ભરતસ્યાર્યપુત્રસ્ય શ્વશ્રૂણાં મમ ચ પ્રભો। મૃગરૂપમિદં દિવ્યં વિસ્મયં જનયિષ્યતિ
ભરત, મારા સાસુઓ અને મારા માટે પણ, પ્રભુ, આ દિવ્ય હરણનું રૂપ સૌને આશ્ચર્યમાં મૂકી દેશે.
જીવન્ન યદિ તેઽભ્યેતિ ગ્રહણં મૃગસત્તમઃ। અજિનં નરશાર્દૂલ રુચિરં તુ ભવિષ્યતિ
જો તમે આ શ્રેષ્ઠ હરણને જીવતું પકડો, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તો તેનું સુંદર ચામડું તમારું થશે.
નિહતસ્યાસ્ય સત્ત્વસ્ય જામ્બૂનદમયત્વચિ। શષ્પબૃસ્યાં વિનીતાયામિચ્છામ્યહમુપાસિતુમ્
જો આ પ્રાણી મારવામાં આવે, તો હું ઈચ્છું છું કે તેની સોનેરી ચામડી ઘાસની ચટાઈ પર પાથરી પૂજા કરું.
કામવૃત્તમિદં રૌદ્રં સ્ત્રીણામસદૃશં મતમ્। વપુષા ત્વસ્ય સત્ત્વસ્ય વિસ્મયો જનિતો મમ
આ ઈચ્છા તો સ્ત્રીઓને યોગ્ય નથી, એ તો ઉગ્ર છે; છતાં, આ પ્રાણીના રૂપે મને અદ્ભુત આશ્ચર્ય થયું છે.
તેન કાઞ્ચનરોમ્ણા તુ મણિપ્રવરશૃઙ્ગિણા। તરુણાદિત્યવર્ણેન નક્ષત્રપથવર્ચસા
આના સોનેરી વાળ, રત્નમય શિંગા, કિશોર સૂર્ય જેવો રંગ અને તારાઓ જેવી કાંતિથી—
બભૂવ રાઘવસ્યાપિ મનો વિસ્મયમાગતમ્। ઇતિ સીતાવચઃ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા ચ મૃગમદ્ભુતમ્
સીતા ના વચન સાંભળી અને એ અદ્ભુત હરણને જોઈને રાઘવનું મન પણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું.
લોભિતસ્તેન રૂપેણ સીતયા ચ પ્રચોદિતઃ। ઉવાચ રાઘવો હૃષ્ટો ભ્રાતરં લક્ષ્મણં વચઃ
તેના રૂપે મોહાઈ અને સીતાના ઉશ્કેરવાથી, આનંદિત રાઘવએ પોતાના ભાઈ લક્ષ્મણને કહ્યું.
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યાઃ સ્પૃહામુલ્લસિતામિમામ્। રૂપશ્રેષ્ઠતયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ
લક્ષ્મણ, જુએ તો વૈદેહીની ઉલ્લાસભરી ઈચ્છા! આવું સુંદર રૂપ ધરાવતું આ હરણ આજે રહી નહીં શકે.
ન વને નન્દનોદ્દેશે ન ચૈત્રરથસંશ્રયે। કુતઃ પૃથિવ્યાં સૌમિત્રે યોઽસ્ય કશ્ચિત્ સમો મૃગઃ
હે સૌમિત્ર, આ જંગલમાં, નંદનવનમાં કે ચૈત્રરથમાં પણ, ધરતી પર ક્યાંક એવો કોઈ હરણ છે જે આના સમાન હોય?
પ્રતિલોમાનુલોમાશ્ચ રુચિરા રોમરાજયઃ। શોભન્તે મૃગમાશ્રિત્ય ચિત્રાઃ કનકબિન્દુભિઃ
આ હરણના શરીર પર સામે અને વળતા બંને દિશામાં સુંદર વાળની પંક્તિઓ છે, અને વિવિધ સોનાના ચાંપાંથી તે ખૂબ જ શોભે છે.
પશ્યાસ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય દીપ્તામગ્નિશિખોપમામ્। જિહ્વાં મુખાન્નિઃસરન્તીં મેઘાદિવ શતહ્રદામ્
જ્યારે આ હરણ જંભાઈ લે છે, ત્યારે એની જીભ અગ્નિની જ્વાળાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે અને મોઢામાંથી બહાર આવે છે, જાણે મેઘમાંથી અનેક કિરણો નીકળે.
મસારગલ્વર્કમુખઃ શઙ્ખમુક્તાનિભોદરઃ। કસ્ય નામાનિરૂપ્યોઽસૌ ન મનો લોભયેન્મૃગઃ
આ હરણનું મુખ નીલમ અને સોનાની જેમ છે, પેટ શંખ અને મુક્તાની જેમ ચમકે છે—આવો અનોખો હરણ કોને ન લલચાવે?
કસ્ય રૂપમિદં દૃષ્ટ્વા જામ્બૂનદમયપ્રભમ્। નાનારત્નમયં દિવ્યં ન મનો વિસ્મયં વ્રજેત્
જેમ્બૂનદના સોનાની જેમ તેજસ્વી, વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન અને દિવ્ય રૂપ ધરાવતો આ હરણ જોતા કોણ આશ્ચર્યચકિત ન થાય?
માંસહેતોરપિ મૃગાન્ વિહારાર્થં ચ ધન્વિનઃ। ઘ્નન્તિ લક્ષ્મણ રાજાનો મૃગયાયાં મહાવને
હે લક્ષ્મણ, રાજાઓ આ જંગલમાં શિકાર માટે અને માંસ માટે ધનુષ્ય વડે હરણોનો શિકાર કરે છે.
ધનાનિ વ્યવસાયેન વિચીયન્તે મહાવને। ધાતવો વિવિધાશ્ચાપિ મણિરત્નસુવર્ણિનઃ
મહાન જંગલમાં મહેનતથી ધન, વિવિધ ધાતુઓ, રત્નો અને સોનાની શોધ કરવામાં આવે છે.
તત્ સારમખિલં નૄણાં ધનં નિચયવર્ધનમ્। મનસા ચિન્તિતં સર્વં યથા શુક્રસ્ય લક્ષ્મણ
હે લક્ષ્મણ, જે કંઈ મનુષ્યો માટે ધનનું સાર છે, સંપત્તિ વધારવાનું સાધન છે અને મનમાં ઈચ્છાય છે, તે બધું શુક્ર માટે પણ એવું જ છે.
અર્થી યેનાર્થકૃત્યેન સંવ્રજત્યવિચારયન્। તમર્થમર્થશાસ્ત્રજ્ઞાઃ પ્રાહુરર્થ્યાઃ સુલક્ષ્મણ
હે સુલક્ષ્મણ, જે કોઈ પણ વ્યક્તિ લાભ માટે જે કંઈ મેળવે છે, તેને ધનશાસ્ત્ર જાણનારા 'ધન' કહે છે.
એતસ્ય મૃગરત્નસ્ય પરાર્ઘ્યે કાઞ્ચનત્વચિ। ઉપવેક્ષ્યતિ વૈદેહી મયા સહ સુમધ્યમા
આ અમૂલ્ય સોનાની ચામડી ધરાવતો હરણરત્ન છે, એની ઉપર સુમધ્યમા વૈદેહી મારી સાથે બેસશે.
ન કાદલી ન પ્રિયકી ન પ્રવેણી ન ચાવિકી। ભવેદેતસ્ય સદૃશી સ્પર્શેઽનેનેતિ મે મતિઃ
કાદળી, પ્રિયંકા, પ્રવેણી કે આવિની—આમાંથી કોઈનું સ્પર્શ પણ આ હરણના સ્પર્શ જેવું સુખદ નથી, એમ મારું માનવું છે.
એષ ચૈવ મૃગઃ શ્રીમાન્ યશ્ચ દિવ્યો નભશ્ચરઃ। ઉભાવેતૌ મૃગૌ દિવ્યૌ તારામૃગમહીમૃગૌ
આ સુંદર હરણ અને આકાશમાં ફરતો દિવ્ય હરણ—બન્ને દિવ્ય છે: એક તારાઓ જેવો અને બીજો ધરતી પરનો.
યદિ વાયં તથા યન્માં ભવેદ્ વદસિ લક્ષ્મણ। માયૈષા રાક્ષસસ્યેતિ કર્તવ્યોઽસ્ય વધો મયા
હે લક્ષ્મણ, જો તું કહે છે તેમ આ હરણ રાક્ષસની માયા હોય, તો મને એનો નાશ કરવો જ જોઈએ.
એતેન હિ નૃશંસેન મારીચેનાકૃતાત્મના। વને વિચરતા પૂર્વં હિંસિતા મુનિપુંગવાઃ
આ ક્રૂર અને દુષ્ટ મારીચ દ્વારા જંગલમાં ફરતા મહાન ઋષિઓને પહેલા પણ દુઃખ પહોંચાડાયું છે.
ઉત્થાય બહવોઽનેન મૃગયાયાં જનાધિપાઃ। નિહતાઃ પરમેષ્વાસાસ્તસ્માદ્ વધ્યસ્ત્વયં મૃગઃ
આ હરણના કારણે અનેક મહાન ધનુર્ધર રાજાઓ શિકાર માટે ઊભા થયા અને માર્યા ગયા, તેથી આ હરણને મારવું જરૂરી છે.
પુરસ્તાદિહ વાતાપિઃ પરિભૂય તપસ્વિનઃ। ઉદરસ્થો દ્વિજાન્ હન્તિ સ્વગર્ભોઽશ્વતરીમિવ
અહીં પહેલાં વાતાપીએ ઋષિઓને છેતીને, પોતાનો પરાક્રમ બતાવી, બ્રાહ્મણોને પેટમાં જઈને મારી નાખ્યા હતા, જેમ ઘોડાની બાળક માતાના ગર્ભમાં હોય.
સ કદાચિચ્ચિરાલ્લોભાદાસસાદ મહામુનિમ્। અગસ્ત્યં તેજસા યુક્તં ભક્ષ્યસ્તસ્ય બભૂવ હ
પછી એક વખત લોભથી, તે મહાન તેજ ધરાવતા અગસ્ત્ય ઋષિ પાસે ગયો અને તેમનો ભોજન બન્યો.
ત્વયાવિગણ્ય વાતાપે પરિભૂતાશ્ચ તેજસા। જીવલોકે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તસ્માદસિ જરાં ગતઃ
હે વાતાપી, તારા પરાક્રમથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોનું અપમાન થયું અને તેઓ પરાજિત થયા, તેથી હવે તું જીવતો હોવા છતાં વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગયો છે.
તદ્ રક્ષો ન ભવેદેવ વાતાપિરિવ લક્ષ્મણ। મદ્વિધં યોઽતિમન્યેત ધર્મનિત્યં જિતેન્દ્રિયમ્
લક્ષ્મણ, જેવો હું ધર્મમાં સ્થિર અને ઇન્દ્રિયો પર જીત મેળવેલો છું, એવા માણસને અવગણનારો સાચો રાક્ષસ નથી, એ તો વાટાપી જેવો જ છે.
ભવેદ્ધતોઽયં વાતાપિરગસ્ત્યેનેવ મા ગતઃ। ઇહ ત્વં ભવ સંનદ્ધો યન્ત્રિતો રક્ષ મૈથિલીમ્
એ પણ વાટાપી જેવો અંત પામશે, જેમ અગસ્ત્યે વાટાપીને સંહાર્યો હતો. તું અહીં જ રહીને, સજાગ અને સશસ્ત્ર રહી, વૈદેહીને રક્ષા કર.
અસ્યામાયત્તમસ્માકં યત્ કૃત્યં રઘુનન્દન। અહમેનં વધિષ્યામિ ગ્રહીષ્યામ્યથવા મૃગમ્
રઘુકુલના આનંદ, અહીં આપણું બધું કામ સીતા પર આધાર રાખે છે. હું આ મૃગને મારી નાખીશ, અથવા તો પકડી લઈશ.
યાવદ્ ગચ્છામિ સૌમિત્રે મૃગમાનયિતું દ્રુતમ્। પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યા મૃગત્વચિ ગતાં સ્પૃહામ્
હવે હું ઝડપથી આ મૃગને લાવવા જઈ રહ્યો છું, સૌમિત્ર, તું જોઈ લે કે વૈદેહી ને એની ચામડી માટે કેટલી ઈચ્છા થઈ છે.