શિરસ્યેકેન બાણેન દ્વાભ્યાં બાહ્વોરથાર્પયત્ । ત્રિભિશ્ચન્દ્રાર્ધવક્ત્રૈશ્ચ વક્ષસ્યભિજઘાન હ
એક બાણથી તેણે માથું ઘાયલ કર્યું, બે બાણોથી હાથમાં માર્યો અને ત્રણ અર્ધચંદ્રાકાર બાણોથી છાતીમાં ઘા કર્યો.
રથસ્ય યુગમેકેન ચતુર્ભિઃ શબલાન્ હયાન્। ષષ્ઠેન ચ શિરઃ સંખ્યે ચિચ્છેદ ખરસારથેઃ
એક બાણથી રથનું યૂગ તોડી નાખ્યું, ચાર બાણોથી ચિતરાયેલા ઘોડાઓને ઘાયલ કર્યા અને છઠ્ઠા બાણથી ખરા ના રથચાલકનું માથું યુદ્ધમાં કાપી નાખ્યું.
ત્રિભિસ્ત્રિવેણૂન્ બલવાન્ દ્વાભ્યામક્ષં મહાબલઃ। દ્વાદશેન તુ બાણેન ખરસ્ય સશરં ધનુઃ
ત્રણ બાણોથી શક્તિશાળી એ ત્રણ વેણુ તોડી નાખ્યાં, બે બાણોથી મહાબલી એ ધૂરી તોડી નાખી અને બારમો બાણ ખરા ના ધનુષ્યને તાંતણા સાથે ઘાયલ કર્યું.
છિત્ત્વા વજ્રનિકાશેન રાઘવઃ પ્રહસન્નિવ। ત્રયોદશેનેન્દ્રસમો બિભેદ સમરે ખરમ્
વજ્ર જેવું તેજવાળું બાણ ફેંકી રાઘવ હસતાં હસતાં, ત્રયોદશમા બાણથી ઇન્દ્ર સમાન બની, યુદ્ધમાં ખરા ને ઘાયલ કર્યો.
પ્રભગ્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ। ગદાપાણિરવપ્લુત્ય તસ્થૌ ભૂમૌ ખરસ્તદા
ધનુષ્ય તૂટી ગયું, રથ નાશ પામ્યો, ઘોડા અને રથચાલક માર્યા ગયા ત્યારે ખરા ગદા હાથમાં લઈ જમીન પર ઊભો રહ્યો.
તત્ કર્મ રામસ્ય મહારથસ્ય સમેત્ય દેવાશ્ચ મહર્ષયશ્ચ। અપૂજયન્ પ્રાઞ્જલયઃ પ્રહૃષ્ટા- સ્તદા વિમાનાગ્રગતાઃ સમેતાઃ
તે સમયે દેવો અને મહર્ષિઓ એકત્રિત થઈ, હર્ષભેર વિમાનોમાં ઊભા રહી, હાથ જોડીને મહારથી રામના પરાક્રમનું પૂજન કરવા લાગ્યા.
thumb|એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ઓગણત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
ખરં તુ વિરથં રામો ગદાપાણિમવસ્થિતમ્। મૃદુપૂર્વં મહાતેજાઃ પરુષં વાક્યમબ્રવીત્
રામ, જે મહા તેજસ્વી છે, તેણે ખરા ને રથ વિહોણો અને ગદા હાથમાં લઈ ઊભો જોયો ત્યારે પહેલા મૃદુ અને પછી કઠોર શબ્દોમાં વાત કરી.
ગજાશ્વરથસમ્બાધે બલે મહતિ તિષ્ઠતા। કૃતં તે દારુણં કર્મ સર્વલોકજુગુપ્સિતમ્
હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલા મોટા સેના વચ્ચે ઊભા રહી, તું જે ભયાનક અને સર્વે લોકોએ તિરસ્કૃત એવું કર્મ કર્યું છે.
ઉદ્વેજનીયો ભૂતાનાં નૃશંસઃ પાપકર્મકૃત્ । ત્રયાણામપિ લોકાનામીશ્વરોઽપિ ન તિષ્ઠતિ
તું પ્રાણીઓ માટે ભયજનક, ક્રૂર અને પાપી છે; ત્રણેય લોકનો ઈશ્વર પણ આવું કરે તો ટકી શકતો નથી.
કર્મ લોકવિરુદ્ધં તુ કુર્વાણં ક્ષણદાચર। તીક્ષ્ણં સર્વજનો હન્તિ સર્પં દુષ્ટમિવાગતમ્
હે રાત્રિચર, જે જગતના વિરુદ્ધ કર્મ કરે છે, તેને બધા ઝડપથી નાશ કરે છે, જેમ દુષ્ટ સાપ દેખાય ત્યારે લોકો તેને મારી નાખે છે.
લોભાત્ પાપાનિ કુર્વાણઃ કામાદ્ વા યો ન બુધ્યતે। હૃષ્ટઃ પશ્યતિ તસ્યાન્તં બ્રાહ્મણી કરકાદિવ
જે લોભ કે કામના કારણે પાપ કરે છે અને સમજતો નથી, તે પોતાનો અંત આનંદથી જુએ છે, જેમ બ્રાહ્મણી સાપ પકડનારનું અંત જુએ છે.
વસતો દણ્ડકારણ્યે તાપસાન્ ધર્મચારિણઃ। કિં નુ હત્વા મહાભાગાન્ ફલં પ્રાપ્સ્યસિ રાક્ષસ
દંડકવનમાં રહેતા તું ધર્મમાં સ્થિત મહાન તપસ્વીઓનું વધ કર્યું છે; હે રાક્ષસ, આવા મહાન લોકોની હત્યા કરીને તને શું ફળ મળશે?
ન ચિરં પાપકર્માણઃ ક્રૂરા લોકજુગુપ્સિતાઃ। ઐશ્વર્યં પ્રાપ્ય તિષ્ઠન્તિ શીર્ણમૂલા ઇવ દ્રુમાઃ
ક્રૂર અને પાપી, લોકોએ તિરસ્કૃત એવા લોકોનું ઐશ્વર્ય લાંબું ટકતું નથી, જેમ સૂકાયેલી મૂળવાળા વૃક્ષ ટકી શકતા નથી.
અવશ્યં લભતે કર્તા ફલં પાપસ્ય કર્મણઃ। ઘોરં પર્યાગતે કાલે દ્રુમઃ પુષ્પમિવાર્તવમ્
પાપી કર્મ કરનારને ચોક્કસપણે તેનું ભયાનક ફળ મળે છે, સમય આવતાં, જેમ વૃક્ષમાં ઋતુ પ્રમાણે ફૂલ આવે છે.
નચિરાત્ પ્રાપ્યતે લોકે પાપાનાં કર્મણાં ફલમ્। સવિષાણામિવાન્નાનાં ભુક્તાનાં ક્ષણદાચર
લોકોમાં પાપી કર્મનું ફળ વહેલું મળે છે, હે રાત્રિચર, જેમ ઝેરવાળું ખોરાક ખાધા પછી તરત અસર કરે છે.
પાપમાચરતાં ઘોરં લોકસ્યાપ્રિયમિચ્છતામ્। અહમાસાદિતો રાજ્ઞા પ્રાણાન્ હન્તું નિશાચર
જે લોકો ભયાનક પાપ કરે છે અને જગતનું અહિત ઈચ્છે છે, તેમના પ્રાણ લેવા માટે રાજાએ મને મોકલ્યો છે, હે રાત્રિચર.
અદ્ય ભિત્ત્વા મયા મુક્તાઃ શરાઃ કાઞ્ચનભૂષણાઃ। વિદાર્યાતિપતિષ્યન્તિ વલ્મીકમિવ પન્નગાઃ
આજે મારા દ્વારા છોડાયેલા સોનાથી શોભિત બાણો તને ભેદી નાખશે, જેમ વાંદળીમાંથી સાપો બહાર ફાટી નીકળે છે.
યે ત્વયા દણ્ડકારણ્યે ભક્ષિતા ધર્મચારિણઃ। તાનદ્ય નિહતઃ સંખ્યે સસૈન્યોઽનુગમિષ્યસિ
દંડકવનમાં તું જે ધર્મનિષ્ઠ લોકોને ભક્ષી ગયો છે, આજે યુદ્ધમાં માર્યો જઈને તું અને તારો સૈન્ય પણ એમના પાછળ જશો.
અદ્ય ત્વાં નિહતં બાણૈઃ પશ્યન્તુ પરમર્ષયઃ। નિરયસ્થં વિમાનસ્થા યે ત્વયા નિહતાઃ પુરા
આજે મહાન ઋષિઓ, જેમને તું પહેલાં માર્યા હતા અને હવે સ્વર્ગમાં વસે છે, તેઓ તને બાણોથી ઘાયલ થઈને નરકમાં પડેલો જોઈ શકે.
પ્રહરસ્વ યથાકામં કુરુ યત્નં કુલાધમ। અદ્ય તે પાતયિષ્યામિ શિરસ્તાલફલં યથા
તું જેવું મન થાય તેમ માર, તારી આખી તાકાત અજમાવી લે, હે કુળના કલંક; આજે હું તારો માથું ખજૂરના ફળની જેમ નીચે પાડી દઈશ.
એવમુક્તસ્તુ રામેણ ક્રુદ્ધઃ સંરક્તલોચનઃ। પ્રત્યુવાચ તતો રામં પ્રહસન્ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ
રામે આમ કહ્યાના પછી, ક્રોધથી આંખો લાલ થયેલા ખરે ગુસ્સામાં હસતાં હસતાં રામને જવાબ આપ્યો.
પ્રાકૃતાન્ રાક્ષસાન્ હત્વા યુદ્ધે દશરથાત્મજ। આત્મના કથમાત્માનમપ્રશસ્યં પ્રશંસસિ
યુદ્ધમાં સામાન્ય રાક્ષસોને મારીને, હે દશરથપુત્ર, તું પોતાને કેવી રીતે વખાણે છે, એ તો પ્રશંસા લાયક નથી.
વિક્રાન્તા બલવન્તો વા યે ભવન્તિ નરર્ષભાઃ। કથયન્તિ ન તે કિંચિત્ તેજસા ચાતિગર્વિતાઃ
જે સાચા વીર અને શક્તિશાળી હોય છે, એવા પુરુષોત્તમ લોકો પોતાના બળથી ગર્વિત હોવા છતાં ક્યારેય પોતાનું બખાણ કરતા નથી.
પ્રાકૃતાસ્ત્વકૃતાત્માનો લોકે ક્ષત્રિયપાંસનાઃ। નિરર્થકં વિકત્થન્તે યથા રામ વિકત્થસે
પણ સામાન્ય, અવિનયી અને ક્ષત્રિય વર્ગના કલંકરૂપ માણસો જ દુનિયામાં વ્યર્થ ગર્વ કરે છે, જેમ કે તું, રામ, ગર્વ કરે છે.
કુલં વ્યપદિશન્ વીરઃ સમરે કોઽભિધાસ્યતિ। મૃત્યુકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે સ્વયમપ્રસ્તવે સ્તવમ્
યુદ્ધમાં પોતાનું વંશ જણાવતો વીર કયારે પોતે જ, એ પણ મૃત્યુ નજીક હોય ત્યારે, પોતાની પ્રશંસા કરે?
સર્વથા તુ લઘુત્વં તે કત્થનેન વિદર્શિતમ્। સુવર્ણપ્રતિરૂપેણ તપ્તેનેવ કુશાગ્નિના
તારા ગર્વભર્યા બોલે તારી નાનીમનાઈ દેખાડી છે, જેમ કે ચાંદીથી મઢેલું સોનું કે અગ્નિમાં ગરમ થયેલું કુશ ઘાસ.
ન તુ મામિહ તિષ્ઠન્તં પશ્યસિ ત્વં ગદાધરમ્। ધરાધરમિવાકમ્પ્યં પર્વતં ધાતુભિશ્ચિતમ્
પણ તું મને અહીં ગદા લઈને ઊભેલો જોઈ શકતો નથી, હું તો ધાતુોથી ભરેલા અડગ પર્વત જેવો અડોલ છું.
પર્યાપ્તોઽહં ગદાપાણિર્હન્તું પ્રાણાન્ રણે તવ। ત્રયાણામપિ લોકાનાં પાશહસ્ત ઇવાન્તકઃ
હું ગદા હાથમાં લઈને તારા પ્રાણ યુદ્ધમાં લઈ જવાનો પૂરતો શક્તિશાળી છું, જેમ યમરાજ પોતાનો ફાંસો લઈને ત્રણેય લોકનો નાશ કરવા તૈયાર હોય છે.
કામં બહ્વપિ વક્તવ્યં ત્વયિ વક્ષ્યામિ ન ત્વહમ્। અસ્તં પ્રાપ્નોતિ સવિતા યુદ્ધવિઘ્નસ્તતો ભવેત્
હું તને ઘણું બધું કહી શકું, પણ હવે કહિશ નહીં; કારણ કે સૂર્ય અસ્ત થઈ રહ્યો છે અને વધુ વાર વાત કરવાથી યુદ્ધમાં વિલંબ થશે.