સા ભીમવેગા સમરાભિકાંક્ષિણી સુદારુણા રાક્ષસવીરસેના। તૌ રાજપુત્રૌ સહસાભ્યુપેતા માલા ગ્રહાણામિવ ચન્દ્રસૂર્યૌ
એ ભયાનક ઝડપથી દોડતી, યુદ્ધ માટે આતુર, રાક્ષસવીરોની ભયાનક સેના, અચાનક બંને રાજકુમારો સામે આવી, જેમ ચાંદ્ર-સૂર્યને ગ્રહમાળાઓ ઘેરી લે છે.
thumb|ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે ચોવીસમો સર્ગ સાંભળો. આ રીતે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ચોવીસમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
આશ્રમં પ્રતિયાતે તુ ખરે ખરપરાક્રમે। તાનેવૌત્પાતિકાન્ રામઃ સહ ભ્રાત્રા દદર્શ હ
જ્યારે ખરો, પોતાની પરાક્રમ સાથે આશ્રમ તરફ ગયો, ત્યારે રામ અને તેમના ભાઈએ એ જ ભયાનક અપશકુન ફરી જોયા.
તાનુત્પાતાન્ મહાઘોરાન્ રામો દૃષ્ટ્વાત્યમર્ષણઃ। પ્રજાનામહિતાન્ દૃષ્ટ્વા વાક્યં લક્ષ્મણમબ્રવીત્
એ ભયાનક અપશકુન જોઈને, રામના મનમાં પ્રજાના કલ્યાણ માટે ચિંતા જાગી; તેમણે લક્ષ્મણને કહ્યું:
ઇમાન્ પશ્ય મહાબાહો સર્વભૂતાપહારિણઃ। સમુત્થિતાન્ મહોત્પાતાન્ સંહર્તું સર્વરાક્ષસાન્
'હે મહાબાહુ, જુઓ તો સાચા, કેટલાં મોટા અને વિનાશક અપશકુન ઊભા થયા છે, જે બધા રાક્ષસોના અંત માટે છે.'
અમી રુધિરધારાસ્તુ વિસૃજન્તે ખરસ્વનાઃ। વ્યોમ્નિ મેઘા નિવર્તન્તે પરુષા ગર્દભારુણાઃ
'આ લોહીની ધારો, ભયાનક અવાજ સાથે વહે છે; આકાશમાં મેઘો ઉલટાં ફરી રહ્યા છે, અને ગધેડાના લોહી જેવા રંગના છે.'
સધૂમાશ્ચ શરાઃ સર્વે મમ યુદ્ધાભિનન્દિતાઃ। રુક્મપૃષ્ઠાનિ ચાપાનિ વિચેષ્ટન્તે વિચક્ષણ
'મારા બધા બાણ ધૂમ્રવલયથી ઘેરાયેલા છે અને સોનાની પીઠવાળા છે; એ બધા યુદ્ધ માટે આતુર થઈ અશાંત થઈ રહ્યા છે, હે વિવેકી.'
યાદૃશા ઇહ કૂજન્તિ પક્ષિણો વનચારિણઃ। અગ્રતો નોઽભયં પ્રાપ્તં સંશયો જીવિતસ્ય ચ
'અહીં જંગલના પક્ષીઓ અજાણી રીતે બોલી રહ્યા છે; આપણા માટે આગળ સુરક્ષા નથી, અને જીવતાની પણ શંકા છે.'
સમ્પ્રહારસ્તુ સુમહાન્ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ। અયમાખ્યાતિ મે બાહુઃ સ્ફુરમાણો મુહુર્મુહુઃ
મોટું યુદ્ધ થવાનું નિશ્ચિત છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. મારું હાથ વારંવાર ધ્રૂજતું છે, એ જ મને એનું સંકેત આપે છે.
સંનિકર્ષે તુ નઃ શૂર જયં શત્રોઃ પરાજયમ્। સુપ્રભં ચ પ્રસન્નં ચ તવ વક્ત્રં હિ લક્ષ્યતે
પરસ્પર સામસામે આવ્યા પછી, હે વીર, આપણો વિજય અને દુશ્મનનો પરાજય નિશ્ચિત છે. કારણ કે તારો ચહેરો તેજસ્વી અને પ્રસન્ન દેખાય છે.
ઉદ્યતાનાં હિ યુદ્ધાર્થં યેષાં ભવતિ લક્ષ્મણ। નિષ્પ્રભં વદનં તેષાં ભવત્યાયુઃ પરિક્ષયઃ
હે લક્ષ્મણ, જે યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય છે અને જેમના ચહેરા પર તેજ નથી રહેતું, એનું આયુષ્ય હવે પૂર્ણ થવાનું હોય છે.
રક્ષસાં નર્દતાં ઘોરઃ શ્રૂયતેઽયં મહાધ્વનિઃ। આહતાનાં ચ ભેરીણાં રાક્ષસૈઃ ક્રૂરકર્મભિઃ
રાક્ષસોનું ભયાનક ગર્જન અને ક્રૂર કર્મો કરનારા રાક્ષસોએ વગાડેલી ઢોલનો ભયાનક અવાજ સાંભળાય છે.
અનાગતવિધાનં તુ કર્તવ્યં શુભમિચ્છતા। આપદં શઙ્કમાનેન પુરુષેણ વિપશ્ચિતા
જેને શુભ ઈચ્છા હોય, એએ આગોતરું આયોજન કરવું જોઈએ અને શક્ય મુશ્કેલીની આશંકા રાખીને સમજદારીથી કામ લેવું જોઈએ.
તસ્માદ્ ગૃહીત્વા વૈદેહીં શરપાણિર્ધનુર્ધરઃ। ગુહામાશ્રય શૈલસ્ય દુર્ગાં પાદપસંકુલામ્
એથી, ધનુષ્ય અને બાણ લઈને વૈદેહીને સાથે રાખી, પર્વતની જંગલથી ઘેરાયેલી સુરક્ષિત ગુફામાં જા અને આશ્રય લે.
પ્રતિકૂલિતુમિચ્છામિ ન હિ વાક્યમિદં ત્વયા। શાપિતો મમ પાદાભ્યાં ગમ્યતાં વત્સ મા ચિરમ્
હું પોતે જ એમનો સામનો કરવો છું, તું મારી વાત સાથે વાદવિવાદ ન કર. વત્સ, મારી આજ્ઞા પ્રમાણે તું તરત જ જા, વિલંબ ન કર.
ત્વં હિ શૂરશ્ચ બલવાન્ હન્યા એતાન્ ન સંશયઃ। સ્વયં નિહન્તુમિચ્છામિ સર્વાનેવ નિશાચરાન્
તું વીર અને બલવાન છે, આ દુશ્મનોને નિશ્ચિતપણે મારી શકે છે. પણ હું સ્વયં બધા રાત્રિચર રાક્ષસોને સંહારવા ઈચ્છું છું.
એવમુક્તસ્તુ રામેણ લક્ષ્મણઃ સહ સીતયા। શરાનાદાય ચાપં ચ ગુહાં દુર્ગાં સમાશ્રયત્
રામે આવી રીતે કહ્યું પછી, લક્ષ્મણે સીતા સાથે પોતાના બાણ અને ધનુષ્ય લઈને સુરક્ષિત ગુફામાં આશ્રય લીધો.
તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે તુ ગુહાં લક્ષ્મણે સહ સીતયા। હન્ત નિર્યુક્તમિત્યુક્ત્વા રામઃ કવચમાવિશત્
લક્ષ્મણ સીતા સાથે ગુફામાં પ્રવેશ્યા પછી, રામે કહ્યું: 'હવે આવવા દો!' અને પોતાનું કવચ પહેરી લીધું.
સ તેનાગ્નિનિકાશેન કવચેન વિભૂષિતઃ। બભૂવ રામસ્તિમિરે મહાનગ્નિરિવોત્થિતઃ
આગ જેવું તેજ ધરાવતું કવચ પહેરીને રામ અંધકારમાં એવો દેખાતો હતો, જાણે કોઈ મહાન અગ્નિ પ્રગટ થયો હોય.
સ ચાપમુદ્યમ્ય મહચ્છરાનાદાય વીર્યવાન્। સમ્બભૂવાસ્થિતસ્તત્ર જ્યાસ્વનૈઃ પૂરયન્ દિશઃ
પોતાનું ધનુષ્ય ઊંચું કરીને અને મહાન બાણો લઈને, તે વીર ત્યાં ઊભો રહ્યો અને ધનુષ્યની તાણથી ચારે દિશાઓ ગુંજી ઉઠી.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહ ચારણૈઃ। સમેયુશ્ચ મહાત્માનો યુદ્ધદર્શનકાંક્ષયા
પછી દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો જેવા મહાન આત્માઓ યુદ્ધ જોવાની ઈચ્છા સાથે ત્યાં એકઠા થયા.
ઋષયશ્ચ મહાત્માનો લોકે બ્રહ્મર્ષિસત્તમાઃ। સમેત્ય ચોચુઃ સહિતાસ્તેઽન્યોન્યં પુણ્યકર્મણઃ
અને મહાન ઋષિઓ, બ્રહ્મર્ષિમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુણ્યશાળી લોકો પણ એકત્ર થયા અને પરસ્પર વાતો કરવા લાગ્યા.
સ્વસ્તિ ગોબ્રાહ્મણાનાં ચ લોકાનાં ચેતિ સંસ્થિતાઃ। જયતાં રાઘવો યુદ્ધે પૌલસ્ત્યાન્ રજનીચરાન્
ગાય, બ્રાહ્મણ અને સમગ્ર જગતનું કલ્યાણ થાય! રાઘવ યુદ્ધમાં પૌલસ્ત્ય અને રાત્રિચર રાક્ષસો પર વિજય મેળવે!
ચક્રહસ્તો યથા યુદ્ધે સર્વાનસુરપુંગવાન્। એવમુક્ત્વા પુનઃ પ્રોચુરાલોક્ય ચ પરસ્પરમ્
યુદ્ધમાં જેમ ચક્રધારી સર્વ શ્રેષ્ઠ અસુરોનો સંહાર કરે છે, એમ કહીને તેઓ ફરી એકબીજાને જોઈને વાત કરવા લાગ્યા.
ચતુર્દશ સહસ્રાણિ રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્। એકશ્ચ રામો ધર્માત્મા કથં યુદ્ધં ભવિષ્યતિ
ભયાનક કર્મો કરનારા ચૌદ હજાર રાક્ષસો સામે એકલો ધર્મનિષ્ઠ રામ—આ યુદ્ધ કેવી રીતે થશે?
આવિષ્ટં તેજસા રામં સંગ્રામશિરસિ સ્થિતમ્। દૃષ્ટ્વા સર્વાણિ ભૂતાનિ ભયાદ્ વિવ્યથિરે તદા
યુદ્ધના મથક પર તેજથી ઉજ્જવળ રામને જોઈને, બધા જીવો ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગયા.
રૂપમપ્રતિમં તસ્ય રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ। બભૂવ રૂપં ક્રુદ્ધસ્ય રુદ્રસ્યેવ મહાત્મનઃ
અક્લાંત કૃત્યવાળા રામજીનું રૂપ એ સમયે અપ્રતિમ બની ગયું; એ ક્રોધિત મહાત્મા રુદ્રજી જેવું જ લાગતું હતું.
ઇતિ સમ્ભાષ્યમાણે તુ દેવગન્ધર્વચારણૈઃ। તતો ગમ્ભીરનિર્હ્રાદં ઘોરચર્માયુધધ્વજમ્
દેવતાઓ, ગંધર્વો અને ચારણો વાતો કરી રહ્યાં હતાં ત્યારે, ભયાનક ચામડાં પહેરેલા, શસ્ત્રો અને ધ્વજાવાળા, ગર્જન કરતા એક ભયાનક ટોળું ઊભું થયું.
અનીકં યાતુધાનાનાં સમન્તાત્ પ્રત્યપદ્યત। વીરાલાપાન્ વિસૃજતામન્યોન્યમભિગચ્છતામ્
ચારે બાજુથી રાક્ષસોની સેનાએ એકઠી થઈ, વીરતા ભરેલા નારા લગાવતી અને એકબીજાની સામે વધતી હતી.
ચાપાનિ વિસ્ફારયતાં જૃમ્ભતાં ચાપ્યભીક્ષ્ણશઃ। વિપ્રઘુષ્ટસ્વનાનાં ચ દુન્દુભીંશ્ચાપિ નિઘ્નતામ્
તેઓ ધનુષ્યો ખેંચતા, વારંવાર તાણતા અને ઊંઘ ખેંચતા; તેમની અવાજ અને ઢોલના ઘંટાડા ગૂંજી ઉઠ્યા.