શુષ્કકાષ્ઠૈર્ભવેત્ કાર્યં લોષ્ઠૈરપિ ચ પાંસુભિઃ। ન તુ સ્થાનાત્ પરિભ્રષ્ટૈઃ કાર્યં સ્યાદ્ વસુધાધિપૈઃ
સૂકા લાકડા, માટીના ડોળા કે ધૂળથી પણ કામ ચલાવી શકાય, પણ પોતાનું સ્થાન ગુમાવેલા રાજાઓથી ક્યારેય કામ બનતું નથી.
ઉપભુક્તં યથા વાસઃ સ્રજો વા મૃદિતા યથા। એવં રાજ્યાત્ પરિભ્રષ્ટઃ સમર્થોઽપિ નિરર્થકઃ
જેમ પહેરેલું વસ્ત્ર કે મરઘેલી વણમાલા ફેંકી દેવામાં આવે છે, તેમ રાજ્યમાંથી પડેલા—even જો તે સક્ષમ હોય—કોઈ કામના રહેતો નથી.
અપ્રમત્તશ્ચ યો રાજા સર્વજ્ઞો વિજિતેન્દ્રિયઃ। કૃતજ્ઞો ધર્મશીલશ્ચ સ રાજા તિષ્ઠતે ચિરમ્
પણ જે રાજા સાવધાન, બધું જાણનારો, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખનાર, ઉપકાર માનનાર અને ધર્મપ્રિય હોય, તે લાંબા સમય સુધી રાજ્યમાં ટકી રહે છે.
નયનાભ્યાં પ્રસુપ્તો વા જાગર્તિ નયચક્ષુષા। વ્યક્તક્રોધપ્રસાદશ્ચ સ રાજા પૂજ્યતે જનૈઃ
જે રાજા આંખે ઊંઘતો કે જાગતો હોય, પણ નીતિની નજરે હંમેશાં ચેતન રહે છે અને જેના ક્રોધ તથા પ્રસન્નતા સ્પષ્ટ હોય, એવો રાજા લોકોમાં માન પામે છે.
ત્વં તુ રાવણ દુર્બુદ્ધિર્ગુણૈરેતૈર્વિવર્જિતઃ। યસ્ય તેઽવિદિતશ્ચારૈ રક્ષસાં સુમહાન્ વધઃ
પણ તું, રાવણ, દુષ્ટ બુદ્ધિ ધરાવતો, આ ગુણોથી રહિત છે; કેમ કે તારે ગુપ્તચરો દ્વારા રાક્ષસોના મહાન વિનાશ વિશે જાણ્યું જ નહોતું.
પરાવમન્તા વિષયેષુ સઙ્ગવાન્ ન દેશકાલપ્રવિભાગતત્ત્વવિત્। અયુક્તબુદ્ધિર્ગુણદોષનિશ્ચયે વિપન્નરાજ્યો ન ચિરાદ્ વિપત્સ્યસે
તું બીજાઓનું અપમાન કરેછે, ભોગોમાં આસક્ત છે, દેશ-કાળની યોગ્ય સમજ નથી, ગુણ-દોષની ઓળખમાં તારી બુદ્ધિ ખોટી છે; તું જેનું રાજ્ય બરબાદ થઈ ગયું છે, તે ટૂંક સમયમાં સંપૂર્ણપણે નાશ પામશે.
ઇતિ સ્વદોષાન્ પરિકીર્તિતાંસ્તથા સમીક્ષ્ય બુદ્ધ્યા ક્ષણદાચરેશ્વરઃ। ધનેન દર્પેણ બલેન ચાન્વિતો વિચિન્તયામાસ ચિરં સ રાવણઃ
આ રીતે પોતાના દોષો સમજ્યા પછી, રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસોના રાજા રાવણે, ધન, ગર્વ અને શક્તિથી ભરપૂર થઈ, લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો.
thumb|ચતુસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ચૌત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
તતઃ શૂર્પણખાં દૃષ્ટ્વા બ્રુવન્તીં પરુષં વચઃ। અમાત્યમધ્યે સંક્રુદ્ધઃ પરિપપ્રચ્છ રાવણઃ
પછી, શૂર્પણખાએ કઠોર વચન બોલતાં જોઈને, રાવણ પોતાના મંત્રીઓ વચ્ચે ગુસ્સે થઈને તેને પૂછ્યું.
કશ્ચ રામઃ કથંવીર્યઃ કિંરૂપઃ કિંપરાક્રમઃ। કિમર્થં દણ્ડકારણ્યં પ્રવિષ્ટશ્ચ સુદુસ્તરમ્
આ રામ કોણ છે? તેની શક્તિ કેટલી છે? તેનું રૂપ કેવું છે? તેની પરાક્રમ કેટલી છે? અને એ દંડકવન જેવું મુશ્કેલ જંગલ કેમ પ્રવેશ્યો છે?
આયુધં કિં ચ રામસ્ય યેન તે રાક્ષસા હતાઃ। ખરશ્ચ નિહતઃ સંખ્યે દૂષણસ્ત્રિશિરાસ્તથા
રામ પાસે એવું કયું શસ્ત્ર છે, જેના દ્વારા એ રાક્ષસો માર્યા ગયા? ખરા, ત્રિશિરા અને દુષણ—all ત્રણેય યુદ્ધમાં ઢળી પડ્યા.
તત્ત્વં બ્રૂહિ મનોજ્ઞાઙ્ગિ કેન ત્વં ચ વિરૂપિતા। ઇત્યુક્તા રાક્ષસેન્દ્રેણ રાક્ષસી ક્રોધમૂર્ચ્છિતા
મને સાચું કહો, સુંદર અંગવાળી, તને કોણે આવા રીતે વિકૃત કરી? રાક્ષસોના રાજાએ એમ પૂછતાં રાક્ષસી ગુસ્સાથી ભરાઈ ગઈ.
તતો રામં યથાન્યાયમાખ્યાતુમુપચક્રમે। દીર્ઘબાહુર્વિશાલાક્ષશ્ચીરકૃષ્ણાજિનામ્બરઃ
પછી એ રાક્ષસી રામને જેમ છે તેમ વર્ણવવા લાગી—લાંબા હાથવાળો, વિશાળ આંખોવાળો, વાઘા અને કૃષ્ણમૃગચર્મ પહેરેલો.
કન્દર્પસમરૂપશ્ચ રામો દશરથાત્મજઃ। શક્રચાપનિભં ચાપં વિકૃષ્ય કનકાઙ્ગદમ્
દશરથનો પુત્ર રામ કામદેવ જેટલો સુંદર છે, ઈન્દ્રના ધનુષ્ય જેવું ધનુષ્ય ખેંચે છે, હાથમાં સોનાની કડીઓ પહેરેલી છે.
દીપ્તાન્ ક્ષિપતિ નારાચાન્ સર્પાનિવ મહાવિષાન્। નાદદાનં શરાન્ ઘોરાન્ વિમુઞ્ચન્તં મહાબલમ્
એ તેજસ્વી તીરો છોડે છે, જે ઝેરી સાપ જેવા ઘાતક છે; એ સતત ભયાનક બાણો છોડતો રહે છે, એનું બળ અપરંપાર છે.
ન કાર્મુકં વિકર્ષન્તં રામં પશ્યામિ સંયુગે। હન્યમાનં તુ તત્સૈન્યં પશ્યામિ શરવૃષ્ટિભિઃ
હું યુદ્ધમાં રામને ધનુષ્ય ખેંચતો નથી જોતી, પણ એની તીરોની વરસાદથી દુશ્મન સૈન્યને પડતું પાડતું જોઈ રહી છું.
ઇન્દ્રેણેવોત્તમં સસ્યમાહતં ત્વશ્મવૃષ્ટિભિઃ। રક્ષસાં ભીમવીર્યાણાં સહસ્રાણિ ચતુર્દશ
જેમ ઈન્દ્ર શ્રેષ્ઠ પાકને પથ્થરની વરસાદથી નાશ કરે છે, એમ રામે ચૌદ હજાર ભયાનક રાક્ષસોને સંહાર્યા.
નિહતાનિ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્તેનૈકેન પદાતિના। અર્ધાધિકમુહૂર્તેન ખરશ્ચ સહદૂષણઃ
એ એક જ પદાતિએ, તીક્ષ્ણ તીરો વડે, થોડા વધારે અડધા મુહૂર્તમાં જ ખરા અને દુષણ સહિત બધાને મારી નાખ્યા.
ઋષીણામભયં દત્તં કૃતક્ષેમાશ્ચ દણ્ડકાઃ
એણે ઋષિઓને નિર્ભયતા આપી અને દંડકવન હવે સુરક્ષિત થઈ ગયું છે.
એકા કથંચિન્મુક્તાહં પરિભૂય મહાત્મના। સ્ત્રીવધં શઙ્કમાનેન રામેણ વિદિતાત્મના
હું એકલી જ કઈ રીતે બચી ગઈ, એ મહાત્માએ મને અપમાનિત કરી, પણ રામે સ્ત્રીવધ યોગ્ય નથી એમ જાણીને મને જીવતી છોડી દીધી.
ભ્રાતા ચાસ્ય મહાતેજા ગુણતસ્તુલ્યવિક્રમઃ। અનુરક્તશ્ચ ભક્તશ્ચ લક્ષ્મણો નામ વીર્યવાન્
એનો ભાઈ પણ મહાતેજસ્વી છે, ગુણમાં અને પરાક્રમમાં રામ જેવો જ, ભક્ત અને વફાદાર—લક્ષ્મણ નામે, બળવાન છે.
અમર્ષી દુર્જયો જેતા વિક્રાન્તો બુદ્ધિમાન્ બલી। રામસ્ય દક્ષિણો બાહુર્નિત્યં પ્રાણો બહિશ્ચરઃ
એ ગુસ્સાવાળો, અજેય, વિજયી, શૂરવીર, બુદ્ધિશાળી અને બલવાન છે; રામનો જમણો હાથ છે, હંમેશાં રામના પ્રાણ સમાન છે.
રામસ્ય તુ વિશાલાક્ષી પૂર્ણેન્દુસદૃશાનના। ધર્મપત્ની પ્રિયા નિત્યં ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા
રામની પત્ની વિશાળ આંખોવાળી, પૂર્ણચંદ્ર જેવી મુખવાળી છે; એ હંમેશાં પતિપ્રેમી છે અને પતિના સુખમાં આનંદ પામે છે.
સા સુકેશી સુનાસોરૂઃ સુરૂપા ચ યશસ્વિની। દેવતેવ વનસ્યાસ્ય રાજતે શ્રીરિવાપરા
એના વાળ સુંદર છે, નાક નાજુક છે, આકાર સરસ છે અને એ પ્રસિદ્ધ છે; એ આ જંગલમાં દેવતાની જેમ, કે બીજી શ્રી જેવી તેજસ્વી લાગે છે.
તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભા રક્તતુઙ્ગનખી શુભા। સીતા નામ વરારોહા વૈદેહી તનુમધ્યમા
એ તપેલા સોનાની જેમ તેજવાળી, લાલ અને ઊંચા નખવાળી, સુંદર, પાતળી કમરવાળી, વૈદેહી સીતાનું રૂપ અદ્વિતીય છે.
નૈવ દેવી ન ગન્ધર્વી ન યક્ષી ન ચ કિંનરી। તથારૂપા મયા નારી દૃષ્ટપૂર્વા મહીતલે
આપણે પૃથ્વી પર આવી રૂપાળી સ્ત્રી ક્યારેય જોઈ નથી—ન દેવતા, ન ગંધર્વી, ન યક્ષી, ન કિન્નરી—કોઈ પણ આવી નથી.
યસ્ય સીતા ભવેદ્ ભાર્યા યં ચ હૃષ્ટા પરિષ્વજેત્। અભિજીવેત્ સ સર્વેષુ લોકેષ્વપિ પુરંદરાત્
જેની પત્ની સીતાજી હોય અને જેને એ આનંદથી ભેટે છે, એ તો બધા લોકોમાં—even ઈન્દ્ર કરતાં પણ વધારે સુખી થાય.
સા સુશીલા વપુઃશ્લાઘ્યા રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ। તવાનુરૂપા ભાર્યા સા ત્વં ચ તસ્યાઃ પતિર્વરઃ
એ સદાચારવાળી છે, રૂપમાં વખાણવા જેવી છે, પૃથ્વી પર એના જેવું સૌંદર્ય કોઈનું નથી; એ તારી યોગ્ય પત્ની બને અને તું એનો શ્રેષ્ઠ પતિ.
તાં તુ વિસ્તીર્ણજઘનાં પીનોત્તુઙ્ગપયોધરામ્। ભાર્યાર્થે તુ તવાનેતુમુદ્યતાહં વરાનનામ્
હું નક્કી કર્યું છે કે, પહોળા કટિવાળી, ઉંચા અને ભરાવદાર સ્તનવાળી, સુંદર ચહેરાવાળી એને તારી પત્ની તરીકે લાવું.
વિરૂપિતાસ્મિ ક્રૂરેણ લક્ષ્મણેન મહાભુજ। તાં તુ દૃષ્ટ્વાદ્ય વૈદેહીં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્
મને લક્ષ્મણે, જે બલવાન છે અને ક્રૂર છે, વિકૃત કરી નાખી છું; પણ આજે જ્યારે હું પૂર્ણચંદ્ર જેવું મુખવાળી વૈદેહીને જોઈશ—