રાજીવચિત્રપૃષ્ઠઃ સ વિરરાજ મહામૃગઃ। રામાશ્રમપદાભ્યાશે વિચચાર યથાસુખમ્
પીઠ પર કમળ જેવા રંગીન ચિત્રો ધરાવતો એ મહાન હરણ રામના આશ્રમ પાસે મનમેળે ફરતો અને ખૂબ જ ઝગમગતો હતો.
પુનર્ગત્વા નિવૃત્તશ્ચ વિચચાર મૃગોત્તમઃ। ગત્વા મુહૂર્તં ત્વરયા પુનઃ પ્રતિનિવર્તતે
પછી એ શ્રેષ્ઠ હરણ ક્યારેક દૂર જઈ ફરી પાછો આવતો અને થોડો સમય ઝડપથી જઈને, પછી ફરી પાછો વળી આવતો હતો.
વિક્રીડંશ્ચ ક્વચિદ્ ભૂમૌ પુનરેવ નિષીદતિ। આશ્રમદ્વારમાગમ્ય મૃગયૂથાનિ ગચ્છતિ
ક્યારેક જમીન પર રમતો, પછી ફરી બેઠો જાય છે; આશ્રમના દ્વાર પાસે આવી, તે હરણોના ટોળામાં ફરી વળે છે.
મૃગયૂથૈરનુગતઃ પુનરેવ નિવર્તતે। સીતાદર્શનમાકાંક્ષન્ રાક્ષસો મૃગતાં ગતઃ
હરણોના ટોળા પાછળ આવે છે, ત્યારે તે પાછો વળી જાય છે; સીતા તરફથી નજર મળવાની આશા રાખે છે, એ રાક્ષસ હરણ રૂપે આવ્યો છે.
પરિભ્રમતિ ચિત્રાણિ મણ્ડલાનિ વિનિષ્પતન્। સમુદ્વીક્ષ્ય ચ સર્વે તં મૃગા યેઽન્યે વનેચરાઃ
તે ચમકદાર ગોળાકાર પાટTERN બનાવતો ફરતો રહે છે, અને જંગલમાં રહેતા બધા બીજા હરણો તેને આશ્ચર્યથી જુએ છે.
ઉપગમ્ય સમાઘ્રાય વિદ્રવન્તિ દિશો દશ। રાક્ષસઃ સોઽપિ તાન્ વન્યાન્ મૃગાન્ મૃગવધે રતઃ
હરણો તેની પાસે આવી, તેને વાંધે છે અને પછી દસ દિશામાં ભાગી જાય છે; છતાં એ રાક્ષસ, શિકારમાં આનંદ માણતો, વનના હરણોમાં મળી જાય છે.
પ્રચ્છાદનાર્થં ભાવસ્ય ન ભક્ષયતિ સંસ્પૃશન્। તસ્મિન્ નેવ તતઃ કાલે વૈદેહી શુભલોચના
પોતાનો અસલ સ્વરૂપ છુપાવવા માટે, તે તેમને સ્પર્શે છે પણ ખાયતો નથી; એ સમયે જ સુંદર આંખોવાળી વૈદેહી—
કુસુમાપચયે વ્યગ્રા પાદપાનત્યવર્તત। કર્ણિકારાનશોકાંશ્ચ ચૂતાંશ્ચ મદિરેક્ષણા
ફૂલો ભેગા કરવામાં વ્યસ્ત રહી, તે કર્ણિકાર, અશોક અને કેરીના વૃક્ષોમાં ફરતી હતી, તેની આંખો મદભરી હતી.
કુસુમાન્યપચિન્વન્તી ચચાર રુચિરાનના। અનર્હા વનવાસસ્ય સા તં રત્નમયં મૃગમ્
ફૂલો ભેગા કરતી, તેજસ્વી ચહેરાવાળી સીતા જંગલમાં ફરી રહી હતી; જંગલ જીવન માટે અયોગ્ય એવી એ સ્ત્રીએ એ રત્નમય હરણને જોયું.
મુક્તામણિવિચિત્રાઙ્ગં દદર્શ પરમાઙ્ગના। તં વૈ રુચિરદન્તોષ્ઠં રૂપ્યધાતુતનૂરુહમ્
મુક્તા અને મણિથી શોભતા અંગો ધરાવતું, તેજસ્વી દાંત અને હોઠવાળું, ચાંદી જેવું વાળ ધરાવતું એ હરણ, પરમ સ્ત્રીએ જોયું.
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયના સસ્નેહં સમુદૈક્ષત। સ ચ તાં રામદયિતાં પશ્યન્ માયામયો મૃગઃ
આશ્ચર્યથી તેની આંખો ફૂલાઈ ગઈ, પ્રેમથી તે તેને નિહાળી રહી; અને એ માયામય હરણ પણ રામપ્રિય સીતાને જોઈ રહ્યો.
વિચચાર તતસ્તત્ર દીપયન્નિવ તદ્ વનમ્। અદૃષ્ટપૂર્વં દૃષ્ટ્વા તં નાનારત્નમયં મૃગમ્। વિસ્મયં પરમં સીતા જગામ જનકાત્મજા
પછી તે ત્યાં ફરતો રહ્યો, જાણે આખું જંગલ પ્રકાશિત કરી નાખે છે; એવા અનેક રત્નોથી શોભતા, પહેલાં ક્યારેય ન જોયેલા હરણને જોઈ, જનકનંદિની સીતાનું મન અતિ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું.
thumb|ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ત્રેચાલીસમો સર્ગ સાંભળો.
સા તં સમ્પ્રેક્ષ્ય સુશ્રોણી કુસુમાનિ વિચિન્વતી। હેમરાજતવર્ણાભ્યાં પાર્શ્વાભ્યામુપશોભિતમ્
સુંદર કટિવાળી સીતા, ફૂલો ભેગા કરતી કરતી, એ હરણને જોયું—જેના બંને બાજુઓ સોનાની અને ચાંદીની જેમ ચમકી રહી હતી.
પ્રહૃષ્ટા ચાનવદ્યાઙ્ગી મૃષ્ટહાટકવર્ણિની। ભર્તારમપિ ચક્રન્દ લક્ષ્મણં ચૈવ સાયુધમ્
પ્રસન્ન અને નિર્દોષ અંગવાળી, ચમકતા સોનાની જેવું તેજ ધરાવતી, એ સીતાએ પોતાના પતિ અને શસ્ત્રધારી લક્ષ્મણને બોલાવી લીધા.
આહૂયાહૂય ચ પુનસ્તં મૃગં સાધુ વીક્ષતે। આગચ્છાગચ્છ શીઘ્રં વૈ આર્યપુત્ર સહાનુજ
વારંવાર બોલાવીને, તે હરણને ધ્યાનપૂર્વક જોયા કરે છે; 'આવો, આવો, જલ્દી આવો, આર્યપુત્ર, તમારા નાના ભાઈ સાથે!'
તાવાહૂતૌ નરવ્યાઘ્રૌ વૈદેહ્યા રામલક્ષ્મણૌ। વીક્ષમાણૌ તુ તં દેશં તદા દદૃશતુર્મૃગમ્
વૈદેહી દ્વારા બોલાવાયેલા રામ અને લક્ષ્મણ, એ જગલના વીર, એ સ્થળે નજર ફેરવી, પછી એ હરણને જોયું.
શઙ્કમાનસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણો વાક્યમબ્રવીત્। તમેવૈનમહં મન્યે મારીચં રાક્ષસં મૃગમ્
એ હરણને જોઈને, લક્ષ્મણે શંકા સાથે કહ્યું: 'હું માનું છું કે આ હરણ બીજું કોઈ નહીં પણ રાક્ષસ મારિચ છે.'
ચરન્તો મૃગયાં હૃષ્ટાઃ પાપેનોપાધિના વને। અનેન નિહતા રામ રાજાનઃ કામરૂપિણા
'જંગલમાં શિકાર કરતાં આનંદિત રાજાઓને, આ રૂપ બદલતા રાક્ષસે મારી નાખ્યા છે, હે રામ.'
અસ્ય માયાવિદો માયા મૃગરૂપમિદં કૃતમ્। ભાનુમત્ પુરુષવ્યાઘ્ર ગન્ધર્વપુરસંનિભમ્
'આ માયાવીએ પોતાની માયાથી આ હરણનું રૂપ ધારણ કર્યું છે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જે ચમકતા ગંધર્વનગર જેવું લાગે છે.'
મૃગો હ્યેવંવિધો રત્નવિચિત્રો નાસ્તિ રાઘવ। જગત્યાં જગતીનાથ માયૈષા હિ ન સંશયઃ
રાઘવ, એવો રત્નોથી શોભતો હરણ ક્યાંય નથી મળતો; ધરતીના સ્વામી, આ તો ચોક્કસ માયા છે, તેમાં શંકા નથી.
એવં બ્રુવાણં કાકુત્સ્થં પ્રતિવાર્ય શુચિસ્મિતા। ઉવાચ સીતા સંહૃષ્ટા છદ્મના હૃતચેતના
આ રીતે બોલતા કાકુત્સ્થને રોકી, પવિત્ર સ્મિતવાળી, આનંદિત અને છેતરાઈ ગયેલી સીતા બોલી.
આર્યપુત્રાભિરામોઽસૌ મૃગો હરતિ મે મનઃ। આનયૈનં મહાબાહો ક્રીડાર્થં નો ભવિષ્યતિ
આર્યપુત્ર, આ મનમોહક હરણ મારું મન ખેંચી લે છે; મહાબાહુ, આને અમારે રમવા માટે લાવો.
ઇહાશ્રમપદેઽસ્માકં બહવઃ પુણ્યદર્શનાઃ। મૃગાશ્ચરન્તિ સહિતાશ્ચમરાઃ સૃમરાસ્તથા
અહીં આપણા આશ્રમ પાસે અનેક શુભ દેખાવાળા હરણો, ચમરા, સ્રમરા અને બીજા પણ ટોળે ટોળે ફરતા રહે છે.
ઋક્ષાઃ પૃષતસઙ્ઘાશ્ચ વાનરાઃ કિન્નરાસ્તથા। વિહરન્તિ મહાબાહો રૂપશ્રેષ્ઠા મહાબલાઃ
અહીં રીંછ, હરણોના જૂથો, વાંદરો અને કિન્નર પણ, મહાબાહુ, સુંદર આકાર અને મહાન બળ સાથે વિહરે છે.
ન ચાન્યઃ સદૃશો રાજન્ દૃષ્ટઃ પૂર્વં મૃગો મયા। તેજસા ક્ષમયા દીપ્ત્યા યથાયં મૃગસત્તમઃ
રાજન, આવા તેજ, ક્ષમા અને કાંતિવાળા હરણ મેં પહેલાં ક્યારેય જોયા નથી, જેમ આ શ્રેષ્ઠ હરણ છે.
નાનાવર્ણવિચિત્રાઙ્ગો રત્નભૂતો મમાગ્રતઃ। દ્યોતયન્ વનમવ્યગ્રં શોભતે શશિસંનિભઃ
આ હરણના રંગબેરંગી અને અદ્ભુત શરીરથી, મારા સામે રત્ન સમાન તેજ પાથરી, અશાંત ન થયેલાં વનમાં ચાંદની જેવું તેજ ફેલાય છે.
અહો રૂપમહો લક્ષ્મીઃ સ્વરસમ્પચ્ચ શોભના। મૃગોઽદ્ભુતો વિચિત્રાઙ્ગો હૃદયં હરતીવ મે
અરે, તેનું રૂપ! અરે, તેની લાવણ્યતા! તેની વાણી અને તેજ પણ અદભુત છે; આ વિચિત્ર રંગવાળું હરણ મારું હૃદય ચોરી લે છે.
યદિ ગ્રહણમભ્યેતિ જીવન્ નેવ મૃગસ્તવ। આશ્ચર્યભૂતં ભવતિ વિસ્મયં જનયિષ્યતિ
જો તમે આ હરણને જીવતું પકડો તો એ ખરેખર આશ્ચર્યજનક બનશે અને સૌને ચકિત કરી દેશે.
સમાપ્તવનવાસાનાં રાજ્યસ્થાનાં ચ નઃ પુનઃ। અન્તઃપુરે વિભૂષાર્થો મૃગ એષ ભવિષ્યતિ
જ્યારે આપણો વનવાસ પૂરો થઈ રાજમહેલમાં પાછા જઈશું, ત્યારે આ હરણ મહેલની શોભા વધારશે.