છિન્નાભ્રૈરિવ સંવીતં શારદં ચન્દ્રમણ્ડલમ્। મુહૂર્તાદેવ દદૃશે મુહુર્દૂરાત્ પ્રકાશતે
જેમ ચોમાસા પછીનું ચાંદણું વાદળોથી ઢંકાય છે, એમ એ મૃગ ક્ષણભર દેખાય અને પછી દૂરથી ઝળહળતું જણાય.
દર્શનાદર્શનેનૈવ સોઽપાકર્ષત રાઘવમ્। સ દૂરમાશ્રમસ્યાસ્ય મારીચો મૃગતાં ગતઃ
આ રીતે દેખાઈ અને અદૃશ્ય થઈને, મૃગરૂપ ધારણ કરેલો મારીચ રાઘવને આશ્રમથી દૂર લઈ ગયો.
આસીત્ ક્રુદ્ધસ્તુ કાકુત્સ્થો વિવશસ્તેન મોહિતઃ। અથાવતસ્થે સુશ્રાન્તશ્છાયામાશ્રિત્ય શાદ્વલે
કાકુત્સ્થ વંશના રામ એના કારણે ગુસ્સે અને ગભરાયેલા થઈ, અશક્ત બની ગયા; પછી થાકીને, એક લીલાં ઘાસવાળા સ્થળે છાંયડીમાં ઊભા રહ્યા.
સ તમુન્માદયામાસ મૃગરૂપો નિશાચરઃ। મૃગૈઃ પરિવૃતોઽથાન્યૈરદૂરાત્ પ્રત્યદૃશ્યત
મૃગરૂપ ધારણ કરેલો રાક્ષસ રામને વધુ ઉશ્કેરવા લાગ્યો, અને બીજા મૃગો સાથે નજીકમાં દેખાવા લાગ્યો.
ગ્રહીતુકામં દૃષ્ટ્વા તં પુનરેવાભ્યધાવત। તત્ક્ષણાદેવ સંત્રાસાત્ પુનરન્તર્હિતોઽભવત્
તેને પકડવા ઉત્સુક જોઈ, એ ફરી દોડ્યો; પણ એ જ ક્ષણે, ડરેને એ ફરી અદૃશ્ય થઈ ગયો.
પુનરેવ તતો દૂરાદ્ વૃક્ષખણ્ડાદ્ વિનિઃસૃતઃ। દૃષ્ટ્વા રામો મહાતેજાસ્તં હન્તું કૃતનિશ્ચયઃ
પછી એ ફરી દૂરથી, ઝાડની પાછળથી બહાર આવ્યો; મહાતેજસ્વી રામે તેને જોયો અને તેને મારવાનો નક્કી કર્યો.
ભૂયસ્તુ શરમુદ્ધૃત્ય કુપિતસ્તત્ર રાઘવઃ। સૂર્યરશ્મિપ્રતીકાશં જ્વલન્તમરિમર્દનમ્
પછી રાઘવ ગુસ્સે થઈને, સૂર્યકિરણ જેવો તેજસ્વી અને દુશ્મનોનો નાશક તીણો હાથમાં લીધો.
સંધાય સુદૃઢે ચાપે વિકૃષ્ય બલવદ્બલી। તમેવ મૃગમુદ્દિશ્ય શ્વસન્તમિવ પન્નગમ્
એ તીણો મજબૂત ધનુષ પર ચડાવી, જોરથી ખેંચી, એ જ હરણ તરફ નિશાન સાધ્યું, જે સાપ જેવો શ્વાસ લઈ રહ્યો હતો.
મુમોચ જ્વલિતં દીપ્તમસ્ત્રં બ્રહ્મવિનિર્મિતમ્। શરીરં મૃગરૂપસ્ય વિનિર્ભિદ્ય શરોત્તમઃ
પછી તેણે બ્રહ્માજી દ્વારા બનાવેલો, જ્વલંત અને તેજસ્વી અસ્ત્ર છોડ્યો; એ ઉત્તમ તીણાએ હરણના શરીરને ચીરી નાખ્યું.
મારીચસ્યૈવ હૃદયં બિભેદાશનિસંનિભઃ। તાલમાત્રમથોત્પ્લુત્ય ન્યપતત્ સ ભૃશાતુરઃ
એ તીણો વીજળી જેવો મારીચના હૃદયમાં ઘૂસી ગયો; એ તાળ જેટલું ઊંચકાઈ, ભારે પીડાથી જમીન પર પડી ગયો.
વ્યનદદ્ ભૈરવં નાદં ધરણ્યામલ્પજીવિતઃ। મ્રિયમાણસ્તુ મારીચો જહૌ તાં કૃત્રિમાં તનુમ્
એ જમીન પર ભયાનક ચીસ પાડી, જીવ લગભગ ખૂટી ગયો હતો; મરતા મરતા મારીચે એ બનાવટી રૂપ છોડી દીધું.
સ્મૃત્વા તદ્વચનં રક્ષો દધ્યૌ કેન તુ લક્ષ્મણમ્। ઇહ પ્રસ્થાપયેત્ સીતા તાં શૂન્યે રાવણો હરેત્
પછી એ રાક્ષસે એ વાત યાદ કરી અને વિચાર્યું—કઈ રીતે લક્ષ્મણને અહીંથી દૂર મોકલી શકાય, જેથી રાવણ સીતાને એકલામાં લઈ જાય.
સ પ્રાપ્તકાલમાજ્ઞાય ચકાર ચ તતઃ સ્વનમ્। સદૃશં રાઘવસ્યેવ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ
પછી યોગ્ય સમય જાણીને, તેણે રાઘવની જેમ અવાજ કર્યો—'હાય સીતે! લક્ષ્મણ!'
તેન મર્મણિ નિર્વિદ્ધં શરેણાનુપમેન હિ। મૃગરૂપં તુ તત્ ત્યક્ત્વા રાક્ષસં રૂપમાસ્થિતઃ
અનન્ય તીણાથી જીવના સ્થળે ઘાયલ થઈ, તેણે હરણનું રૂપ છોડી, રાક્ષસનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.
ચક્રે સ સુમહાકાયં મારીચો જીવિતં ત્યજન્। તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ભૂમૌ રાક્ષસં ભીમદર્શનમ્
મારીચે વિશાળ દેહ ધરાવીને જીવ છોડ્યો; જમીન પર પડેલો, ભયાનક દેખાવાળો એ રાક્ષસ જોઈને—
રામો રુધિરસિક્તાઙ્ગં ચેષ્ટમાનં મહીતલે। જગામ મનસા સીતાં લક્ષ્મણસ્ય વચઃ સ્મરન્
રામે તેને લોહીથી લથપથ, જમીન પર પીડાથી ફફડતો જોયો; મનમાં સીતાની ચિંતા આવી, લક્ષ્મણના શબ્દો યાદ આવ્યા.
મારીચસ્ય તુ માયૈષા પૂર્વોક્તં લક્ષ્મણેન તુ। તત્ તથા હ્યભવચ્ચાદ્ય મારીચોઽયં મયા હતઃ
મારીચની આ માયા હતી, જે લક્ષ્મણે પહેલાં કહ્યું હતું; આજે એ જ થયું—મારીચ મારાથી મર્યો છે.
હા સીતે લક્ષ્મણેત્યેવમાક્રુશ્ય તુ મહાસ્વનમ્। મમાર રાક્ષસઃ સોઽયં શ્રુત્વા સીતા કથં ભવેત્
'હાય સીતે! લક્ષ્મણ!' એમ જોરથી બૂમાબૂમ કરીને એ રાક્ષસ મરી ગયો; આ અવાજ સાંભળી, સીતાનું શું થશે?
લક્ષ્મણશ્ચ મહાબાહુઃ કામવસ્થાં ગમિષ્યતિ। ઇતિ સંચિન્ત્ય ધર્માત્મા રામો હૃષ્ટતનૂરુહઃ
મહાબાહુ લક્ષ્મણ ચોક્કસ અહીંથી જતો રહેશે; આવું વિચારી ધર્મનિષ્ઠ રામના રોમકૂપ ઊભા થઈ ગયા.
તત્ર રામં ભયં તીવ્રમાવિવેશ વિષાદજમ્। રાક્ષસં મૃગરૂપં તં હત્વા શ્રુત્વા ચ તત્સ્વનમ્
ત્યાં રામને ભારે ભય લાગ્યો, ચિંતાથી મન દુઃખી થયું; રાક્ષસ હરણનું રૂપ ધારણ કરેલો હતો અને એ અવાજ સાંભળ્યો—
નિહત્ય પૃષતં ચાન્યં માંસમાદાય રાઘવઃ। ત્વરમાણો જનસ્થાનં સસારાભિમુખં તદા
બીજું ચિતલ મારી, તેનું માંસ લઈને, રાઘવ ઝડપથી જનસ્થાન તરફ દોડી ગયો.
thumb|પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
પંચચાલીસમો સર્ગ સાંભળો.
આર્તસ્વરં તુ તં ભર્તુર્વિજ્ઞાય સદૃશં વને। ઉવાચ લક્ષ્મણં સીતા ગચ્છ જાનીહિ રાઘવમ્
વનમાં પતિનો દુઃખથી ભરેલો અવાજ ઓળખીને, સીતા લક્ષ્મણને બોલી: 'લક્ષ્મણ, જા, રાઘવનું શું થયું છે તે જોઈ આવ.'
નહિ મે જીવિતં સ્થાને હૃદયં વાવતિષ્ઠતે। ક્રોશતઃ પરમાર્તસ્ય શ્રુતઃ શબ્દો મયા ભૃશમ્
મારો જીવ હવે સ્થિર રહ્યો નથી, ન તો હૃદય શાંત છે; પતિનો આકુલ રડવાનો અવાજ મેં સાંભળ્યો છે, એથી હું ખૂબ જ ગભરાઈ ગઈ છું.
આક્રન્દમાનં તુ વને ભ્રાતરં ત્રાતુમર્હસિ। તં ક્ષિપ્રમભિધાવ ત્વં ભ્રાતરં શરણૈષિણમ્
વનમાં રડતા ભાઈને તું બચાવવો જોઈએ; તું તરત જ દોડી જા, તારો ભાઈ તારી શરણમાં છે.
રક્ષસાં વશમાપન્નં સિંહાનામિવ ગોવૃષમ્। ન જગામ તથોક્તસ્તુ ભ્રાતુરાજ્ઞાય શાસનમ્
રાક્ષસોના હાથમાં પડેલા ગાયના વાછરડા જેવો છે; છતાં લક્ષ્મણે ભાઈની આજ્ઞા યાદ રાખી ને ત્યાંથી જતો રહ્યો નહીં.
તમુવાચ તતસ્તત્ર ક્ષુભિતા જનકાત્મજા। સૌમિત્રે મિત્રરૂપેણ ભ્રાતુસ્ત્વમસિ શત્રુવત્
એ સમયે જનકનંદિની સીતા ગભરાઈને ત્યાં લક્ષ્મણને બોલી: 'સુમિત્રાનંદન, તું મિત્ર જેવો દેખાય છે, પણ ભાઈ માટે દુશ્મન જેવો વર્તે છે.'
યસ્ત્વમસ્યામવસ્થાયાં ભ્રાતરં નાભિપદ્યસે। ઇચ્છસિ ત્વં વિનશ્યન્તં રામં લક્ષ્મણ મત્કૃતે
આવી સ્થિતિમાં પણ જો તું ભાઈ પાસે જતો નથી, તો લક્ષ્મણ, એનો અર્થ એ છે કે તું મારા કારણે રામનું વિનાશ ઈચ્છે છે.
લોભાત્તુ મત્કૃતે નૂનં નાનુગચ્છસિ રાઘવમ્। વ્યસનં તે પ્રિયં મન્યે સ્નેહો ભ્રાતરિ નાસ્તિ તે
ખરેખર, મારા માટે તું રાઘવને છોડે છે; મને લાગે છે કે તને ભાઈનું દુઃખ ગમતું છે, અને તને ભાઈ માટે સ્નેહ નથી.
તેન તિષ્ઠસિ વિસ્રબ્ધં તમપશ્યન્ મહાદ્યુતિમ્। કિં હિ સંશયમાપન્ને તસ્મિન્નિહ મયા ભવેત્
તેથી જ તું નિર્ભય બનીને અહીં ઊભો છે, જ્યારે એ તેજસ્વી પતિ નજરે નથી; જો એ મુશ્કેલીમાં હશે તો હું અહીં શું કરીશ?