ન ચ ધર્મગુણૈર્હીનઃ કૌસલ્યાનન્દવર્ધનઃ। ન ચ તીક્ષ્ણો હિ ભૂતાનાં સર્વભૂતહિતે રતઃ
કૌસલ્યાના આનંદ વધારનાર રામ ધર્મના ગુણોથી રહિત નથી, તે જીવજંતુઓ સાથે કઠોર નથી અને સર્વજનોના હિતમાં તત્પર છે.
વઞ્ચિતં પિતરં દૃષ્ટ્વા કૈકેય્યા સત્યવાદિનમ્। કરિષ્યામીતિ ધર્માત્મા તતઃ પ્રવ્રજિતો વનમ્
કૈકેયી દ્વારા પોતાના સત્યવંત પિતાને છેતરાયેલો જોઈ, તે ધર્મનિષ્ઠ રામે કહ્યું 'હું કરું છું' અને પછી વનમાં જવા નીકળી પડ્યો.
કૈકેય્યાઃ પ્રિયકામાર્થં પિતુર્દશરથસ્ય ચ। હિત્વા રાજ્યં ચ ભોગાંશ્ચ પ્રવિષ્ટો દણ્ડકાવનમ્
કૈકેયી અને પિતા દશરથની ઇચ્છા માટે, તેણે રાજ્ય અને સુખો ત્યજીને દંડકવનમાં પ્રવેશ કર્યો.
ન રામઃ કર્કશસ્તાત નાવિદ્વાન્ નાજિતેન્દ્રિયઃ। અનૃતં ન શ્રુતં ચૈવ નૈવ ત્વં વક્તુમર્હસિ
પુત્ર, રામ કઠોર નથી, અજ્ઞાની નથી, ઇન્દ્રિયજિત નથી; તેના વિશે અસત્ય કે અપ્રમાણિત વાતો બોલવી યોગ્ય નથી.
રામો વિગ્રહવાન્ ધર્મઃ સાધુઃ સત્યપરાક્રમઃ। રાજા સર્વસ્ય લોકસ્ય દેવાનામિવ વાસવઃ
રામ તો જીવતો ધર્મ છે, સારા ગુણો ધરાવે છે, સત્ય અને પરાક્રમમાં અડગ છે; તે સર્વ જગતનો રાજા છે, દેવોમાં ઇન્દ્ર જેવો છે.
કથં નુ તસ્ય વૈદેહીં રક્ષિતાં સ્વેન તેજસા। ઇચ્છસે પ્રસભં હર્તું પ્રભામિવ વિવસ્વતઃ
જે રીતે કોઈ સૂર્યની તેજસ્વિતા છીનવી શકે નહીં, એ રીતે તું પોતાની તેજથી રક્ષિત વૈદેહીને બળજબરીથી કેવી રીતે અપહરણ કરવા ઈચ્છે છે?
શરાર્ચિષમનાધૃષ્યં ચાપખડ્ગેન્ધનં રણે। રામાગ્નિં સહસા દીપ્તં ન પ્રવેષ્ટું ત્વમર્હસિ
યુદ્ધમાં રામ અગ્નિ જેવો પ્રજ્વલિત છે, જેના બાણો જ્યોતિરૂપ છે અને જેને કોઈ પોહચી શકતો નથી, એ રામ-અગ્નિમાં તું પ્રવેશ કરવાનો પ્રયાસ ન કર.
ધનુર્વ્યાદિતદીપ્તાસ્યં શરાર્ચિષમમર્ષણમ્। ચાપબાણધરં તીક્ષ્ણં શત્રુસેનાપહારિણમ્
તેનો ધનુષ્ય ખેંચાયેલો છે, મુખ તેજસ્વી છે, બાણો અગ્નિ જેવા છે, તે અડગ છે, ધનુષ્ય-બાણથી સજ્જ છે, ભયાનક છે અને દુશ્મનના સેના વિનાશક છે.
રાજ્યં સુખં ચ સંત્યજ્ય જીવિતં ચેષ્ટમાત્મનઃ। નાત્યાસાદયિતું તાત રામાન્તકમિહાર્હસિ
રાજ્ય, સુખ અને પોતાનું પ્રિય જીવન ત્યજી દીધા પછી, હે પ્રિય, તું રામ માટે અહીં પોતાનો અંત લાવવાનો વિચાર ન કર.
અપ્રમેયં હિ તત્તેજો યસ્ય સા જનકાત્મજા। ન ત્વં સમર્થસ્તાં હર્તું રામચાપાશ્રયાં વને
જેનાં પત્ની જનકની દીકરી છે, એનું તેજ અપરંપાર છે; રામના ધનુષ્યના આશ્રયમાં રહેલી એને તું જંગલમાં લઈ જવા સક્ષમ નથી.
તસ્ય વૈ નરસિંહસ્ય સિંહોરસ્કસ્ય ભામિની। પ્રાણેભ્યોઽપિ પ્રિયતરા ભાર્યા નિત્યમનુવ્રતા
જે મનુષ્યોમાં સિંહ છે, વિશાળ છાતી ધરાવે છે, એવા તેજસ્વી રામ માટે એની પત્ની, જે હંમેશા પતિવ્રતા છે, એ એને પોતાના પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે.
ન સા ધર્ષયિતું શક્યા મૈથિલ્યોજસ્વિનઃ પ્રિયા। દીપ્તસ્યેવ હુતાશસ્ય શિખા સીતા સુમધ્યમા
મિથિલાનંદન રામની પ્રિય, સુકુમારી સીતા, અગ્નિની જ્વાળા જેવી છે; એને કોઈ પણ રીતે જીતવી શક્ય નથી.
કિમુદ્યમં વ્યર્થમિમં કૃત્વા તે રાક્ષસાધિપ। દૃષ્ટશ્ચેત્ ત્વં રણે તેન તદન્તમુપજીવિતમ્
હે રાક્ષસાધિપતિ, આ વ્યર્થ પ્રયત્ન શા માટે કરે છે? જો તું યુદ્ધમાં રામને દેખાઈ જશે, તો એ જ તારો અંત બની રહેશે.
જીવિતં ચ સુખં ચૈવ રાજ્યં ચૈવ સુદુર્લભમ્। યદીચ્છસિ ચિરં ભોક્તું મા કૃથા રામવિપ્રિયમ્
જો તું લાંબા સમય સુધી જીવન, સુખ અને દુર્લભ રાજ્યનો આનંદ માણવા ઈચ્છે છે, તો રામને અપ્રિય એવું કંઈ પણ ન કર.
સ સર્વૈઃ સચિવૈઃ સાર્ધં વિભીષણપુરસ્કૃતૈઃ। મન્ત્રયિત્વા સ ધર્મિષ્ઠૈઃ કૃત્વા નિશ્ચયમાત્મનઃ। દોષાણાં ચ ગુણાનાં ચ સમ્પ્રધાર્ય બલાબલમ્
વિભીષણ અને બધા મંત્રીઓ સાથે, ધર્મનિષ્ઠ લોકો સાથે વિચાર વિમર્શ કરીને, ગુણ-દોષ અને શક્તિ-દુર્બળતા બધું તોલીને, મનમાં નિશ્ચય કર.
આત્મનશ્ચ બલં જ્ઞાત્વા રાઘવસ્ય ચ તત્ત્વતઃ। હિતં હિ તવ નિશ્ચિત્ય ક્ષમં ત્વં કર્તુમર્હસિ
પહેલા પોતાનું અને રાઘવનું સાચું બળ જાણી, પછી જે તારા માટે હિતાવહ અને યોગ્ય છે, એ નિર્ણય લઈ અને એ પ્રમાણે જ કર.
અહં તુ મન્યે તવ ન ક્ષમં રણે સમાગમં કોસલરાજસૂનુના। ઇદં હિ ભૂયઃ શૃણુ વાક્યમુત્તમં ક્ષમં ચ યુક્તં ચ નિશાચરાધિપ
હું તો એવું માનું છું કે, તારો કોશલના રાજકુમાર રામ સાથે યુદ્ધમાં સામનો કરવો યોગ્ય નથી. હવે, હે રાક્ષસાધિપતિ, ફરી એકવાર આ ઉત્તમ અને યોગ્ય વાત સાંભળ.
thumb|અષ્ટાત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે અષ્ટાત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો અઢત્રીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
કદાચિદપ્યહં વીર્યાત્ પર્યટન્ પૃથિવીમિમામ્। બલં નાગસહસ્રસ્ય ધારયન્ પર્વતોપમઃ
એક વખત, હું મારી શક્તિથી આખી પૃથ્વી પર ફરતો હતો, અને મારા અંદર હજાર હાથીનું બળ હતું; હું પર્વત જેવો દૃઢ હતો.
નીલજીમૂતસંકાશસ્તપ્તકાઞ્ચનકુણ્ડલઃ। ભયં લોકસ્ય જનયન્ કિરીટી પરિઘાયુધઃ
મારો રંગ વાદળ જેવો હતો, કાનમાં તેજસ્વી સોનાની કુંડળો પહેરી હતી, મસ્તક પર મુગટ અને હાથમાં ગદા લઈને, હું આખી દુનિયામાં ભય ફેલાવતો હતો.
વ્યચરન્ દણ્ડકારણ્યમૃષિમાંસાનિ ભક્ષયન્। વિશ્વામિત્રોઽથ ધર્માત્મા મદ્વિત્રસ્તો મહામુનિઃ
હું દંડકવનમાં ભટકતો અને ઋષિઓનું માંસ ખાતો; ત્યારે મહાન અને ધર્મનિષ્ઠ વિશ્વામિત્ર મારો ભય અનુભવતા હતા.
સ્વયં ગત્વા દશરથં નરેન્દ્રમિદમબ્રવીત્। અયં રક્ષતુ માં રામઃ પર્વકાલે સમાહિતઃ
એ મહર્ષિ પોતે જ દશરથ રાજા પાસે ગયા અને કહ્યું: 'યજ્ઞ સમયે, રામ મનથી ચિંતિત રહીને મારી રક્ષા કરે.'
મારીચાન્મે ભયં ઘોરં સમુત્પન્નં નરેશ્વર। ઇત્યેવમુક્તો ધર્માત્મા રાજા દશરથસ્તદા
'મારે મારીચથી ભયંકર ભય ઊભું થયું છે, હે રાજા.' એમ કહીને, ધર્મનિષ્ઠ દશરથ રાજાએ ત્યારે—
પ્રત્યુવાચ મહાભાગં વિશ્વામિત્રં મહામુનિમ્। ઊનદ્વાદશવર્ષોઽયમકૃતાસ્ત્રશ્ચ રાઘવઃ
મહાન વિશ્વામિત્રને ઉત્તર આપ્યો: 'આ રાઘવ તો હજુ બાર વર્ષનો પણ નથી અને હથિયાર ચલાવવું પણ જાણતો નથી.'
કામં તુ મમ તત્ સૈન્યં મયા સહ ગમિષ્યતિ। બલેન ચતુરઙ્ગેણ સ્વયમેત્ય નિશાચરમ્
'મારા સાથે મારું આખું સૈન્ય જશે; ચતુરંગ બળ સાથે હું પોતે જ એ રાત્રિચર સામે જઈશ.'
વધિષ્યામિ મુનિશ્રેષ્ઠ શત્રું તવ યથેપ્સિતમ્। એવમુક્તઃ સ તુ મુની રાજાનમિદમબ્રવીત્
'હે મुनિશ્રેષ્ઠ, હું તારો દુશ્મન જેમ તને ગમતું હોય તેમ મારી નાખીશ.' એમ કહેતાં, એ મુનિએ રાજાને કહ્યું—
રામાન્નાન્યદ્ બલં લોકે પર્યાપ્તં તસ્ય રક્ષસઃ। દેવતાનામપિ ભવાન્ સમરેષ્વભિપાલકઃ
રામ સિવાય દુનિયામાં બીજું કોઈ જ બળ એ રાક્ષસ સામે પૂરતું નથી; દેવતાઓમાં પણ, યુદ્ધમાં તમે જ રક્ષક છો.
આસીત્ તવ કૃતં કર્મ ત્રિલોકવિદિતં નૃપ। કામમસ્તિ મહત્ સૈન્યં તિષ્ઠત્વિહ પરંતપ
રાજા, તમે જે કાર્ય કર્યું તે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે; તમારી પાસે મોટું સેના છે, પણ એ અહીં જ રહેવા દો, દુશ્મનોને હરાવનાર.
બાલોઽપ્યેષ મહાતેજાઃ સમર્થસ્તસ્ય નિગ્રહે। ગમિષ્યે રામમાદાય સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ પરંતપ
આ બાળક હોવા છતાં, તેમાં અદ્ભુત તેજ છે અને એ રાક્ષસને રોકવા સક્ષમ છે; હું રામને લઈને જઇશ—તમારો કલ્યાણ થાય, દુશ્મનોને દહાડનાર.
ઇત્યેવમુક્ત્વા સ મુનિસ્તમાદાય નૃપાત્મજમ્। જગામ પરમપ્રીતો વિશ્વામિત્રઃ સ્વમાશ્રમમ્
આ રીતે કહીને, તે ઋષિ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ, રાજકુમારને લઈને પોતાના આશ્રમ તરફ ચાલ્યા.