્વાશ્યદ્ભિર્ભૈરવસ્વનૈઃ ॥૧-૨૪-
"આ જંગલ ભયાનક પ્રાણીઓ અને કઠોર અવાજવાળા પક્ષીઓથી ભરેલું છે; અનેક પ્રકારના પક્ષીઓ ભયાનક અવાજે ચીસો પાડે છે."
સિંહવ્યાઘ્રવરાહૈશ્ચ વારણૈશ્ચાપિ શોભિતમ્ । ધવાશ્વકર્ણકકુભૈર્બિલ્વતિન્દુકપાટલૈઃ ॥૧-૨૪-
"સિંહ, વાઘ, જંગલી શૂકર અને હાથીઓથી શોભાયમાન છે, અને ધવો, અશ્વકર્ણ, કકુભ, બિલ્વ, તિન્દુક અને પાટલ વૃક્ષોથી પણ ભરેલું છે."
સંકીર્ણં બદરીભિશ્ચ કિં ન્વિદં દારુણં વનમ્ । તમુવાચ મહાતેજા વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ॥૧-૨૪-
"બોરના ઝાડોથી પણ ગૂંથાયેલું છે—આ જંગલ એટલું ભયાનક કેમ છે?" ત્યારે મહાતેજસ્વી મહર્ષિ વિશ્વામિત્રે જવાબ આપ્યો.
શ્રૂયતાં વત્સ કાકુત્સ્થ યસ્યૈતદ્ દારુણં વનમ્ । એતૌ જનપદૌ સ્ફીતૌ પૂર્વમાસ્તાં નરોત્તમ ॥૧-૨૪-
"શ્રવણ કર, કકુત્થ વંશજ, આ જંગલ કેમ ભયાનક બન્યું એનું કારણ કહું છું. અહીં પહેલાં બે સમૃદ્ધ પ્રદેશો હતા, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ."
મલદાશ્ચ કરૂષાશ્ચ દેવનિર્માણનિર્મિતૌ । પુરા વૃત્રવધે રામ મલેન સમભિપ્લુતમ્ ॥૧-૨૪-
"મલદા અને કરૂષા—દેવતાઓએ રચેલા—અહીં હતાં. એક સમયે, વિત્રના સંહાર પછી, રામ, ઇન્દ્ર અશુદ્ધિથી ઘેરાઈ ગયા હતા."
ક્ષુધા ચૈવ સહસ્રાક્ષં બ્રહ્મહત્યા સમાવિશત્ । તમિન્દ્રં મલિનં દેવા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ॥૧-૨૪-
"અને ભૂખ તથા બ્રહ્મહત્યાએ પણ સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્રને ઘેરી લીધા. એ મલિન ઇન્દ્રને દેવતાઓ અને તપસ્વી ઋષિઓએ—"
કલશૈઃ સ્નાપયામાસુર્મલં ચાસ્ય પ્રમોચયન્ । ઇહ ભૂમ્યાં મલં દત્ત્વા દેવાઃ કારૂષમેવ ચ ॥૧-૨૪-
"પાત્રોમાંથી સ્નાન કરાવ્યું અને તેની અશુદ્ધિ દૂર કરી. અહીં ધરા પર એ અશુદ્ધિ અને કરૂષા પણ મૂકવામાં આવ્યા."
શરીરજં મહેન્દ્રસ્ય તતો હર્ષં પ્રપેદિરે । નિર્મલો નિષ્કરૂષશ્ચ શુદ્ધ ઇન્દ્રો યથાભવત્ ॥૧-૨૪-
"મહેન્દ્રના શરીરમાંથી જે અશુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ હતી, તે પછી બધા આનંદિત થયા; શુદ્ધ અને નિર્મલ બનેલા ઇન્દ્ર પૂર્વવત્ પવિત્ર થયા."
દદૌ દેશસ્ય સુપ્રીતો વરં પ્રાદાતનુત્તમમ્ । ઇમૌ જનપદૌ સ્ફીતૌ ખ્યાતિં લોકે ગમિષ્યતઃ ॥૧-૨૪-
"પ્રસન્ન થઈ ઇન્દ્રે એ પ્રદેશને શ્રેષ્ઠ આશીર્વાદ આપ્યો; આ બંને સમૃદ્ધ પ્રદેશો જગતમાં પ્રસિદ્ધિ પામશે."
મલદાશ્ચ કરૂષાશ્ચ મમાઙ્ગમલધારિણૌ । સાધુ સાધ્વિતિ તં દેવાઃ પાકશાસનમબ્રુવન્ ॥૧-૨૪-
મલદા અને કરૂષ, જે મારા શરીરની અશુદ્ધિ વહન કરતા હતા, તેમને દેવોએ પ્રશંસા કરી અને ઇન્દ્રને કહ્યું: 'શાબાશ, શાબાશ.'
મલદાશ્ચ કરૂષાશ્ચ મુદિતા ધનધાન્યતઃ । કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય યક્ષિણી કામરૂપિણી ॥૧-૨૪-
મલદા અને કરૂષ, ધન અને અનાજથી સમૃદ્ધ અને આનંદિત હતા, પણ થોડા સમય પછી એક રૂપ બદલતી યક્ષિણીના ઉપદ્રવમાં આવી ગયા.
બલં નાગસહસ્રસ્ય ધારયન્તી તદા હ્યભૂત્ । તાટકા નામ ભદ્રં તે ભાર્યા સુન્દસ્ય ધીમતઃ ॥૧-૨૪-
એ યક્ષિણી પાસે હજારો હાથી જેટલું બળ હતું; તેનું નામ તાટકા હતું અને તે બુદ્ધિશાળી સુન્દાની પત્ની હતી.
મારીચો રાક્ષસઃ પુત્રો યસ્યાઃ શક્રપરાક્રમઃ । વૃત્તબાહુર્મહાશીર્ષો વિપુલાસ્યતનુર્મહાન્ ॥૧-૨૪-
એના પુત્રનું નામ મારીચ હતું, જે રાક્ષસ હતો અને ઇન્દ્ર જેવું પરાક્રમ ધરાવતો હતો; તેની બાંયો મજબૂત, માથું મોટું, મોઢું વિશાળ અને શરીર પણ વિશાળ હતું.
રાક્ષસો ભૈરવાકારો નિત્યં ત્રાસયતે પ્રજાઃ । ઇમૌ જનપદૌ નિત્યં વિનાશયતિ રાઘવ ॥૧-૨૪-
આ રાક્ષસ ભયાનક દેખાવ ધરાવે છે અને હંમેશા પ્રજાને ડરાડે છે; રાઘવ, એ સતત આ બે પ્રદેશોને નાશ કરે છે.
મલદાંશ્ચ કરૂષાંશ્ચ તાટકા દુષ્ટચારિણી । સેયં પન્થાનમાવૃત્ય વસત્યત્યર્ધયોજને ॥૧-૨૪-
દુષ્ટ આચરણ ધરાવતી તાટકા મલદા અને કરૂષને બરબાદ કરે છે; એ આ રસ્તાને અડધી યોજન દૂર અવરોધી રહીને વસે છે.
અત એવ ચ ગન્તવ્યં તાટકાયા વનં યતઃ । સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય જહીમાં દુષ્ટચારિણીમ્ ॥૧-૨૪-
આથી, તારે તાટકાના વનમાં જવું જોઈએ; પોતાનાં બળ પર આધાર રાખી, આ દુષ્ટ યક્ષિણીનો નાશ કર.
મન્નિયોગાદિમં દેશં કુરુ નિષ્કણ્ટકં પુનઃ । નહિ કશ્ચિદિમં દેશં શક્તો હ્યાગન્તુમીદૃશમ્ ॥૧-૨૪-
મારા આદેશથી આ પ્રદેશને ફરી એકવાર નિર્વિઘ્ન બનાવ; કેમ કે હાલ તો કોઈ પણ અહીં આવી શકતો નથી.
યક્ષિણ્યા ઘોરયા રામ ઉત્સાદિતમસહ્યયા । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથૈતદ્ દારુણં વનમ્ । યક્ષ્યા ચોત્સાદિતં સર્વમદ્યાપિ ન નિવર્તતે ॥૧-૨૪-
રામ, આ પ્રદેશ ભયાનક અને સહન ન કરી શકાય તેવી યક્ષિણી દ્વારા બરબાદ થયો છે; આ ભયાનક વન વિશે બધું તને કહી દીધું છે, અને યક્ષિણીના ઉપદ્રવથી આજે પણ અહીં શાંતિ નથી.
thumb|પઞ્ચવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે પઞ્ચવિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો પঁચવીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
અથ તસ્યાપ્રમેયસ્ય મુનેર્વચનમુત્તમમ્। શ્રુત્વા પુરુષશાર્દૂલઃ પ્રત્યુવાચ શુભાં ગિરમ્ ॥૧-૨૫-
પછી, જ્યારે એ અપરિમિત તપસ્વીના ઉત્તમ વચન સાંભળ્યા, ત્યારે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠે શુભ વાણીથી જવાબ આપ્યો.
અલ્પવીર્યા યદા યક્ષી શ્રૂયતે મુનિપુઙ્ગવ । કથં નાગસહસ્રસ્ય ધારયત્યબલા બલમ્ ॥૧-૨૫-
મુનિશ્રેષ્ઠ, કહેવામાં આવે છે કે એ યક્ષિણી નબળી છે; તો પછી એ અશક્ત સ્ત્રી કેવી રીતે હજારો હાથીનું બળ ધરાવે છે?