હયૈશ્ચ દ્વિપમુખ્યૈશ્ચ રથૈર્ભિન્નૈરનેકશઃ। ચામરવ્યજનૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્નાનાવિધૈરપિ
ઘોડાઓ, મહાન હાથીઓ અને અનેક રીતે તૂટી ગયેલા રથો, સાથે ચામર, પંખા, છત્રો અને વિવિધ પ્રકારના ધ્વજોથી,
રામેણ બાણાભિહતૈર્વિચ્છિન્નૈઃ શૂલપટ્ટિશૈઃ। ખડ્ગૈઃ ખણ્ડીકૃતૈઃ પ્રાસૈર્વિકીર્ણૈશ્ચ પરશ્વધૈઃ
રામે તીરો વડે ઘાયલ કરેલા, કાપી નાખેલા ભાલા, પટ્ટિશો, તૂટી ગયેલી તલવારો, છૂટેલા ભાલા અને વિખેરાયેલા કુહાડાઓથી,
ચૂર્ણિતાભિઃ શિલાભિશ્ચ શરૈશ્ચિત્રૈરનેકશઃ। વિચ્છિન્નૈઃ સમરે ભૂમિર્વિસ્તીર્ણાભૂદ્ ભયંકરા
પાવડામાં પીસી નાખેલા પથ્થરો અને અનેક પ્રકારના અજોડ તીરો વડે, યુદ્ધભૂમિ પર કાપી નાખેલા હથિયારો છવાઈ ગયા હતા અને ધરતી ભયાનક દેખાતી હતી.
તાન્ દૃષ્ટ્વા નિહતાન્ સર્વે રાક્ષસાઃ પરમાતુરાઃ। ન તત્ર ચલિતું શક્તા રામં પરપુરંજયમ્
આ બધાને મારેલા જોઈને, રાક્ષસો ખૂબ જ ગભરાઈ ગયા અને ત્યાં રામ, જે દુશ્મનના શહેરો જીતે છે, સામે ચાલવા અસમર્થ રહ્યા.
thumb|ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
અત્યારે છવીસમો સર્ગ સાંભળો.
દૂષણસ્તુ સ્વકં સૈન્યં હન્યમાનં વિલોક્ય ચ। સંદિદેશ મહાબાહુર્ભીમવેગાન્ દુરાસદાન્
દૂષણે પોતાનું સેના નાશ પામતી જોઈને, તે મહાબાહુએ ભયાનક અને અપરાજેય યોદ્ધાઓને આજ્ઞા આપી.
રાક્ષસાન્ પઞ્ચસાહસ્રાન્ સમરેષ્વનિવર્તિનઃ। તે શૂલૈઃ પટ્ટિશૈઃ ખડ્ગૈઃ શિલાવર્ષૈર્દ્રુમૈરપિ
યુદ્ધમાં કદી પાછા ન ફરતા પાંચ હજાર રાક્ષસોને તેણે આદેશ આપ્યો; તેઓ ભાલા, પટ્ટિશ, તલવાર, પથ્થરવર્ષા અને વૃક્ષો વડે હુમલો કરવા લાગ્યા.
શરવર્ષૈરવિચ્છિન્નં વવર્ષુસ્તં સમન્તતઃ। તદ્ દ્રુમાણાં શિલાનાં ચ વર્ષં પ્રાણહરં મહત્
તેઓએ ચારે બાજુથી સતત તીરોની વરસાદ વરસાવી; અને એ મહાન, જીવ લઈ લેતી વૃક્ષો અને પથ્થરોની વરસાદ પડવા લાગી.
પ્રતિજગ્રાહ ધર્માત્મા રાઘવસ્તીક્ષ્ણસાયકૈઃ। પ્રતિગૃહ્ય ચ તદ્ વર્ષં નિમીલિત ઇવર્ષભઃ
ધર્મમય રાઘવએ તે વરસાદ તીક્ષ્ણ તીરો વડે રોકી લીધી; અને એ વરસાદ સહન કરીને, તે વાછરડા જેવી આંખ મીંચીને અડગ ઊભો રહ્યો.
રામઃ ક્રોધં પરં લેભે વધાર્થં સર્વરક્ષસામ્। તતઃ ક્રોધસમાવિષ્ટઃ પ્રદીપ્ત ઇવ તેજસા
રામને બધા રાક્ષસોના વિનાશ માટે ભારે ક્રોધ આવ્યો; પછી તે ક્રોધથી ભરાઈને તેજથી ઝળહળતો લાગતો હતો.
શરૈરભ્યકિરત્ સૈન્યં સર્વતઃ સહદૂષણમ્। તતઃ સેનાપતિઃ ક્રુદ્ધો દૂષણઃ શત્રુદૂષણઃ
તેને ચારે બાજુથી દૂષણ સહિત આખી સેના પર તીરોની વર્ષા કરી; ત્યારબાદ ગુસ્સે ભરાયેલા દૂષણ, દુશ્મનોને હરાવનાર, યોદ્ધા તરીકે ઉભો રહ્યો.
શરૈરશનિકલ્પૈસ્તં રાઘવં સમવારયત્। તતો રામઃ સુસંક્રુદ્ધઃ ક્ષુરેણાસ્ય મહદ્ ધનુઃ
તેને વીજળી જેવી તીક્ષ્ણ તીરો વડે રાઘવને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો; ત્યારે રામે ભારે ગુસ્સામાં તેના મહાન ધનુષ્યને કાપી નાખ્યું.
ચિચ્છેદ સમરે વીરશ્ચર્તુભિશ્ચતુરો હયાન્। હત્વા ચાશ્વાન્ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરર્ધચન્દ્રેણ સારથેઃ
વીર રામે યુદ્ધમાં તેના ધનુષ્યને કાપી નાખ્યું અને ચાર તીરો વડે ચારેય ઘોડાઓને ઘાયલ કર્યા.
શિરો જહાર તદ્રક્ષસ્ત્રિભિર્વિવ્યાધ વક્ષસિ। સ ચ્છિન્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ
તીક્ષ્ણ તીરો વડે ઘોડાઓને મારી નાખ્યા અને અર્ધચંદ્રાકાર તીરે સારથીનું માથું કાપી નાખ્યું; ત્રણ તીરો વડે એ રાક્ષસના છાતીમાં ઘા કર્યા.
જગ્રાહ ગિરિશૃઙ્ગાભં પરિઘં રોમહર્ષણમ્। વેષ્ટિતં કાઞ્ચનૈઃ પટ્ટૈર્દેવસૈન્યાભિમર્દનમ્
ધનુષ્ય, રથ, ઘોડા અને સારથી વગર, તેણે સોનાની પટ્ટીઓથી બંધાયેલું, પર્વતની ચોટી જેવું ભયાનક લોખંડનું ગદા ઉઠાવી, જે દેવોની સેના નાશ કરવા માટે બનાવાયું હતું.
આયસૈઃ શઙ્કુભિસ્તીક્ષ્ણૈઃ કીર્ણં પરવસોક્ષિતમ્। વજ્રાશનિસમસ્પર્શં પરગોપુરદારણમ્
તે ગદા તીક્ષ્ણ લોખંડના કાંટાઓથી ભરેલી, લોહી અને ચરબીથી લપસેલી, સ્પર્શે વીજળી જેવી અને દુશ્મનના કિલ્લા તોડી નાખે તેવી હતી.
તં મહોરગસંકાશં પ્રગૃહ્ય પરિઘં રણે। દૂષણોઽભ્યપતદ્ રામં ક્રૂરકર્મા નિશાચરઃ
એ મહાવિશાળ સાપ જેવી ગદા લઈને, દૂષણ એ ભયાનક કામો કરતો રાત્રિચર, યુદ્ધમાં રામ સામે દોડી આવ્યો.
તસ્યાભિપતમાનસ્ય દૂષણસ્ય ચ રાઘવઃ। દ્વાભ્યાં શરાભ્યાં ચિચ્છેદ સહસ્તાભરણૌ ભુજૌ
જ્યારે દૂષણ રામ સામે દોડી આવ્યો, ત્યારે રાઘવે બે તીરો વડે તેના હાથમાં પહેરેલા આભૂષણો સહિત બંને હાથ કાપી નાખ્યા.
ભ્રષ્ટસ્તસ્ય મહાકાયઃ પપાત રણમૂર્ધનિ। પરિઘશ્છિન્નહસ્તસ્ય શક્રધ્વજ ઇવાગ્રતઃ
તે મહા શરીરવાળો, હાથ સાથે લોખંડનો ગદો કપાઈ જતાં, યુદ્ધના મેદાનમાં પડી ગયો; એ રીતે પડ્યો જેમ ઇન્દ્રનો ધ્વજ જમીન પર ઢળી જાય.
કરાભ્યાં ચ વિકીર્ણાભ્યાં પપાત ભુવિ દૂષણઃ। વિષાણાભ્યાં વિશીર્ણાભ્યાં મનસ્વીવ મહાગજઃ
દૂષણના બંને હાથ તૂટી ગયા, ત્યારે તે ધરતી પર આવી પડ્યો; જાણે કોઈ મહાન અને બળવાન હાથીના દાંત તૂટી જાય અને તે જમીન પર પડી જાય.
દૃષ્ટ્વા તં પતિતં ભૂમૌ દૂષણં નિહતં રણે। સાધુ સાધ્વિતિ કાકુત્સ્થં સર્વભૂતાન્યપૂજયન્
યુદ્ધમાં દૂષણ જમીન પર પડેલો અને મારેલો જોઈને, બધાં જીવજંતુઓએ કકુત્સ્થનું 'શાબાશ, શાબાશ' કહીને સન્માન કર્યું.
એતસ્મિન્નન્તરે ક્રુદ્ધાસ્ત્રયઃ સેનાગ્રયાયિનઃ। સંહત્યાભ્યદ્રવન્ રામં મૃત્યુપાશાવપાશિતાઃ
એ વચ્ચે, ત્રણ ક્રોધિત સેના નેતાઓ, જાણે મૃત્યુના ફાંસામાં બંધાયેલા હોય એમ, એકસાથે મળી રામ પર તૂટી પડ્યા.
મહાકપાલઃ સ્થૂલાક્ષઃ પ્રમાથી ચ મહાબલઃ। મહાકપાલો વિપુલં શૂલમુદ્યમ્ય રાક્ષસઃ
મહાકપાલ, સ્થૂલક્ષ અને મહાબળવાન પ્રમાથી—એમાં મહાકપાલ નામનો રાક્ષસ મોટું ભાલું ઉંચકીને ઊભો રહ્યો.
સ્થૂલાક્ષઃ પટ્ટિશં ગૃહ્ય પ્રમાથી ચ પરશ્વધમ્। દૃષ્ટ્વૈવાપતતસ્તાંસ્તુ રાઘવઃ સાયકૈઃ શિતૈઃ
સ્થૂલક્ષે પટીશા પકડી, પ્રમાથીએ પરશુ પકડી; એમને આવી ચડતાં જોઈને રાઘવણે તીક્ષ્ણ બાણોથી સામનો કર્યો.
તીક્ષ્ણાગ્રૈઃ પ્રતિજગ્રાહ સમ્પ્રાપ્તાનતિથીનિવ। મહાકપાલસ્ય શિરશ્ચિચ્છેદ રઘુનન્દનઃ
રાઘવણે તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણોથી એમનું સ્વાગત કર્યું, જાણે કોઈ અનિચ્છનીય મહેમાન આવે ત્યારે કરે; અને મહાકપાલનું માથું કાપી નાખ્યું.
અસંખ્યેયૈસ્તુ બાણૌઘૈઃ પ્રમમાથ પ્રમાથિનમ્। સ્થૂલાક્ષસ્યાક્ષિણી સ્થૂલે પૂરયામાસ સાયકૈઃ
અગણિત બાણોની વરસાદથી રાઘવણે પ્રમાથીને ચકનાચૂર કરી દીધો, અને સ્થૂલક્ષના મોટા આંખોમાં બાણો ભર્યા.
સ પપાત હતો ભૂમૌ વિટપીવ મહાદ્રુમઃ। દૂષણસ્યાનુગાન્ પઞ્ચસાહસ્રાન્ કુપિતઃ ક્ષણાત્
માર ખાઈને, તે મહાન વૃક્ષની ડાળીઓ કપાઈ જાય એમ જમીન પર પડી ગયો; અને રામે ક્રોધિત થઈને એક ક્ષણમાં દૂષણના પાંચ હજાર અનુયાયીઓને સંહાર્યા.
હત્વા તુ પઞ્ચસાહસ્રૈરનયદ્ યમસાદનમ્। દૂષણં નિહતં શ્રુત્વા તસ્ય ચૈવ પદાનુગાન્
પાંચ હજારને મારીને, એમને યમના ઘર સુધી મોકલી દીધા; દૂષણ અને તેના અનુયાયીઓના મૃત્યુની ખબર સાંભળી,
વ્યાદિદેશ ખરઃ ક્રુદ્ધઃ સેનાધ્યક્ષાન્ મહાબલાન્। અયં વિનિહતઃ સંખ્યે દૂષણઃ સપદાનુગઃ
ખરાએ ગુસ્સે થઈને સેનાના મહાબળવાન અધ્યક્ષોને આદેશ આપ્યો: 'દૂષણ અને તેના સાથીઓ યુદ્ધમાં મારાઈ ગયા છે.'
મહત્યા સેનયા સાર્ધં યુદ્ધ્વા રામં કુમાનુષમ્। શસ્ત્રૈર્નાનાવિધાકારૈર્હનધ્વં સર્વરાક્ષસાઃ
'મોટી સેના સાથે જઈને એ રામ નામના સામાન્ય મનુષ્ય સાથે યુદ્ધ કરો; દરેક પ્રકારના શસ્ત્રોથી બધાં રાક્ષસો એને મારી નાખો!'