ત્વચા પ્રધાનયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ। અપ્રમત્તેન તે ભાવ્યમાશ્રમસ્થેન સીતયા
આ મૃગ આજે બચી નહીં શકે, કારણ કે એની ચામડી જ મુખ્ય આકર્ષણ છે. તું આશ્રમમાં સીતાજી સાથે સાવચેત રહીજે.
યાવત્ પૃષતમેકેન સાયકેન નિહન્મ્યહમ્। હત્વૈતચ્ચર્મ ચાદાય શીઘ્રમેષ્યામિ લક્ષ્મણ
જ્યારે હું એક જ બાણથી આ ચિતરાં મૃગને મારી નાખીશ, ત્યારે એની ચામડી લઈને તરત પાછો આવીશ, લક્ષ્મણ.
પ્રદક્ષિણેનાતિબલેન પક્ષિણા જટાયુષા બુદ્ધિમતા ચ લક્ષ્મણ। ભવાપ્રમત્તઃ પ્રતિગૃહ્ય મૈથિલીં પ્રતિક્ષણં સર્વત એવ શઙ્કિતઃ
મહાન અને બુદ્ધિશાળી જટાયુ ચારે બાજુ ફરતો રહે, તું પણ ચેતન રહીને વૈદેહીનું રક્ષણ કરજે અને દરેક ક્ષણે બધે સાવધ રહેજે.
thumb|ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ચૌવ્વીસમો સર્ગ સાંભળો.
તથા તુ તં સમાદિશ્ય ભ્રાતરં રઘુનન્દનઃ। બબન્ધાસિં મહાતેજા જામ્બૂનદમયત્સરુમ્
આ રીતે ભાઈને આદેશ આપ્યા પછી, રઘુકુલના તેજસ્વી રામે પોતાનું જાંબુનદ સોનાનું ખડગ કમરે બાંધ્યું.
તતસ્ત્રિવિનતં ચાપમાદાયાત્મવિભૂષણમ્। આબધ્ય ચ કપાલૌ દ્વૌ જગામોદગ્રવિક્રમઃ
પછી તેણે પોતાનું ત્રિવણાં વાળું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું, બે તૂણીઓ કમરે બાંધીને, તેજપૂર્વક આગળ વધ્યો.
તં વન્યરાજો રાજેન્દ્રમાપતન્તં નિરીક્ષ્ય વૈ। બભૂવાન્તર્હિતસ્ત્રાસાત્ પુનઃ સંદર્શનેઽભવત્
જ્યારે વનરાજા તરફ દોડી રહ્યો હતો, ત્યારે વનનો રાજા તેને જોઈ ડરથી અદૃશ્ય થઈ ગયો, પછી ફરી દેખાયો.
બદ્ધાસિર્ધનુરાદાય પ્રદુદ્રાવ યતો મૃગઃ। તં સ્મ પશ્યતિ રૂપેણ દ્યોતયન્તમિવાગ્રતઃ
ખડગ બાંધીને અને ધનુષ્ય લઈને, રામ મૃગ પાછળ દોડ્યા, અને એ મૃગ પોતાના સુંદર રૂપથી સામે ચમકતો દેખાયો.
અવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય ધાવન્તં ધનુષ્પાણિર્મહાવને। અતિવૃત્તમિવોત્પાતાલ્લોભયાનં કદાચન
મહાવનમાં ધનુષ્યધારી રામ મૃગને વારંવાર જોતા અને દોડતા, ક્યારેક તે અસ્વાભાવિક રીતે વર્તે છે અને ક્યારેક લલચાવે છે એવું લાગતું.
શઙ્કિતં તુ સમુદ્ભ્રાન્તમુત્પતન્તમિવામ્બરમ્। દૃશ્યમાનમદૃશ્યં ચ વનોદ્દેશેષુ કેષુચિત્
ક્યારેક એ શંકાસ્પદ અને ગભરાયેલું લાગી, જાણે આકાશમાં ઉડી રહ્યું હોય, ક્યારેક સ્પષ્ટ દેખાય અને ક્યારેક જંગલમાં અદૃશ્ય થઈ જાય.
છિન્નાભ્રૈરિવ સંવીતં શારદં ચન્દ્રમણ્ડલમ્। મુહૂર્તાદેવ દદૃશે મુહુર્દૂરાત્ પ્રકાશતે
જેમ ચોમાસા પછીનું ચાંદણું વાદળોથી ઢંકાય છે, એમ એ મૃગ ક્ષણભર દેખાય અને પછી દૂરથી ઝળહળતું જણાય.
દર્શનાદર્શનેનૈવ સોઽપાકર્ષત રાઘવમ્। સ દૂરમાશ્રમસ્યાસ્ય મારીચો મૃગતાં ગતઃ
આ રીતે દેખાઈ અને અદૃશ્ય થઈને, મૃગરૂપ ધારણ કરેલો મારીચ રાઘવને આશ્રમથી દૂર લઈ ગયો.
આસીત્ ક્રુદ્ધસ્તુ કાકુત્સ્થો વિવશસ્તેન મોહિતઃ। અથાવતસ્થે સુશ્રાન્તશ્છાયામાશ્રિત્ય શાદ્વલે
કાકુત્સ્થ વંશના રામ એના કારણે ગુસ્સે અને ગભરાયેલા થઈ, અશક્ત બની ગયા; પછી થાકીને, એક લીલાં ઘાસવાળા સ્થળે છાંયડીમાં ઊભા રહ્યા.
સ તમુન્માદયામાસ મૃગરૂપો નિશાચરઃ। મૃગૈઃ પરિવૃતોઽથાન્યૈરદૂરાત્ પ્રત્યદૃશ્યત
મૃગરૂપ ધારણ કરેલો રાક્ષસ રામને વધુ ઉશ્કેરવા લાગ્યો, અને બીજા મૃગો સાથે નજીકમાં દેખાવા લાગ્યો.
ગ્રહીતુકામં દૃષ્ટ્વા તં પુનરેવાભ્યધાવત। તત્ક્ષણાદેવ સંત્રાસાત્ પુનરન્તર્હિતોઽભવત્
તેને પકડવા ઉત્સુક જોઈ, એ ફરી દોડ્યો; પણ એ જ ક્ષણે, ડરેને એ ફરી અદૃશ્ય થઈ ગયો.
પુનરેવ તતો દૂરાદ્ વૃક્ષખણ્ડાદ્ વિનિઃસૃતઃ। દૃષ્ટ્વા રામો મહાતેજાસ્તં હન્તું કૃતનિશ્ચયઃ
પછી એ ફરી દૂરથી, ઝાડની પાછળથી બહાર આવ્યો; મહાતેજસ્વી રામે તેને જોયો અને તેને મારવાનો નક્કી કર્યો.
ભૂયસ્તુ શરમુદ્ધૃત્ય કુપિતસ્તત્ર રાઘવઃ। સૂર્યરશ્મિપ્રતીકાશં જ્વલન્તમરિમર્દનમ્
પછી રાઘવ ગુસ્સે થઈને, સૂર્યકિરણ જેવો તેજસ્વી અને દુશ્મનોનો નાશક તીણો હાથમાં લીધો.
સંધાય સુદૃઢે ચાપે વિકૃષ્ય બલવદ્બલી। તમેવ મૃગમુદ્દિશ્ય શ્વસન્તમિવ પન્નગમ્
એ તીણો મજબૂત ધનુષ પર ચડાવી, જોરથી ખેંચી, એ જ હરણ તરફ નિશાન સાધ્યું, જે સાપ જેવો શ્વાસ લઈ રહ્યો હતો.
મુમોચ જ્વલિતં દીપ્તમસ્ત્રં બ્રહ્મવિનિર્મિતમ્। શરીરં મૃગરૂપસ્ય વિનિર્ભિદ્ય શરોત્તમઃ
પછી તેણે બ્રહ્માજી દ્વારા બનાવેલો, જ્વલંત અને તેજસ્વી અસ્ત્ર છોડ્યો; એ ઉત્તમ તીણાએ હરણના શરીરને ચીરી નાખ્યું.
મારીચસ્યૈવ હૃદયં બિભેદાશનિસંનિભઃ। તાલમાત્રમથોત્પ્લુત્ય ન્યપતત્ સ ભૃશાતુરઃ
એ તીણો વીજળી જેવો મારીચના હૃદયમાં ઘૂસી ગયો; એ તાળ જેટલું ઊંચકાઈ, ભારે પીડાથી જમીન પર પડી ગયો.
વ્યનદદ્ ભૈરવં નાદં ધરણ્યામલ્પજીવિતઃ। મ્રિયમાણસ્તુ મારીચો જહૌ તાં કૃત્રિમાં તનુમ્
એ જમીન પર ભયાનક ચીસ પાડી, જીવ લગભગ ખૂટી ગયો હતો; મરતા મરતા મારીચે એ બનાવટી રૂપ છોડી દીધું.
સ્મૃત્વા તદ્વચનં રક્ષો દધ્યૌ કેન તુ લક્ષ્મણમ્। ઇહ પ્રસ્થાપયેત્ સીતા તાં શૂન્યે રાવણો હરેત્
પછી એ રાક્ષસે એ વાત યાદ કરી અને વિચાર્યું—કઈ રીતે લક્ષ્મણને અહીંથી દૂર મોકલી શકાય, જેથી રાવણ સીતાને એકલામાં લઈ જાય.
સ પ્રાપ્તકાલમાજ્ઞાય ચકાર ચ તતઃ સ્વનમ્। સદૃશં રાઘવસ્યેવ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ
પછી યોગ્ય સમય જાણીને, તેણે રાઘવની જેમ અવાજ કર્યો—'હાય સીતે! લક્ષ્મણ!'
તેન મર્મણિ નિર્વિદ્ધં શરેણાનુપમેન હિ। મૃગરૂપં તુ તત્ ત્યક્ત્વા રાક્ષસં રૂપમાસ્થિતઃ
અનન્ય તીણાથી જીવના સ્થળે ઘાયલ થઈ, તેણે હરણનું રૂપ છોડી, રાક્ષસનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.
ચક્રે સ સુમહાકાયં મારીચો જીવિતં ત્યજન્। તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ભૂમૌ રાક્ષસં ભીમદર્શનમ્
મારીચે વિશાળ દેહ ધરાવીને જીવ છોડ્યો; જમીન પર પડેલો, ભયાનક દેખાવાળો એ રાક્ષસ જોઈને—
રામો રુધિરસિક્તાઙ્ગં ચેષ્ટમાનં મહીતલે। જગામ મનસા સીતાં લક્ષ્મણસ્ય વચઃ સ્મરન્
રામે તેને લોહીથી લથપથ, જમીન પર પીડાથી ફફડતો જોયો; મનમાં સીતાની ચિંતા આવી, લક્ષ્મણના શબ્દો યાદ આવ્યા.
મારીચસ્ય તુ માયૈષા પૂર્વોક્તં લક્ષ્મણેન તુ। તત્ તથા હ્યભવચ્ચાદ્ય મારીચોઽયં મયા હતઃ
મારીચની આ માયા હતી, જે લક્ષ્મણે પહેલાં કહ્યું હતું; આજે એ જ થયું—મારીચ મારાથી મર્યો છે.
હા સીતે લક્ષ્મણેત્યેવમાક્રુશ્ય તુ મહાસ્વનમ્। મમાર રાક્ષસઃ સોઽયં શ્રુત્વા સીતા કથં ભવેત્
'હાય સીતે! લક્ષ્મણ!' એમ જોરથી બૂમાબૂમ કરીને એ રાક્ષસ મરી ગયો; આ અવાજ સાંભળી, સીતાનું શું થશે?
લક્ષ્મણશ્ચ મહાબાહુઃ કામવસ્થાં ગમિષ્યતિ। ઇતિ સંચિન્ત્ય ધર્માત્મા રામો હૃષ્ટતનૂરુહઃ
મહાબાહુ લક્ષ્મણ ચોક્કસ અહીંથી જતો રહેશે; આવું વિચારી ધર્મનિષ્ઠ રામના રોમકૂપ ઊભા થઈ ગયા.
તત્ર રામં ભયં તીવ્રમાવિવેશ વિષાદજમ્। રાક્ષસં મૃગરૂપં તં હત્વા શ્રુત્વા ચ તત્સ્વનમ્
ત્યાં રામને ભારે ભય લાગ્યો, ચિંતાથી મન દુઃખી થયું; રાક્ષસ હરણનું રૂપ ધારણ કરેલો હતો અને એ અવાજ સાંભળ્યો—