વિસ્મયોત્ફુલ્લનયના સસ્નેહં સમુદૈક્ષત। સ ચ તાં રામદયિતાં પશ્યન્ માયામયો મૃગઃ
આશ્ચર્યથી તેની આંખો ફૂલાઈ ગઈ, પ્રેમથી તે તેને નિહાળી રહી; અને એ માયામય હરણ પણ રામપ્રિય સીતાને જોઈ રહ્યો.
વિચચાર તતસ્તત્ર દીપયન્નિવ તદ્ વનમ્। અદૃષ્ટપૂર્વં દૃષ્ટ્વા તં નાનારત્નમયં મૃગમ્। વિસ્મયં પરમં સીતા જગામ જનકાત્મજા
પછી તે ત્યાં ફરતો રહ્યો, જાણે આખું જંગલ પ્રકાશિત કરી નાખે છે; એવા અનેક રત્નોથી શોભતા, પહેલાં ક્યારેય ન જોયેલા હરણને જોઈ, જનકનંદિની સીતાનું મન અતિ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું.
thumb|ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ત્રેચાલીસમો સર્ગ સાંભળો.
સા તં સમ્પ્રેક્ષ્ય સુશ્રોણી કુસુમાનિ વિચિન્વતી। હેમરાજતવર્ણાભ્યાં પાર્શ્વાભ્યામુપશોભિતમ્
સુંદર કટિવાળી સીતા, ફૂલો ભેગા કરતી કરતી, એ હરણને જોયું—જેના બંને બાજુઓ સોનાની અને ચાંદીની જેમ ચમકી રહી હતી.
પ્રહૃષ્ટા ચાનવદ્યાઙ્ગી મૃષ્ટહાટકવર્ણિની। ભર્તારમપિ ચક્રન્દ લક્ષ્મણં ચૈવ સાયુધમ્
પ્રસન્ન અને નિર્દોષ અંગવાળી, ચમકતા સોનાની જેવું તેજ ધરાવતી, એ સીતાએ પોતાના પતિ અને શસ્ત્રધારી લક્ષ્મણને બોલાવી લીધા.
આહૂયાહૂય ચ પુનસ્તં મૃગં સાધુ વીક્ષતે। આગચ્છાગચ્છ શીઘ્રં વૈ આર્યપુત્ર સહાનુજ
વારંવાર બોલાવીને, તે હરણને ધ્યાનપૂર્વક જોયા કરે છે; 'આવો, આવો, જલ્દી આવો, આર્યપુત્ર, તમારા નાના ભાઈ સાથે!'
તાવાહૂતૌ નરવ્યાઘ્રૌ વૈદેહ્યા રામલક્ષ્મણૌ। વીક્ષમાણૌ તુ તં દેશં તદા દદૃશતુર્મૃગમ્
વૈદેહી દ્વારા બોલાવાયેલા રામ અને લક્ષ્મણ, એ જગલના વીર, એ સ્થળે નજર ફેરવી, પછી એ હરણને જોયું.
શઙ્કમાનસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણો વાક્યમબ્રવીત્। તમેવૈનમહં મન્યે મારીચં રાક્ષસં મૃગમ્
એ હરણને જોઈને, લક્ષ્મણે શંકા સાથે કહ્યું: 'હું માનું છું કે આ હરણ બીજું કોઈ નહીં પણ રાક્ષસ મારિચ છે.'
ચરન્તો મૃગયાં હૃષ્ટાઃ પાપેનોપાધિના વને। અનેન નિહતા રામ રાજાનઃ કામરૂપિણા
'જંગલમાં શિકાર કરતાં આનંદિત રાજાઓને, આ રૂપ બદલતા રાક્ષસે મારી નાખ્યા છે, હે રામ.'
અસ્ય માયાવિદો માયા મૃગરૂપમિદં કૃતમ્। ભાનુમત્ પુરુષવ્યાઘ્ર ગન્ધર્વપુરસંનિભમ્
'આ માયાવીએ પોતાની માયાથી આ હરણનું રૂપ ધારણ કર્યું છે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જે ચમકતા ગંધર્વનગર જેવું લાગે છે.'
મૃગો હ્યેવંવિધો રત્નવિચિત્રો નાસ્તિ રાઘવ। જગત્યાં જગતીનાથ માયૈષા હિ ન સંશયઃ
રાઘવ, એવો રત્નોથી શોભતો હરણ ક્યાંય નથી મળતો; ધરતીના સ્વામી, આ તો ચોક્કસ માયા છે, તેમાં શંકા નથી.
એવં બ્રુવાણં કાકુત્સ્થં પ્રતિવાર્ય શુચિસ્મિતા। ઉવાચ સીતા સંહૃષ્ટા છદ્મના હૃતચેતના
આ રીતે બોલતા કાકુત્સ્થને રોકી, પવિત્ર સ્મિતવાળી, આનંદિત અને છેતરાઈ ગયેલી સીતા બોલી.
આર્યપુત્રાભિરામોઽસૌ મૃગો હરતિ મે મનઃ। આનયૈનં મહાબાહો ક્રીડાર્થં નો ભવિષ્યતિ
આર્યપુત્ર, આ મનમોહક હરણ મારું મન ખેંચી લે છે; મહાબાહુ, આને અમારે રમવા માટે લાવો.
ઇહાશ્રમપદેઽસ્માકં બહવઃ પુણ્યદર્શનાઃ। મૃગાશ્ચરન્તિ સહિતાશ્ચમરાઃ સૃમરાસ્તથા
અહીં આપણા આશ્રમ પાસે અનેક શુભ દેખાવાળા હરણો, ચમરા, સ્રમરા અને બીજા પણ ટોળે ટોળે ફરતા રહે છે.
ઋક્ષાઃ પૃષતસઙ્ઘાશ્ચ વાનરાઃ કિન્નરાસ્તથા। વિહરન્તિ મહાબાહો રૂપશ્રેષ્ઠા મહાબલાઃ
અહીં રીંછ, હરણોના જૂથો, વાંદરો અને કિન્નર પણ, મહાબાહુ, સુંદર આકાર અને મહાન બળ સાથે વિહરે છે.
ન ચાન્યઃ સદૃશો રાજન્ દૃષ્ટઃ પૂર્વં મૃગો મયા। તેજસા ક્ષમયા દીપ્ત્યા યથાયં મૃગસત્તમઃ
રાજન, આવા તેજ, ક્ષમા અને કાંતિવાળા હરણ મેં પહેલાં ક્યારેય જોયા નથી, જેમ આ શ્રેષ્ઠ હરણ છે.
નાનાવર્ણવિચિત્રાઙ્ગો રત્નભૂતો મમાગ્રતઃ। દ્યોતયન્ વનમવ્યગ્રં શોભતે શશિસંનિભઃ
આ હરણના રંગબેરંગી અને અદ્ભુત શરીરથી, મારા સામે રત્ન સમાન તેજ પાથરી, અશાંત ન થયેલાં વનમાં ચાંદની જેવું તેજ ફેલાય છે.
અહો રૂપમહો લક્ષ્મીઃ સ્વરસમ્પચ્ચ શોભના। મૃગોઽદ્ભુતો વિચિત્રાઙ્ગો હૃદયં હરતીવ મે
અરે, તેનું રૂપ! અરે, તેની લાવણ્યતા! તેની વાણી અને તેજ પણ અદભુત છે; આ વિચિત્ર રંગવાળું હરણ મારું હૃદય ચોરી લે છે.
યદિ ગ્રહણમભ્યેતિ જીવન્ નેવ મૃગસ્તવ। આશ્ચર્યભૂતં ભવતિ વિસ્મયં જનયિષ્યતિ
જો તમે આ હરણને જીવતું પકડો તો એ ખરેખર આશ્ચર્યજનક બનશે અને સૌને ચકિત કરી દેશે.
સમાપ્તવનવાસાનાં રાજ્યસ્થાનાં ચ નઃ પુનઃ। અન્તઃપુરે વિભૂષાર્થો મૃગ એષ ભવિષ્યતિ
જ્યારે આપણો વનવાસ પૂરો થઈ રાજમહેલમાં પાછા જઈશું, ત્યારે આ હરણ મહેલની શોભા વધારશે.
ભરતસ્યાર્યપુત્રસ્ય શ્વશ્રૂણાં મમ ચ પ્રભો। મૃગરૂપમિદં દિવ્યં વિસ્મયં જનયિષ્યતિ
ભરત, મારા સાસુઓ અને મારા માટે પણ, પ્રભુ, આ દિવ્ય હરણનું રૂપ સૌને આશ્ચર્યમાં મૂકી દેશે.
જીવન્ન યદિ તેઽભ્યેતિ ગ્રહણં મૃગસત્તમઃ। અજિનં નરશાર્દૂલ રુચિરં તુ ભવિષ્યતિ
જો તમે આ શ્રેષ્ઠ હરણને જીવતું પકડો, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તો તેનું સુંદર ચામડું તમારું થશે.
નિહતસ્યાસ્ય સત્ત્વસ્ય જામ્બૂનદમયત્વચિ। શષ્પબૃસ્યાં વિનીતાયામિચ્છામ્યહમુપાસિતુમ્
જો આ પ્રાણી મારવામાં આવે, તો હું ઈચ્છું છું કે તેની સોનેરી ચામડી ઘાસની ચટાઈ પર પાથરી પૂજા કરું.
કામવૃત્તમિદં રૌદ્રં સ્ત્રીણામસદૃશં મતમ્। વપુષા ત્વસ્ય સત્ત્વસ્ય વિસ્મયો જનિતો મમ
આ ઈચ્છા તો સ્ત્રીઓને યોગ્ય નથી, એ તો ઉગ્ર છે; છતાં, આ પ્રાણીના રૂપે મને અદ્ભુત આશ્ચર્ય થયું છે.
તેન કાઞ્ચનરોમ્ણા તુ મણિપ્રવરશૃઙ્ગિણા। તરુણાદિત્યવર્ણેન નક્ષત્રપથવર્ચસા
આના સોનેરી વાળ, રત્નમય શિંગા, કિશોર સૂર્ય જેવો રંગ અને તારાઓ જેવી કાંતિથી—
બભૂવ રાઘવસ્યાપિ મનો વિસ્મયમાગતમ્। ઇતિ સીતાવચઃ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા ચ મૃગમદ્ભુતમ્
સીતા ના વચન સાંભળી અને એ અદ્ભુત હરણને જોઈને રાઘવનું મન પણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું.
લોભિતસ્તેન રૂપેણ સીતયા ચ પ્રચોદિતઃ। ઉવાચ રાઘવો હૃષ્ટો ભ્રાતરં લક્ષ્મણં વચઃ
તેના રૂપે મોહાઈ અને સીતાના ઉશ્કેરવાથી, આનંદિત રાઘવએ પોતાના ભાઈ લક્ષ્મણને કહ્યું.
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યાઃ સ્પૃહામુલ્લસિતામિમામ્। રૂપશ્રેષ્ઠતયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ
લક્ષ્મણ, જુએ તો વૈદેહીની ઉલ્લાસભરી ઈચ્છા! આવું સુંદર રૂપ ધરાવતું આ હરણ આજે રહી નહીં શકે.
ન વને નન્દનોદ્દેશે ન ચૈત્રરથસંશ્રયે। કુતઃ પૃથિવ્યાં સૌમિત્રે યોઽસ્ય કશ્ચિત્ સમો મૃગઃ
હે સૌમિત્ર, આ જંગલમાં, નંદનવનમાં કે ચૈત્રરથમાં પણ, ધરતી પર ક્યાંક એવો કોઈ હરણ છે જે આના સમાન હોય?
પ્રતિલોમાનુલોમાશ્ચ રુચિરા રોમરાજયઃ। શોભન્તે મૃગમાશ્રિત્ય ચિત્રાઃ કનકબિન્દુભિઃ
આ હરણના શરીર પર સામે અને વળતા બંને દિશામાં સુંદર વાળની પંક્તિઓ છે, અને વિવિધ સોનાના ચાંપાંથી તે ખૂબ જ શોભે છે.