દૃષ્ટ્વા તં પતિતં ભૂમૌ દૂષણં નિહતં રણે। સાધુ સાધ્વિતિ કાકુત્સ્થં સર્વભૂતાન્યપૂજયન્
યુદ્ધમાં દૂષણ જમીન પર પડેલો અને મારેલો જોઈને, બધાં જીવજંતુઓએ કકુત્સ્થનું 'શાબાશ, શાબાશ' કહીને સન્માન કર્યું.
એતસ્મિન્નન્તરે ક્રુદ્ધાસ્ત્રયઃ સેનાગ્રયાયિનઃ। સંહત્યાભ્યદ્રવન્ રામં મૃત્યુપાશાવપાશિતાઃ
એ વચ્ચે, ત્રણ ક્રોધિત સેના નેતાઓ, જાણે મૃત્યુના ફાંસામાં બંધાયેલા હોય એમ, એકસાથે મળી રામ પર તૂટી પડ્યા.
મહાકપાલઃ સ્થૂલાક્ષઃ પ્રમાથી ચ મહાબલઃ। મહાકપાલો વિપુલં શૂલમુદ્યમ્ય રાક્ષસઃ
મહાકપાલ, સ્થૂલક્ષ અને મહાબળવાન પ્રમાથી—એમાં મહાકપાલ નામનો રાક્ષસ મોટું ભાલું ઉંચકીને ઊભો રહ્યો.
સ્થૂલાક્ષઃ પટ્ટિશં ગૃહ્ય પ્રમાથી ચ પરશ્વધમ્। દૃષ્ટ્વૈવાપતતસ્તાંસ્તુ રાઘવઃ સાયકૈઃ શિતૈઃ
સ્થૂલક્ષે પટીશા પકડી, પ્રમાથીએ પરશુ પકડી; એમને આવી ચડતાં જોઈને રાઘવણે તીક્ષ્ણ બાણોથી સામનો કર્યો.
તીક્ષ્ણાગ્રૈઃ પ્રતિજગ્રાહ સમ્પ્રાપ્તાનતિથીનિવ। મહાકપાલસ્ય શિરશ્ચિચ્છેદ રઘુનન્દનઃ
રાઘવણે તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણોથી એમનું સ્વાગત કર્યું, જાણે કોઈ અનિચ્છનીય મહેમાન આવે ત્યારે કરે; અને મહાકપાલનું માથું કાપી નાખ્યું.
અસંખ્યેયૈસ્તુ બાણૌઘૈઃ પ્રમમાથ પ્રમાથિનમ્। સ્થૂલાક્ષસ્યાક્ષિણી સ્થૂલે પૂરયામાસ સાયકૈઃ
અગણિત બાણોની વરસાદથી રાઘવણે પ્રમાથીને ચકનાચૂર કરી દીધો, અને સ્થૂલક્ષના મોટા આંખોમાં બાણો ભર્યા.
સ પપાત હતો ભૂમૌ વિટપીવ મહાદ્રુમઃ। દૂષણસ્યાનુગાન્ પઞ્ચસાહસ્રાન્ કુપિતઃ ક્ષણાત્
માર ખાઈને, તે મહાન વૃક્ષની ડાળીઓ કપાઈ જાય એમ જમીન પર પડી ગયો; અને રામે ક્રોધિત થઈને એક ક્ષણમાં દૂષણના પાંચ હજાર અનુયાયીઓને સંહાર્યા.
હત્વા તુ પઞ્ચસાહસ્રૈરનયદ્ યમસાદનમ્। દૂષણં નિહતં શ્રુત્વા તસ્ય ચૈવ પદાનુગાન્
પાંચ હજારને મારીને, એમને યમના ઘર સુધી મોકલી દીધા; દૂષણ અને તેના અનુયાયીઓના મૃત્યુની ખબર સાંભળી,
વ્યાદિદેશ ખરઃ ક્રુદ્ધઃ સેનાધ્યક્ષાન્ મહાબલાન્। અયં વિનિહતઃ સંખ્યે દૂષણઃ સપદાનુગઃ
ખરાએ ગુસ્સે થઈને સેનાના મહાબળવાન અધ્યક્ષોને આદેશ આપ્યો: 'દૂષણ અને તેના સાથીઓ યુદ્ધમાં મારાઈ ગયા છે.'
મહત્યા સેનયા સાર્ધં યુદ્ધ્વા રામં કુમાનુષમ્। શસ્ત્રૈર્નાનાવિધાકારૈર્હનધ્વં સર્વરાક્ષસાઃ
'મોટી સેના સાથે જઈને એ રામ નામના સામાન્ય મનુષ્ય સાથે યુદ્ધ કરો; દરેક પ્રકારના શસ્ત્રોથી બધાં રાક્ષસો એને મારી નાખો!'
દુર્જયઃ કરવીરાક્ષઃ પરુષઃ કાલકાર્મુકઃ। હેમમાલી મહામાલી સર્પાસ્યો રુધિરાશનઃ
અજેય કરવીરાક્ષ, કઠોર પરુષ, કાલકર્મુક, હેમમાલી, મહામાલી, સર્પાસ્ય અને રુધિરાશન—
દ્વાદશૈતે મહાવીર્યા બલાધ્યક્ષાઃ સસૈનિકાઃ। રામમેવાભ્યધાવન્ત વિસૃજન્તઃ શરોત્તમાન્
આ બાર મોટા પરાક્રમી, સેનાના અધ્યક્ષો પોતાના સૈનિકો સાથે, ઉત્તમ બાણો છોડતાં રામ પર તૂટી પડ્યા.
તતઃ પાવકસંકાશૈર્હેમવજ્રવિભૂષિતૈઃ। જઘાન શેષં તેજસ્વી તસ્ય સૈન્યસ્ય સાયકૈઃ
પછી તેજસ્વી રામે, સોનાં અને વજ્રથી શોભતા અગ્નિ સમાન તેજવાળા બાણોથી, બાકી રહેલી સેના નાશ કરી નાખી.
તે રુક્મપુઙ્ખા વિશિખાઃ સધૂમા ઇવ પાવકાઃ। નિજઘ્નુસ્તાનિ રક્ષાંસિ વજ્રા ઇવ મહાદ્રુમાન્
સોનાના પાંખવાળા એ બાણો ધૂમ્રવર્ણી અગ્નિ જેવી ઝળહળતા હતા, અને એ બાણોએ રાક્ષસોને એ રીતે માર્યા, જેમ વજ્ર મહાન વૃક્ષોને ઢાળી દે.
રક્ષસાં તુ શતં રામઃ શતેનૈકેન કિર્ણના। સહસ્રં તુ સહસ્રેણ જઘાન રણમૂર્ધનિ
રામે યુદ્ધના મેદાનમાં, એકસાથે એકસો રાક્ષસોને એકસો બાણોથી અને હજારને હજાર બાણોથી માર્યા.
તૈર્ભિન્નવર્માભરણાશ્છિન્નભિન્નશરાસનાઃ। નિપેતુઃ શોણિતાદિગ્ધા ધરણ્યાં રજનીચરાઃ
જેમના કવચ અને આભૂષણ તૂટી ગયા હતા, ધનુષ્ય તૂટી અને વિખેરાઈ ગયા હતા, એવા રાત્રીમાં ફરતા રાક્ષસો લોહીથી લથપથ થઈ જમીન પર પડી ગયા.
તૈર્મુક્તકેશૈઃ સમરે પતિતૈઃ શોણિતોક્ષિતૈઃ। વિસ્તીર્ણા વસુધા કૃત્સ્ના મહાવેદિઃ કુશૈરિવ
યુદ્ધમાં પડેલા, ખુલ્લા વાળવાળા અને લોહીથી લથબથ થયેલા રાક્ષસોથી આખી ધરતી એવી ઢંકાઈ ગઈ હતી, જાણે કોઈ વિશાળ યજ્ઞવેદી પર કુશ ઘાસ bichાવાયું હોય.
તત્ક્ષણે તુ મહાઘોરં વનં નિહતરાક્ષસમ્। બભૂવ નિરયપ્રખ્યં માંસશોણિતકર્દમમ્
એ ક્ષણે, અનેક રાક્ષસોનું સંહાર થવાથી તે જંગલ ખૂબ જ ભયાનક બની ગયું, માંસ અને લોહીથી ભીંજાયેલું, જાણે નરક જેવું દેખાતું હતું.
ચતુર્દશસહસ્રાણિ રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્। હતાન્યેકેન રામેણ માનુષેણ પદાતિના
ભયાનક કર્મો કરનાર ચૌદ હજાર રાક્ષસોને માત્ર એકલા રામે, પગપાળા લડીને, સંહાર કરી દીધા.
તસ્ય સૈન્યસ્ય સર્વસ્ય ખરઃ શેષો મહારથઃ। રાક્ષસસ્ત્રિશિરાશ્ચૈવ રામશ્ચ રિપુસૂદનઃ
આ આખા સેના માંથી હવે માત્ર ખરા, મહાન રથસ્વાર, રાક્ષસ ત્રિશિરા અને દુશ્મનોનો નાશ કરનાર રામ જ બાકી રહ્યા.
શેષા હતા મહાવીર્યા રાક્ષસા રણમૂર્ધનિ। ઘોરા દુર્વિષહાઃ સર્વે લક્ષ્મણસ્યાગ્રજેન તે
બાકી બધા મહાવીર, ભયંકર અને દુર્લંઘ્ય રાક્ષસોનું યુદ્ધભૂમિમાં લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ રામે સંહાર કરી દીધો.
તતસ્તુ તદ્ભીમબલં મહાહવે સમીક્ષ્ય રામેણ હતં બલીયસા। રથેન રામં મહતા ખરસ્તતઃ સમાસસાદેન્દ્ર ઇવોદ્યતાશનિઃ
પછી, મહાયુદ્ધમાં પોતાની ભયાનક સેના રામના હાથમાં નાશ પામેલી જોઈને, ખરા પોતાના વિશાળ રથમાં ચઢીને રામ તરફ આવી રહ્યો હતો, જાણે ઇન્દ્ર વીજળી ઉઠાવીને આવે.
thumb|સપ્તવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે સપ્તવિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો સત્તાવીસમો સર્ગ સાંભળો.
ખરં તુ રામાભિમુખં પ્રયાન્તં વાહિનીપતિઃ। રાક્ષસસ્ત્રિશિરા નામ સંનિપત્યેદમબ્રવીત્
જ્યારે ખરા રામ સામે આગળ વધતો હતો, ત્યારે રાક્ષસ ત્રિશિરા, જે સેના પ્રમુખ હતો, તેને રોકી આ રીતે બોલ્યો.
માં નિયોજય વિક્રાન્તં ત્વં નિવર્તસ્વ સાહસાત્। પશ્ય રામં મહાબાહું સંયુગે વિનિપાતિતમ્
તમે મને, જે પરાક્રમી છું, મોકલો અને તમે આ ઉતાવળ છોડો; જુઓ, યુદ્ધમાં મહાબાહુ રામ પડી રહ્યો છે.
પ્રતિજાનામિ તે સત્યમાયુધં ચાહમાલભે। યથા રામં વધિષ્યામિ વધાર્હં સર્વરક્ષસામ્
હું તને સાચી પ્રતિજ્ઞા આપું છું અને શસ્ત્ર ઉઠાવું છું: હું બધા રાક્ષસોમાંથી મૃત્યુ પાત્ર એવા રામને મારી નાખીશ.
અહં વાસ્ય રણે મૃત્યુરેષ વા સમરે મમ। વિનિવર્ત્ય રણોત્સાહં મુહૂર્તં પ્રાશ્નિકો ભવ
હું એને યુદ્ધમાં મૃત્યુ બનીશ, અથવા એ મારું અંત લાવશે; થોડા સમય માટે તું યુદ્ધની ઉતાવળ રોક અને માત્ર સાક્ષી બની રહે.
પ્રહૃષ્ટો વા હતે રામે જનસ્થાનં પ્રયાસ્યસિ। મયિ વા નિહતે રામં સંયુગાય પ્રયાસ્યસિ
જો રામ માર્યો જાય તો તું આનંદથી જનસ્થાન પાછો જઈશ; અને જો હું મરી જાઉં તો તું રામ સામે યુદ્ધ કરવા આગળ વધજે.
ખરસ્ત્રિશિરસા તેન મૃત્યુલોભાત્ પ્રસાદિતઃ। ગચ્છ યુધ્યેત્યનુજ્ઞાતો રાઘવાભિમુખો યયૌ
મૃત્યુની ઇચ્છાથી ત્રિશિરાએ ખરા ને મનાવી લીધો; ખરાએ કહ્યું, 'જા, યુદ્ધ કર,' અને ત્રિશિરા રામ સામે આગળ વધ્યો.
ત્રિશિરાસ્તુ રથેનૈવ વાજિયુક્તેન ભાસ્વતા। અભ્યદ્રવદ્ રણે રામં ત્રિશૃઙ્ગ ઇવ પર્વતઃ
ત્રિશિરા તેજસ્વી ઘોડાઓ જોડાયેલા રથમાં ચઢીને, જાણે ત્રણ શિખરવાળો પહાડ હોય તેમ, યુદ્ધમાં રામ સામે દોડી આવ્યો.