મૃગો હ્યેવંવિધો રત્નવિચિત્રો નાસ્તિ રાઘવ। જગત્યાં જગતીનાથ માયૈષા હિ ન સંશયઃ
રાઘવ, એવો રત્નોથી શોભતો હરણ ક્યાંય નથી મળતો; ધરતીના સ્વામી, આ તો ચોક્કસ માયા છે, તેમાં શંકા નથી.
એવં બ્રુવાણં કાકુત્સ્થં પ્રતિવાર્ય શુચિસ્મિતા। ઉવાચ સીતા સંહૃષ્ટા છદ્મના હૃતચેતના
આ રીતે બોલતા કાકુત્સ્થને રોકી, પવિત્ર સ્મિતવાળી, આનંદિત અને છેતરાઈ ગયેલી સીતા બોલી.
આર્યપુત્રાભિરામોઽસૌ મૃગો હરતિ મે મનઃ। આનયૈનં મહાબાહો ક્રીડાર્થં નો ભવિષ્યતિ
આર્યપુત્ર, આ મનમોહક હરણ મારું મન ખેંચી લે છે; મહાબાહુ, આને અમારે રમવા માટે લાવો.
ઇહાશ્રમપદેઽસ્માકં બહવઃ પુણ્યદર્શનાઃ। મૃગાશ્ચરન્તિ સહિતાશ્ચમરાઃ સૃમરાસ્તથા
અહીં આપણા આશ્રમ પાસે અનેક શુભ દેખાવાળા હરણો, ચમરા, સ્રમરા અને બીજા પણ ટોળે ટોળે ફરતા રહે છે.
ઋક્ષાઃ પૃષતસઙ્ઘાશ્ચ વાનરાઃ કિન્નરાસ્તથા। વિહરન્તિ મહાબાહો રૂપશ્રેષ્ઠા મહાબલાઃ
અહીં રીંછ, હરણોના જૂથો, વાંદરો અને કિન્નર પણ, મહાબાહુ, સુંદર આકાર અને મહાન બળ સાથે વિહરે છે.
ન ચાન્યઃ સદૃશો રાજન્ દૃષ્ટઃ પૂર્વં મૃગો મયા। તેજસા ક્ષમયા દીપ્ત્યા યથાયં મૃગસત્તમઃ
રાજન, આવા તેજ, ક્ષમા અને કાંતિવાળા હરણ મેં પહેલાં ક્યારેય જોયા નથી, જેમ આ શ્રેષ્ઠ હરણ છે.
નાનાવર્ણવિચિત્રાઙ્ગો રત્નભૂતો મમાગ્રતઃ। દ્યોતયન્ વનમવ્યગ્રં શોભતે શશિસંનિભઃ
આ હરણના રંગબેરંગી અને અદ્ભુત શરીરથી, મારા સામે રત્ન સમાન તેજ પાથરી, અશાંત ન થયેલાં વનમાં ચાંદની જેવું તેજ ફેલાય છે.
અહો રૂપમહો લક્ષ્મીઃ સ્વરસમ્પચ્ચ શોભના। મૃગોઽદ્ભુતો વિચિત્રાઙ્ગો હૃદયં હરતીવ મે
અરે, તેનું રૂપ! અરે, તેની લાવણ્યતા! તેની વાણી અને તેજ પણ અદભુત છે; આ વિચિત્ર રંગવાળું હરણ મારું હૃદય ચોરી લે છે.
યદિ ગ્રહણમભ્યેતિ જીવન્ નેવ મૃગસ્તવ। આશ્ચર્યભૂતં ભવતિ વિસ્મયં જનયિષ્યતિ
જો તમે આ હરણને જીવતું પકડો તો એ ખરેખર આશ્ચર્યજનક બનશે અને સૌને ચકિત કરી દેશે.
સમાપ્તવનવાસાનાં રાજ્યસ્થાનાં ચ નઃ પુનઃ। અન્તઃપુરે વિભૂષાર્થો મૃગ એષ ભવિષ્યતિ
જ્યારે આપણો વનવાસ પૂરો થઈ રાજમહેલમાં પાછા જઈશું, ત્યારે આ હરણ મહેલની શોભા વધારશે.
ભરતસ્યાર્યપુત્રસ્ય શ્વશ્રૂણાં મમ ચ પ્રભો। મૃગરૂપમિદં દિવ્યં વિસ્મયં જનયિષ્યતિ
ભરત, મારા સાસુઓ અને મારા માટે પણ, પ્રભુ, આ દિવ્ય હરણનું રૂપ સૌને આશ્ચર્યમાં મૂકી દેશે.
જીવન્ન યદિ તેઽભ્યેતિ ગ્રહણં મૃગસત્તમઃ। અજિનં નરશાર્દૂલ રુચિરં તુ ભવિષ્યતિ
જો તમે આ શ્રેષ્ઠ હરણને જીવતું પકડો, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તો તેનું સુંદર ચામડું તમારું થશે.
નિહતસ્યાસ્ય સત્ત્વસ્ય જામ્બૂનદમયત્વચિ। શષ્પબૃસ્યાં વિનીતાયામિચ્છામ્યહમુપાસિતુમ્
જો આ પ્રાણી મારવામાં આવે, તો હું ઈચ્છું છું કે તેની સોનેરી ચામડી ઘાસની ચટાઈ પર પાથરી પૂજા કરું.
કામવૃત્તમિદં રૌદ્રં સ્ત્રીણામસદૃશં મતમ્। વપુષા ત્વસ્ય સત્ત્વસ્ય વિસ્મયો જનિતો મમ
આ ઈચ્છા તો સ્ત્રીઓને યોગ્ય નથી, એ તો ઉગ્ર છે; છતાં, આ પ્રાણીના રૂપે મને અદ્ભુત આશ્ચર્ય થયું છે.
તેન કાઞ્ચનરોમ્ણા તુ મણિપ્રવરશૃઙ્ગિણા। તરુણાદિત્યવર્ણેન નક્ષત્રપથવર્ચસા
આના સોનેરી વાળ, રત્નમય શિંગા, કિશોર સૂર્ય જેવો રંગ અને તારાઓ જેવી કાંતિથી—
બભૂવ રાઘવસ્યાપિ મનો વિસ્મયમાગતમ્। ઇતિ સીતાવચઃ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા ચ મૃગમદ્ભુતમ્
સીતા ના વચન સાંભળી અને એ અદ્ભુત હરણને જોઈને રાઘવનું મન પણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું.
લોભિતસ્તેન રૂપેણ સીતયા ચ પ્રચોદિતઃ। ઉવાચ રાઘવો હૃષ્ટો ભ્રાતરં લક્ષ્મણં વચઃ
તેના રૂપે મોહાઈ અને સીતાના ઉશ્કેરવાથી, આનંદિત રાઘવએ પોતાના ભાઈ લક્ષ્મણને કહ્યું.
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યાઃ સ્પૃહામુલ્લસિતામિમામ્। રૂપશ્રેષ્ઠતયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ
લક્ષ્મણ, જુએ તો વૈદેહીની ઉલ્લાસભરી ઈચ્છા! આવું સુંદર રૂપ ધરાવતું આ હરણ આજે રહી નહીં શકે.
ન વને નન્દનોદ્દેશે ન ચૈત્રરથસંશ્રયે। કુતઃ પૃથિવ્યાં સૌમિત્રે યોઽસ્ય કશ્ચિત્ સમો મૃગઃ
હે સૌમિત્ર, આ જંગલમાં, નંદનવનમાં કે ચૈત્રરથમાં પણ, ધરતી પર ક્યાંક એવો કોઈ હરણ છે જે આના સમાન હોય?
પ્રતિલોમાનુલોમાશ્ચ રુચિરા રોમરાજયઃ। શોભન્તે મૃગમાશ્રિત્ય ચિત્રાઃ કનકબિન્દુભિઃ
આ હરણના શરીર પર સામે અને વળતા બંને દિશામાં સુંદર વાળની પંક્તિઓ છે, અને વિવિધ સોનાના ચાંપાંથી તે ખૂબ જ શોભે છે.
પશ્યાસ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય દીપ્તામગ્નિશિખોપમામ્। જિહ્વાં મુખાન્નિઃસરન્તીં મેઘાદિવ શતહ્રદામ્
જ્યારે આ હરણ જંભાઈ લે છે, ત્યારે એની જીભ અગ્નિની જ્વાળાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે અને મોઢામાંથી બહાર આવે છે, જાણે મેઘમાંથી અનેક કિરણો નીકળે.
મસારગલ્વર્કમુખઃ શઙ્ખમુક્તાનિભોદરઃ। કસ્ય નામાનિરૂપ્યોઽસૌ ન મનો લોભયેન્મૃગઃ
આ હરણનું મુખ નીલમ અને સોનાની જેમ છે, પેટ શંખ અને મુક્તાની જેમ ચમકે છે—આવો અનોખો હરણ કોને ન લલચાવે?
કસ્ય રૂપમિદં દૃષ્ટ્વા જામ્બૂનદમયપ્રભમ્। નાનારત્નમયં દિવ્યં ન મનો વિસ્મયં વ્રજેત્
જેમ્બૂનદના સોનાની જેમ તેજસ્વી, વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન અને દિવ્ય રૂપ ધરાવતો આ હરણ જોતા કોણ આશ્ચર્યચકિત ન થાય?
માંસહેતોરપિ મૃગાન્ વિહારાર્થં ચ ધન્વિનઃ। ઘ્નન્તિ લક્ષ્મણ રાજાનો મૃગયાયાં મહાવને
હે લક્ષ્મણ, રાજાઓ આ જંગલમાં શિકાર માટે અને માંસ માટે ધનુષ્ય વડે હરણોનો શિકાર કરે છે.
ધનાનિ વ્યવસાયેન વિચીયન્તે મહાવને। ધાતવો વિવિધાશ્ચાપિ મણિરત્નસુવર્ણિનઃ
મહાન જંગલમાં મહેનતથી ધન, વિવિધ ધાતુઓ, રત્નો અને સોનાની શોધ કરવામાં આવે છે.
તત્ સારમખિલં નૄણાં ધનં નિચયવર્ધનમ્। મનસા ચિન્તિતં સર્વં યથા શુક્રસ્ય લક્ષ્મણ
હે લક્ષ્મણ, જે કંઈ મનુષ્યો માટે ધનનું સાર છે, સંપત્તિ વધારવાનું સાધન છે અને મનમાં ઈચ્છાય છે, તે બધું શુક્ર માટે પણ એવું જ છે.
અર્થી યેનાર્થકૃત્યેન સંવ્રજત્યવિચારયન્। તમર્થમર્થશાસ્ત્રજ્ઞાઃ પ્રાહુરર્થ્યાઃ સુલક્ષ્મણ
હે સુલક્ષ્મણ, જે કોઈ પણ વ્યક્તિ લાભ માટે જે કંઈ મેળવે છે, તેને ધનશાસ્ત્ર જાણનારા 'ધન' કહે છે.
એતસ્ય મૃગરત્નસ્ય પરાર્ઘ્યે કાઞ્ચનત્વચિ। ઉપવેક્ષ્યતિ વૈદેહી મયા સહ સુમધ્યમા
આ અમૂલ્ય સોનાની ચામડી ધરાવતો હરણરત્ન છે, એની ઉપર સુમધ્યમા વૈદેહી મારી સાથે બેસશે.
ન કાદલી ન પ્રિયકી ન પ્રવેણી ન ચાવિકી। ભવેદેતસ્ય સદૃશી સ્પર્શેઽનેનેતિ મે મતિઃ
કાદળી, પ્રિયંકા, પ્રવેણી કે આવિની—આમાંથી કોઈનું સ્પર્શ પણ આ હરણના સ્પર્શ જેવું સુખદ નથી, એમ મારું માનવું છે.
એષ ચૈવ મૃગઃ શ્રીમાન્ યશ્ચ દિવ્યો નભશ્ચરઃ। ઉભાવેતૌ મૃગૌ દિવ્યૌ તારામૃગમહીમૃગૌ
આ સુંદર હરણ અને આકાશમાં ફરતો દિવ્ય હરણ—બન્ને દિવ્ય છે: એક તારાઓ જેવો અને બીજો ધરતી પરનો.