વ્યનદદ્ ભૈરવં નાદં ધરણ્યામલ્પજીવિતઃ। મ્રિયમાણસ્તુ મારીચો જહૌ તાં કૃત્રિમાં તનુમ્
એ જમીન પર ભયાનક ચીસ પાડી, જીવ લગભગ ખૂટી ગયો હતો; મરતા મરતા મારીચે એ બનાવટી રૂપ છોડી દીધું.
સ્મૃત્વા તદ્વચનં રક્ષો દધ્યૌ કેન તુ લક્ષ્મણમ્। ઇહ પ્રસ્થાપયેત્ સીતા તાં શૂન્યે રાવણો હરેત્
પછી એ રાક્ષસે એ વાત યાદ કરી અને વિચાર્યું—કઈ રીતે લક્ષ્મણને અહીંથી દૂર મોકલી શકાય, જેથી રાવણ સીતાને એકલામાં લઈ જાય.
સ પ્રાપ્તકાલમાજ્ઞાય ચકાર ચ તતઃ સ્વનમ્। સદૃશં રાઘવસ્યેવ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ
પછી યોગ્ય સમય જાણીને, તેણે રાઘવની જેમ અવાજ કર્યો—'હાય સીતે! લક્ષ્મણ!'
તેન મર્મણિ નિર્વિદ્ધં શરેણાનુપમેન હિ। મૃગરૂપં તુ તત્ ત્યક્ત્વા રાક્ષસં રૂપમાસ્થિતઃ
અનન્ય તીણાથી જીવના સ્થળે ઘાયલ થઈ, તેણે હરણનું રૂપ છોડી, રાક્ષસનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.
ચક્રે સ સુમહાકાયં મારીચો જીવિતં ત્યજન્। તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ભૂમૌ રાક્ષસં ભીમદર્શનમ્
મારીચે વિશાળ દેહ ધરાવીને જીવ છોડ્યો; જમીન પર પડેલો, ભયાનક દેખાવાળો એ રાક્ષસ જોઈને—
રામો રુધિરસિક્તાઙ્ગં ચેષ્ટમાનં મહીતલે। જગામ મનસા સીતાં લક્ષ્મણસ્ય વચઃ સ્મરન્
રામે તેને લોહીથી લથપથ, જમીન પર પીડાથી ફફડતો જોયો; મનમાં સીતાની ચિંતા આવી, લક્ષ્મણના શબ્દો યાદ આવ્યા.
મારીચસ્ય તુ માયૈષા પૂર્વોક્તં લક્ષ્મણેન તુ। તત્ તથા હ્યભવચ્ચાદ્ય મારીચોઽયં મયા હતઃ
મારીચની આ માયા હતી, જે લક્ષ્મણે પહેલાં કહ્યું હતું; આજે એ જ થયું—મારીચ મારાથી મર્યો છે.
હા સીતે લક્ષ્મણેત્યેવમાક્રુશ્ય તુ મહાસ્વનમ્। મમાર રાક્ષસઃ સોઽયં શ્રુત્વા સીતા કથં ભવેત્
'હાય સીતે! લક્ષ્મણ!' એમ જોરથી બૂમાબૂમ કરીને એ રાક્ષસ મરી ગયો; આ અવાજ સાંભળી, સીતાનું શું થશે?
લક્ષ્મણશ્ચ મહાબાહુઃ કામવસ્થાં ગમિષ્યતિ। ઇતિ સંચિન્ત્ય ધર્માત્મા રામો હૃષ્ટતનૂરુહઃ
મહાબાહુ લક્ષ્મણ ચોક્કસ અહીંથી જતો રહેશે; આવું વિચારી ધર્મનિષ્ઠ રામના રોમકૂપ ઊભા થઈ ગયા.
તત્ર રામં ભયં તીવ્રમાવિવેશ વિષાદજમ્। રાક્ષસં મૃગરૂપં તં હત્વા શ્રુત્વા ચ તત્સ્વનમ્
ત્યાં રામને ભારે ભય લાગ્યો, ચિંતાથી મન દુઃખી થયું; રાક્ષસ હરણનું રૂપ ધારણ કરેલો હતો અને એ અવાજ સાંભળ્યો—
નિહત્ય પૃષતં ચાન્યં માંસમાદાય રાઘવઃ। ત્વરમાણો જનસ્થાનં સસારાભિમુખં તદા
બીજું ચિતલ મારી, તેનું માંસ લઈને, રાઘવ ઝડપથી જનસ્થાન તરફ દોડી ગયો.
thumb|પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
પંચચાલીસમો સર્ગ સાંભળો.
આર્તસ્વરં તુ તં ભર્તુર્વિજ્ઞાય સદૃશં વને। ઉવાચ લક્ષ્મણં સીતા ગચ્છ જાનીહિ રાઘવમ્
વનમાં પતિનો દુઃખથી ભરેલો અવાજ ઓળખીને, સીતા લક્ષ્મણને બોલી: 'લક્ષ્મણ, જા, રાઘવનું શું થયું છે તે જોઈ આવ.'
નહિ મે જીવિતં સ્થાને હૃદયં વાવતિષ્ઠતે। ક્રોશતઃ પરમાર્તસ્ય શ્રુતઃ શબ્દો મયા ભૃશમ્
મારો જીવ હવે સ્થિર રહ્યો નથી, ન તો હૃદય શાંત છે; પતિનો આકુલ રડવાનો અવાજ મેં સાંભળ્યો છે, એથી હું ખૂબ જ ગભરાઈ ગઈ છું.
આક્રન્દમાનં તુ વને ભ્રાતરં ત્રાતુમર્હસિ। તં ક્ષિપ્રમભિધાવ ત્વં ભ્રાતરં શરણૈષિણમ્
વનમાં રડતા ભાઈને તું બચાવવો જોઈએ; તું તરત જ દોડી જા, તારો ભાઈ તારી શરણમાં છે.
રક્ષસાં વશમાપન્નં સિંહાનામિવ ગોવૃષમ્। ન જગામ તથોક્તસ્તુ ભ્રાતુરાજ્ઞાય શાસનમ્
રાક્ષસોના હાથમાં પડેલા ગાયના વાછરડા જેવો છે; છતાં લક્ષ્મણે ભાઈની આજ્ઞા યાદ રાખી ને ત્યાંથી જતો રહ્યો નહીં.
તમુવાચ તતસ્તત્ર ક્ષુભિતા જનકાત્મજા। સૌમિત્રે મિત્રરૂપેણ ભ્રાતુસ્ત્વમસિ શત્રુવત્
એ સમયે જનકનંદિની સીતા ગભરાઈને ત્યાં લક્ષ્મણને બોલી: 'સુમિત્રાનંદન, તું મિત્ર જેવો દેખાય છે, પણ ભાઈ માટે દુશ્મન જેવો વર્તે છે.'
યસ્ત્વમસ્યામવસ્થાયાં ભ્રાતરં નાભિપદ્યસે। ઇચ્છસિ ત્વં વિનશ્યન્તં રામં લક્ષ્મણ મત્કૃતે
આવી સ્થિતિમાં પણ જો તું ભાઈ પાસે જતો નથી, તો લક્ષ્મણ, એનો અર્થ એ છે કે તું મારા કારણે રામનું વિનાશ ઈચ્છે છે.
લોભાત્તુ મત્કૃતે નૂનં નાનુગચ્છસિ રાઘવમ્। વ્યસનં તે પ્રિયં મન્યે સ્નેહો ભ્રાતરિ નાસ્તિ તે
ખરેખર, મારા માટે તું રાઘવને છોડે છે; મને લાગે છે કે તને ભાઈનું દુઃખ ગમતું છે, અને તને ભાઈ માટે સ્નેહ નથી.
તેન તિષ્ઠસિ વિસ્રબ્ધં તમપશ્યન્ મહાદ્યુતિમ્। કિં હિ સંશયમાપન્ને તસ્મિન્નિહ મયા ભવેત્
તેથી જ તું નિર્ભય બનીને અહીં ઊભો છે, જ્યારે એ તેજસ્વી પતિ નજરે નથી; જો એ મુશ્કેલીમાં હશે તો હું અહીં શું કરીશ?
કર્તવ્યમિહ તિષ્ઠન્ત્યા યત્પ્રધાનસ્ત્વમાગતઃ। એવં બ્રુવાણાં વૈદેહીં બાષ્પશોકસમન્વિતામ્
તમે તો રક્ષક બનીને આવ્યા છો, તો અહીં ઊભા રહીને શું કામનું? આવી રીતે, વેદનાથી અને આંસુઓથી ભરાઈ, વૈદેહીએ કહ્યું.
અબ્રવીલ્લક્ષ્મણસ્ત્રસ્તાં સીતાં મૃગવધૂમિવ। પન્નગાસુરગન્ધર્વદેવદાનવરાક્ષસૈઃ
પછી લક્ષ્મણે ડરી ગયેલી, હરણની માફક થરથરતી સીતાને કહ્યું: 'પામ, અસુર, ગંધર્વ, દેવ, દાનવ કે રાક્ષસ—'
અશક્યસ્તવ વૈદેહિ ભર્તા જેતું ન સંશયઃ। દેવિ દેવમનુષ્યેષુ ગન્ધર્વેષુ પતત્રિષુ
'વૈદેહિ, તારો પતિ કોઈ દેવ, મનુષ્ય, ગંધર્વ કે પક્ષીથી હરાવી શકાય એવો નથી—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
રાક્ષસેષુ પિશાચેષુ કિન્નરેષુ મૃગેષુ ચ। દાનવેષુ ચ ઘોરેષુ ન સ વિદ્યેત શોભને
'રાક્ષસ, પિશાચ, કિનર કે જંગલી પ્રાણીઓ, કે ભયાનક દાનવોમાં પણ, હે સુંદરિ, એવો કોઈ નથી—'
યો રામં પ્રતિયુધ્યેત સમરે વાસવોપમમ્। અવધ્યઃ સમરે રામો નૈવં ત્વં વક્તુમર્હસિ
'જે રામ સાથે યુદ્ધ કરી શકે, જે ઇન્દ્ર સમાન છે; રામ યુદ્ધમાં અજય છે, તેથી તારે આવું બોલવું યોગ્ય નથી.'
ન ત્વામસ્મિન્ વને હાતુમુત્સહે રાઘવં વિના। અનિવાર્યં બલં તસ્ય બલૈર્બલવતામપિ
'રાઘવ વિના હું તને આ વનમાં છોડી શકતો નથી; એનું બળ તો બલવાનોથી પણ રોકી શકાય એવું નથી.'
ત્રિભિર્લોકૈઃ સમુદિતૈઃ સેશ્વરૈઃ સામરૈરપિ। હૃદયં નિર્વૃતં તેઽસ્તુ સંતાપસ્ત્યજ્યતાં તવ
'ત્રણે લોક અને તેમના સ્વામી, દેવો બધાએ મળીને પણ એનું બળ હરાવી શકે નહીં. તું મનને શાંત રાખ, અને ચિંતા છોડ.'
આગમિષ્યતિ તે ભર્તા શીઘ્રં હત્વા મૃગોત્તમમ્। ન સ તસ્ય સ્વરો વ્યક્તં ન કશ્ચિદપિ દૈવતઃ
'તારો પતિ જલ્દી જ શ્રેષ્ઠ મૃગને મારીને પાછો આવશે; તું જે અવાજ સાંભળ્યો એ સાચો તેનો અવાજ નથી, અને એ કોઈ દેવનો પણ હોઈ શકે નહીં.'
ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યા માયા તસ્ય ચ રક્ષસઃ। ન્યાસભૂતાસિ વૈદેહિ ન્યસ્તા મયિ મહાત્મના
'એ તો રાક્ષસની માયા હતી, જે ગંધર્વોના શહેર જેવી લાગી; વૈદેહિ, મહાત્મા રામે તને મારી જવાબદારીમાં સોંપી છે.'
રામેણ ત્વં વરારોહે ન ત્વાં ત્યક્તુમિહોત્સહે। કૃતવૈરાશ્ચ કલ્યાણિ વયમેતૈર્નિશાચરૈઃ
'હે સુશોભિત કટિવાળી, રામે તને મારી ભાળમાં આપેલી છે, તેથી હું તને અહીં છોડી શકતો નથી; અને હવે, હે કલ્યાણી, આપણે આ રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસોના શત્રુ બની ગયા છીએ.'