પશ્યાસ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય દીપ્તામગ્નિશિખોપમામ્। જિહ્વાં મુખાન્નિઃસરન્તીં મેઘાદિવ શતહ્રદામ્
જ્યારે આ હરણ જંભાઈ લે છે, ત્યારે એની જીભ અગ્નિની જ્વાળાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે અને મોઢામાંથી બહાર આવે છે, જાણે મેઘમાંથી અનેક કિરણો નીકળે.
મસારગલ્વર્કમુખઃ શઙ્ખમુક્તાનિભોદરઃ। કસ્ય નામાનિરૂપ્યોઽસૌ ન મનો લોભયેન્મૃગઃ
આ હરણનું મુખ નીલમ અને સોનાની જેમ છે, પેટ શંખ અને મુક્તાની જેમ ચમકે છે—આવો અનોખો હરણ કોને ન લલચાવે?
કસ્ય રૂપમિદં દૃષ્ટ્વા જામ્બૂનદમયપ્રભમ્। નાનારત્નમયં દિવ્યં ન મનો વિસ્મયં વ્રજેત્
જેમ્બૂનદના સોનાની જેમ તેજસ્વી, વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન અને દિવ્ય રૂપ ધરાવતો આ હરણ જોતા કોણ આશ્ચર્યચકિત ન થાય?
માંસહેતોરપિ મૃગાન્ વિહારાર્થં ચ ધન્વિનઃ। ઘ્નન્તિ લક્ષ્મણ રાજાનો મૃગયાયાં મહાવને
હે લક્ષ્મણ, રાજાઓ આ જંગલમાં શિકાર માટે અને માંસ માટે ધનુષ્ય વડે હરણોનો શિકાર કરે છે.
ધનાનિ વ્યવસાયેન વિચીયન્તે મહાવને। ધાતવો વિવિધાશ્ચાપિ મણિરત્નસુવર્ણિનઃ
મહાન જંગલમાં મહેનતથી ધન, વિવિધ ધાતુઓ, રત્નો અને સોનાની શોધ કરવામાં આવે છે.
તત્ સારમખિલં નૄણાં ધનં નિચયવર્ધનમ્। મનસા ચિન્તિતં સર્વં યથા શુક્રસ્ય લક્ષ્મણ
હે લક્ષ્મણ, જે કંઈ મનુષ્યો માટે ધનનું સાર છે, સંપત્તિ વધારવાનું સાધન છે અને મનમાં ઈચ્છાય છે, તે બધું શુક્ર માટે પણ એવું જ છે.
અર્થી યેનાર્થકૃત્યેન સંવ્રજત્યવિચારયન્। તમર્થમર્થશાસ્ત્રજ્ઞાઃ પ્રાહુરર્થ્યાઃ સુલક્ષ્મણ
હે સુલક્ષ્મણ, જે કોઈ પણ વ્યક્તિ લાભ માટે જે કંઈ મેળવે છે, તેને ધનશાસ્ત્ર જાણનારા 'ધન' કહે છે.
એતસ્ય મૃગરત્નસ્ય પરાર્ઘ્યે કાઞ્ચનત્વચિ। ઉપવેક્ષ્યતિ વૈદેહી મયા સહ સુમધ્યમા
આ અમૂલ્ય સોનાની ચામડી ધરાવતો હરણરત્ન છે, એની ઉપર સુમધ્યમા વૈદેહી મારી સાથે બેસશે.
ન કાદલી ન પ્રિયકી ન પ્રવેણી ન ચાવિકી। ભવેદેતસ્ય સદૃશી સ્પર્શેઽનેનેતિ મે મતિઃ
કાદળી, પ્રિયંકા, પ્રવેણી કે આવિની—આમાંથી કોઈનું સ્પર્શ પણ આ હરણના સ્પર્શ જેવું સુખદ નથી, એમ મારું માનવું છે.
એષ ચૈવ મૃગઃ શ્રીમાન્ યશ્ચ દિવ્યો નભશ્ચરઃ। ઉભાવેતૌ મૃગૌ દિવ્યૌ તારામૃગમહીમૃગૌ
આ સુંદર હરણ અને આકાશમાં ફરતો દિવ્ય હરણ—બન્ને દિવ્ય છે: એક તારાઓ જેવો અને બીજો ધરતી પરનો.
યદિ વાયં તથા યન્માં ભવેદ્ વદસિ લક્ષ્મણ। માયૈષા રાક્ષસસ્યેતિ કર્તવ્યોઽસ્ય વધો મયા
હે લક્ષ્મણ, જો તું કહે છે તેમ આ હરણ રાક્ષસની માયા હોય, તો મને એનો નાશ કરવો જ જોઈએ.
એતેન હિ નૃશંસેન મારીચેનાકૃતાત્મના। વને વિચરતા પૂર્વં હિંસિતા મુનિપુંગવાઃ
આ ક્રૂર અને દુષ્ટ મારીચ દ્વારા જંગલમાં ફરતા મહાન ઋષિઓને પહેલા પણ દુઃખ પહોંચાડાયું છે.
ઉત્થાય બહવોઽનેન મૃગયાયાં જનાધિપાઃ। નિહતાઃ પરમેષ્વાસાસ્તસ્માદ્ વધ્યસ્ત્વયં મૃગઃ
આ હરણના કારણે અનેક મહાન ધનુર્ધર રાજાઓ શિકાર માટે ઊભા થયા અને માર્યા ગયા, તેથી આ હરણને મારવું જરૂરી છે.
પુરસ્તાદિહ વાતાપિઃ પરિભૂય તપસ્વિનઃ। ઉદરસ્થો દ્વિજાન્ હન્તિ સ્વગર્ભોઽશ્વતરીમિવ
અહીં પહેલાં વાતાપીએ ઋષિઓને છેતીને, પોતાનો પરાક્રમ બતાવી, બ્રાહ્મણોને પેટમાં જઈને મારી નાખ્યા હતા, જેમ ઘોડાની બાળક માતાના ગર્ભમાં હોય.
સ કદાચિચ્ચિરાલ્લોભાદાસસાદ મહામુનિમ્। અગસ્ત્યં તેજસા યુક્તં ભક્ષ્યસ્તસ્ય બભૂવ હ
પછી એક વખત લોભથી, તે મહાન તેજ ધરાવતા અગસ્ત્ય ઋષિ પાસે ગયો અને તેમનો ભોજન બન્યો.
ત્વયાવિગણ્ય વાતાપે પરિભૂતાશ્ચ તેજસા। જીવલોકે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તસ્માદસિ જરાં ગતઃ
હે વાતાપી, તારા પરાક્રમથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોનું અપમાન થયું અને તેઓ પરાજિત થયા, તેથી હવે તું જીવતો હોવા છતાં વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગયો છે.
તદ્ રક્ષો ન ભવેદેવ વાતાપિરિવ લક્ષ્મણ। મદ્વિધં યોઽતિમન્યેત ધર્મનિત્યં જિતેન્દ્રિયમ્
લક્ષ્મણ, જેવો હું ધર્મમાં સ્થિર અને ઇન્દ્રિયો પર જીત મેળવેલો છું, એવા માણસને અવગણનારો સાચો રાક્ષસ નથી, એ તો વાટાપી જેવો જ છે.
ભવેદ્ધતોઽયં વાતાપિરગસ્ત્યેનેવ મા ગતઃ। ઇહ ત્વં ભવ સંનદ્ધો યન્ત્રિતો રક્ષ મૈથિલીમ્
એ પણ વાટાપી જેવો અંત પામશે, જેમ અગસ્ત્યે વાટાપીને સંહાર્યો હતો. તું અહીં જ રહીને, સજાગ અને સશસ્ત્ર રહી, વૈદેહીને રક્ષા કર.
અસ્યામાયત્તમસ્માકં યત્ કૃત્યં રઘુનન્દન। અહમેનં વધિષ્યામિ ગ્રહીષ્યામ્યથવા મૃગમ્
રઘુકુલના આનંદ, અહીં આપણું બધું કામ સીતા પર આધાર રાખે છે. હું આ મૃગને મારી નાખીશ, અથવા તો પકડી લઈશ.
યાવદ્ ગચ્છામિ સૌમિત્રે મૃગમાનયિતું દ્રુતમ્। પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યા મૃગત્વચિ ગતાં સ્પૃહામ્
હવે હું ઝડપથી આ મૃગને લાવવા જઈ રહ્યો છું, સૌમિત્ર, તું જોઈ લે કે વૈદેહી ને એની ચામડી માટે કેટલી ઈચ્છા થઈ છે.
ત્વચા પ્રધાનયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ। અપ્રમત્તેન તે ભાવ્યમાશ્રમસ્થેન સીતયા
આ મૃગ આજે બચી નહીં શકે, કારણ કે એની ચામડી જ મુખ્ય આકર્ષણ છે. તું આશ્રમમાં સીતાજી સાથે સાવચેત રહીજે.
યાવત્ પૃષતમેકેન સાયકેન નિહન્મ્યહમ્। હત્વૈતચ્ચર્મ ચાદાય શીઘ્રમેષ્યામિ લક્ષ્મણ
જ્યારે હું એક જ બાણથી આ ચિતરાં મૃગને મારી નાખીશ, ત્યારે એની ચામડી લઈને તરત પાછો આવીશ, લક્ષ્મણ.
પ્રદક્ષિણેનાતિબલેન પક્ષિણા જટાયુષા બુદ્ધિમતા ચ લક્ષ્મણ। ભવાપ્રમત્તઃ પ્રતિગૃહ્ય મૈથિલીં પ્રતિક્ષણં સર્વત એવ શઙ્કિતઃ
મહાન અને બુદ્ધિશાળી જટાયુ ચારે બાજુ ફરતો રહે, તું પણ ચેતન રહીને વૈદેહીનું રક્ષણ કરજે અને દરેક ક્ષણે બધે સાવધ રહેજે.
thumb|ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ચૌવ્વીસમો સર્ગ સાંભળો.
તથા તુ તં સમાદિશ્ય ભ્રાતરં રઘુનન્દનઃ। બબન્ધાસિં મહાતેજા જામ્બૂનદમયત્સરુમ્
આ રીતે ભાઈને આદેશ આપ્યા પછી, રઘુકુલના તેજસ્વી રામે પોતાનું જાંબુનદ સોનાનું ખડગ કમરે બાંધ્યું.
તતસ્ત્રિવિનતં ચાપમાદાયાત્મવિભૂષણમ્। આબધ્ય ચ કપાલૌ દ્વૌ જગામોદગ્રવિક્રમઃ
પછી તેણે પોતાનું ત્રિવણાં વાળું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું, બે તૂણીઓ કમરે બાંધીને, તેજપૂર્વક આગળ વધ્યો.
તં વન્યરાજો રાજેન્દ્રમાપતન્તં નિરીક્ષ્ય વૈ। બભૂવાન્તર્હિતસ્ત્રાસાત્ પુનઃ સંદર્શનેઽભવત્
જ્યારે વનરાજા તરફ દોડી રહ્યો હતો, ત્યારે વનનો રાજા તેને જોઈ ડરથી અદૃશ્ય થઈ ગયો, પછી ફરી દેખાયો.
બદ્ધાસિર્ધનુરાદાય પ્રદુદ્રાવ યતો મૃગઃ। તં સ્મ પશ્યતિ રૂપેણ દ્યોતયન્તમિવાગ્રતઃ
ખડગ બાંધીને અને ધનુષ્ય લઈને, રામ મૃગ પાછળ દોડ્યા, અને એ મૃગ પોતાના સુંદર રૂપથી સામે ચમકતો દેખાયો.
અવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય ધાવન્તં ધનુષ્પાણિર્મહાવને। અતિવૃત્તમિવોત્પાતાલ્લોભયાનં કદાચન
મહાવનમાં ધનુષ્યધારી રામ મૃગને વારંવાર જોતા અને દોડતા, ક્યારેક તે અસ્વાભાવિક રીતે વર્તે છે અને ક્યારેક લલચાવે છે એવું લાગતું.
શઙ્કિતં તુ સમુદ્ભ્રાન્તમુત્પતન્તમિવામ્બરમ્। દૃશ્યમાનમદૃશ્યં ચ વનોદ્દેશેષુ કેષુચિત્
ક્યારેક એ શંકાસ્પદ અને ગભરાયેલું લાગી, જાણે આકાશમાં ઉડી રહ્યું હોય, ક્યારેક સ્પષ્ટ દેખાય અને ક્યારેક જંગલમાં અદૃશ્ય થઈ જાય.