યદિ વાયં તથા યન્માં ભવેદ્ વદસિ લક્ષ્મણ। માયૈષા રાક્ષસસ્યેતિ કર્તવ્યોઽસ્ય વધો મયા
હે લક્ષ્મણ, જો તું કહે છે તેમ આ હરણ રાક્ષસની માયા હોય, તો મને એનો નાશ કરવો જ જોઈએ.
એતેન હિ નૃશંસેન મારીચેનાકૃતાત્મના। વને વિચરતા પૂર્વં હિંસિતા મુનિપુંગવાઃ
આ ક્રૂર અને દુષ્ટ મારીચ દ્વારા જંગલમાં ફરતા મહાન ઋષિઓને પહેલા પણ દુઃખ પહોંચાડાયું છે.
ઉત્થાય બહવોઽનેન મૃગયાયાં જનાધિપાઃ। નિહતાઃ પરમેષ્વાસાસ્તસ્માદ્ વધ્યસ્ત્વયં મૃગઃ
આ હરણના કારણે અનેક મહાન ધનુર્ધર રાજાઓ શિકાર માટે ઊભા થયા અને માર્યા ગયા, તેથી આ હરણને મારવું જરૂરી છે.
પુરસ્તાદિહ વાતાપિઃ પરિભૂય તપસ્વિનઃ। ઉદરસ્થો દ્વિજાન્ હન્તિ સ્વગર્ભોઽશ્વતરીમિવ
અહીં પહેલાં વાતાપીએ ઋષિઓને છેતીને, પોતાનો પરાક્રમ બતાવી, બ્રાહ્મણોને પેટમાં જઈને મારી નાખ્યા હતા, જેમ ઘોડાની બાળક માતાના ગર્ભમાં હોય.
સ કદાચિચ્ચિરાલ્લોભાદાસસાદ મહામુનિમ્। અગસ્ત્યં તેજસા યુક્તં ભક્ષ્યસ્તસ્ય બભૂવ હ
પછી એક વખત લોભથી, તે મહાન તેજ ધરાવતા અગસ્ત્ય ઋષિ પાસે ગયો અને તેમનો ભોજન બન્યો.
ત્વયાવિગણ્ય વાતાપે પરિભૂતાશ્ચ તેજસા। જીવલોકે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તસ્માદસિ જરાં ગતઃ
હે વાતાપી, તારા પરાક્રમથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોનું અપમાન થયું અને તેઓ પરાજિત થયા, તેથી હવે તું જીવતો હોવા છતાં વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગયો છે.
તદ્ રક્ષો ન ભવેદેવ વાતાપિરિવ લક્ષ્મણ। મદ્વિધં યોઽતિમન્યેત ધર્મનિત્યં જિતેન્દ્રિયમ્
લક્ષ્મણ, જેવો હું ધર્મમાં સ્થિર અને ઇન્દ્રિયો પર જીત મેળવેલો છું, એવા માણસને અવગણનારો સાચો રાક્ષસ નથી, એ તો વાટાપી જેવો જ છે.
ભવેદ્ધતોઽયં વાતાપિરગસ્ત્યેનેવ મા ગતઃ। ઇહ ત્વં ભવ સંનદ્ધો યન્ત્રિતો રક્ષ મૈથિલીમ્
એ પણ વાટાપી જેવો અંત પામશે, જેમ અગસ્ત્યે વાટાપીને સંહાર્યો હતો. તું અહીં જ રહીને, સજાગ અને સશસ્ત્ર રહી, વૈદેહીને રક્ષા કર.
અસ્યામાયત્તમસ્માકં યત્ કૃત્યં રઘુનન્દન। અહમેનં વધિષ્યામિ ગ્રહીષ્યામ્યથવા મૃગમ્
રઘુકુલના આનંદ, અહીં આપણું બધું કામ સીતા પર આધાર રાખે છે. હું આ મૃગને મારી નાખીશ, અથવા તો પકડી લઈશ.
યાવદ્ ગચ્છામિ સૌમિત્રે મૃગમાનયિતું દ્રુતમ્। પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યા મૃગત્વચિ ગતાં સ્પૃહામ્
હવે હું ઝડપથી આ મૃગને લાવવા જઈ રહ્યો છું, સૌમિત્ર, તું જોઈ લે કે વૈદેહી ને એની ચામડી માટે કેટલી ઈચ્છા થઈ છે.
ત્વચા પ્રધાનયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ। અપ્રમત્તેન તે ભાવ્યમાશ્રમસ્થેન સીતયા
આ મૃગ આજે બચી નહીં શકે, કારણ કે એની ચામડી જ મુખ્ય આકર્ષણ છે. તું આશ્રમમાં સીતાજી સાથે સાવચેત રહીજે.
યાવત્ પૃષતમેકેન સાયકેન નિહન્મ્યહમ્। હત્વૈતચ્ચર્મ ચાદાય શીઘ્રમેષ્યામિ લક્ષ્મણ
જ્યારે હું એક જ બાણથી આ ચિતરાં મૃગને મારી નાખીશ, ત્યારે એની ચામડી લઈને તરત પાછો આવીશ, લક્ષ્મણ.
પ્રદક્ષિણેનાતિબલેન પક્ષિણા જટાયુષા બુદ્ધિમતા ચ લક્ષ્મણ। ભવાપ્રમત્તઃ પ્રતિગૃહ્ય મૈથિલીં પ્રતિક્ષણં સર્વત એવ શઙ્કિતઃ
મહાન અને બુદ્ધિશાળી જટાયુ ચારે બાજુ ફરતો રહે, તું પણ ચેતન રહીને વૈદેહીનું રક્ષણ કરજે અને દરેક ક્ષણે બધે સાવધ રહેજે.
thumb|ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ચૌવ્વીસમો સર્ગ સાંભળો.
તથા તુ તં સમાદિશ્ય ભ્રાતરં રઘુનન્દનઃ। બબન્ધાસિં મહાતેજા જામ્બૂનદમયત્સરુમ્
આ રીતે ભાઈને આદેશ આપ્યા પછી, રઘુકુલના તેજસ્વી રામે પોતાનું જાંબુનદ સોનાનું ખડગ કમરે બાંધ્યું.
તતસ્ત્રિવિનતં ચાપમાદાયાત્મવિભૂષણમ્। આબધ્ય ચ કપાલૌ દ્વૌ જગામોદગ્રવિક્રમઃ
પછી તેણે પોતાનું ત્રિવણાં વાળું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું, બે તૂણીઓ કમરે બાંધીને, તેજપૂર્વક આગળ વધ્યો.
તં વન્યરાજો રાજેન્દ્રમાપતન્તં નિરીક્ષ્ય વૈ। બભૂવાન્તર્હિતસ્ત્રાસાત્ પુનઃ સંદર્શનેઽભવત્
જ્યારે વનરાજા તરફ દોડી રહ્યો હતો, ત્યારે વનનો રાજા તેને જોઈ ડરથી અદૃશ્ય થઈ ગયો, પછી ફરી દેખાયો.
બદ્ધાસિર્ધનુરાદાય પ્રદુદ્રાવ યતો મૃગઃ। તં સ્મ પશ્યતિ રૂપેણ દ્યોતયન્તમિવાગ્રતઃ
ખડગ બાંધીને અને ધનુષ્ય લઈને, રામ મૃગ પાછળ દોડ્યા, અને એ મૃગ પોતાના સુંદર રૂપથી સામે ચમકતો દેખાયો.
અવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય ધાવન્તં ધનુષ્પાણિર્મહાવને। અતિવૃત્તમિવોત્પાતાલ્લોભયાનં કદાચન
મહાવનમાં ધનુષ્યધારી રામ મૃગને વારંવાર જોતા અને દોડતા, ક્યારેક તે અસ્વાભાવિક રીતે વર્તે છે અને ક્યારેક લલચાવે છે એવું લાગતું.
શઙ્કિતં તુ સમુદ્ભ્રાન્તમુત્પતન્તમિવામ્બરમ્। દૃશ્યમાનમદૃશ્યં ચ વનોદ્દેશેષુ કેષુચિત્
ક્યારેક એ શંકાસ્પદ અને ગભરાયેલું લાગી, જાણે આકાશમાં ઉડી રહ્યું હોય, ક્યારેક સ્પષ્ટ દેખાય અને ક્યારેક જંગલમાં અદૃશ્ય થઈ જાય.
છિન્નાભ્રૈરિવ સંવીતં શારદં ચન્દ્રમણ્ડલમ્। મુહૂર્તાદેવ દદૃશે મુહુર્દૂરાત્ પ્રકાશતે
જેમ ચોમાસા પછીનું ચાંદણું વાદળોથી ઢંકાય છે, એમ એ મૃગ ક્ષણભર દેખાય અને પછી દૂરથી ઝળહળતું જણાય.
દર્શનાદર્શનેનૈવ સોઽપાકર્ષત રાઘવમ્। સ દૂરમાશ્રમસ્યાસ્ય મારીચો મૃગતાં ગતઃ
આ રીતે દેખાઈ અને અદૃશ્ય થઈને, મૃગરૂપ ધારણ કરેલો મારીચ રાઘવને આશ્રમથી દૂર લઈ ગયો.
આસીત્ ક્રુદ્ધસ્તુ કાકુત્સ્થો વિવશસ્તેન મોહિતઃ। અથાવતસ્થે સુશ્રાન્તશ્છાયામાશ્રિત્ય શાદ્વલે
કાકુત્સ્થ વંશના રામ એના કારણે ગુસ્સે અને ગભરાયેલા થઈ, અશક્ત બની ગયા; પછી થાકીને, એક લીલાં ઘાસવાળા સ્થળે છાંયડીમાં ઊભા રહ્યા.
સ તમુન્માદયામાસ મૃગરૂપો નિશાચરઃ। મૃગૈઃ પરિવૃતોઽથાન્યૈરદૂરાત્ પ્રત્યદૃશ્યત
મૃગરૂપ ધારણ કરેલો રાક્ષસ રામને વધુ ઉશ્કેરવા લાગ્યો, અને બીજા મૃગો સાથે નજીકમાં દેખાવા લાગ્યો.
ગ્રહીતુકામં દૃષ્ટ્વા તં પુનરેવાભ્યધાવત। તત્ક્ષણાદેવ સંત્રાસાત્ પુનરન્તર્હિતોઽભવત્
તેને પકડવા ઉત્સુક જોઈ, એ ફરી દોડ્યો; પણ એ જ ક્ષણે, ડરેને એ ફરી અદૃશ્ય થઈ ગયો.
પુનરેવ તતો દૂરાદ્ વૃક્ષખણ્ડાદ્ વિનિઃસૃતઃ। દૃષ્ટ્વા રામો મહાતેજાસ્તં હન્તું કૃતનિશ્ચયઃ
પછી એ ફરી દૂરથી, ઝાડની પાછળથી બહાર આવ્યો; મહાતેજસ્વી રામે તેને જોયો અને તેને મારવાનો નક્કી કર્યો.
ભૂયસ્તુ શરમુદ્ધૃત્ય કુપિતસ્તત્ર રાઘવઃ। સૂર્યરશ્મિપ્રતીકાશં જ્વલન્તમરિમર્દનમ્
પછી રાઘવ ગુસ્સે થઈને, સૂર્યકિરણ જેવો તેજસ્વી અને દુશ્મનોનો નાશક તીણો હાથમાં લીધો.
સંધાય સુદૃઢે ચાપે વિકૃષ્ય બલવદ્બલી। તમેવ મૃગમુદ્દિશ્ય શ્વસન્તમિવ પન્નગમ્
એ તીણો મજબૂત ધનુષ પર ચડાવી, જોરથી ખેંચી, એ જ હરણ તરફ નિશાન સાધ્યું, જે સાપ જેવો શ્વાસ લઈ રહ્યો હતો.
મુમોચ જ્વલિતં દીપ્તમસ્ત્રં બ્રહ્મવિનિર્મિતમ્। શરીરં મૃગરૂપસ્ય વિનિર્ભિદ્ય શરોત્તમઃ
પછી તેણે બ્રહ્માજી દ્વારા બનાવેલો, જ્વલંત અને તેજસ્વી અસ્ત્ર છોડ્યો; એ ઉત્તમ તીણાએ હરણના શરીરને ચીરી નાખ્યું.
મારીચસ્યૈવ હૃદયં બિભેદાશનિસંનિભઃ। તાલમાત્રમથોત્પ્લુત્ય ન્યપતત્ સ ભૃશાતુરઃ
એ તીણો વીજળી જેવો મારીચના હૃદયમાં ઘૂસી ગયો; એ તાળ જેટલું ઊંચકાઈ, ભારે પીડાથી જમીન પર પડી ગયો.