સ્થાતવ્યં દુષ્ટભાવાનાં વીર્યોત્સિક્તા હિ રાક્ષસાઃ । તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રોઽભ્યભાષત ॥૧-૨૦-
દુષ્ટ મનવાળા લોકો સામે અડગ રહેવું જોઈએ, કેમ કે રાક્ષસો પોતાની શક્તિ પર ઘણું ગર્વ કરે છે. એ વાત સાંભળી, વિશ્વામિત્ર બોલ્યા.
પૌલસ્ત્યવંશપ્રભવો રાવણો નામ રાક્ષસઃ । સ બ્રહ્મણા દત્તવરસ્ત્રૈલોક્યં બાધતે ભૃશમ્ ॥૧-૨૦-
પૌલસ્ત્ય વંશમાંથી જન્મેલો રાવણ નામનો રાક્ષસ છે. એને બ્રહ્માજી પાસેથી વર મળ્યું છે અને એ ત્રણેય લોકને બહુ તકલીફ આપે છે.
મહાબલો મહાવીર્યો રાક્ષસૈર્બહુભિર્વૃતઃ । શ્રૂયતે ચ મહારાજ રાવણો રાક્ષસાધિપઃ ॥૧-૨૦-
એ બહુ જ બળવાન અને પરાક્રમી છે, અને અનેક રાક્ષસો એને ઘેરીને રહે છે. કહેવાય છે, હે મહારાજ, રાવણ રાક્ષસોનો રાજા છે.
સાક્ષાદ્વૈશ્રવણભ્રાતા પુત્રો વિશ્રવસો મુનેઃ । યદા ન ખલુ યજ્ઞસ્ય વિઘ્નકર્તા મહાબલઃ ॥૧-૨૦-
એ વૈશ્વરવણનો સગો ભાઈ અને ઋષિ વિશ્રવસનો પુત્ર છે. છતાંયે, હે મહાબળશાળી, એ પોતે યજ્ઞમાં સીધો વિઘ્ન નથી લાવે.
તેન સંચોદિતૌ તૌ તુ રાક્ષસૌ સુમહાબલૌ । મારીચશ્ચ સુબાહુશ્ચ યજ્ઞવિઘ્નં કરિષ્યતઃ ॥૧-૨૦-
એના કહેવા પર બે મહાબળશાળી રાક્ષસો, મારિચ અને સુબાહુ, યજ્ઞમાં વિઘ્ન પાડવા માટે તૈયાર થયા છે.
સ ત્વં પ્રસાદં ધર્મજ્ઞ કુરુષ્વ મમ પુત્રકે । મમ ચૈવાલ્પભાગ્યસ્ય દૈવતં હિ ભવાન્ ગુરુઃ ॥૧-૨૦-
એટલે, હે ધર્મને જાણનારા, મારા પુત્ર પર કૃપા કરો. હું તો નસીબથી નબળો છું અને તમે મારા માટે દેવતા જેવો છો.
દેવદાનવગન્ધર્વા યક્ષાઃ પતગપન્નગાઃ । ન શક્તા રાવણં સોઢું કિં પુનર્માનવા યુધિ ॥૧-૨૦-
દેવો, દાનવો, ગાંધીર્વો, યક્ષો, પક્ષીઓ અને સાપો પણ રાવણનો સામનો કરી શકતા નથી; તો માણસો તો યુદ્ધમાં એનો સામનો કેવી રીતે કરી શકે?
સ તુ વીર્યવતાં વીર્યમાદત્તે યુધિ રાવણઃ । તેન ચાહં ન શક્તોઽસ્મિ સંયોદ્ધું તસ્ય વા બલૈઃ ॥૧-૨૦-
રાવણ યુદ્ધમાં પરાક્રમી લોકોની શક્તિ પણ લઈ લે છે. એ માટે હું કે મારા સૈનિકો એના સામે લડી શકતા નથી.
સબલો વા મુનિશ્રેષ્ઠ સહિતો વા મમાત્મજૈઃ । કથમપ્યમરપ્રખ્યં સંગ્રામાણામકોવિદમ્ ॥૧-૨૦-
હું મારા બળથી કે મારા પુત્રો સાથે મળીને પણ, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, એ અમર જેવો અને યુદ્ધમાં નિપુણ એવા રાવણનો સામનો કરી શકતો નથી.
બાલં મે તનયં બ્રહ્મન્ નૈવ દાસ્યામિ પુત્રકમ્ । અથ કાલોપમૌ યુદ્ધે સુતૌ સુન્દોપસુન્દયોઃ ॥૧-૨૦-
હે બ્રાહ્મણ, હું મારા નાનકડા પુત્રને આપવાનો નથી, અને એ બાળકને પણ નહીં—even જો મારા બંને પુત્ર યુદ્ધમાં સુન્દ અને ઉપસુન્દ જેટલા જ હોય.
યજ્ઞવિઘ્નકરૌ તૌ તે નૈવ દાસ્યામિ પુત્રકમ્ । મારીચશ્ચ સુબાહુશ્ચ વીર્યવન્તૌ સુશિક્ષિતૌ ॥૧-૨૦-
મારિચ અને સુબાહુ એ યજ્ઞમાં વિઘ્ન પાડે છે, પણ તેઓ બળવાન અને સારી રીતે શિખેલા છે; છતાં હું મારા પુત્રને આપવાનો નથી.
તયોરન્યતરં યોદ્ધું યાસ્યામિ સસુહૃદ્ગણઃ । અન્યથા ત્વનુનેષ્યામિ ભવન્તં સહબાન્ધવઃ ॥૧-૨૦-
હું મારા મિત્રો અને સગાં સાથે જઈને એમાંના એક સાથે લડીશ; નહિ તો, હું તમને અને તમારા બાંધવોને વિનવવા આવીશ.
ઇતિ નરપતિજલ્પનાત્ દ્વિજેન્દ્રં :::કુશિકસુતં સુમહાન્ વિવેશ મન્યુઃ । સુહુત ઇવ મખેઽગ્નિરાજ્યસિક્તઃ :::સમભવદુજ્જ્વલિતો મહર્ષિવહ્નિઃ ॥૧-૨૦-
રાજાના આવા વચનોથી, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કુશિકપુત્રમાં ભારે ક્રોધ આવી ગયો. જેમ યજ્ઞમાં ઘીથી અગ્નિ વધુ તેજસ્વી થાય છે, એમ મહર્ષિનો ક્રોધ પણ પ્રગટ થયો.
thumb|એકવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે એકવિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો એકવીસમો સર્ગ સાંભળો.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સ્નેહપર્યાકુલાક્ષરમ્ । સમન્યુઃ કૌશિકો વાક્યં પ્રત્યુવાચ મહીપતિમ્ ॥૧-૨૧-
એના પ્રેમથી ભરેલા શબ્દો સાંભળી, ક્રોધથી ભરાયેલા ઋષિ કૌશિકે રાજાને જવાબ આપ્યો.
પૂર્વમર્થં પ્રતિશ્રુત્ય પ્રતિજ્ઞાં હાતુમિચ્છસિ । રાઘવાણામયુક્તોઽયં કુલસ્યાસ્ય વિપર્યયઃ ॥૧-૨૧-
તમે પહેલેથી વચન આપ્યું છે અને હવે એ વચન ત્યજી દઈને પાછા ખેંચવા માંગો છો; રાઘવ વંશ માટે આવું કરવું યોગ્ય નથી, અને આ મહાન કુળને પણ શોભતું નથી.
યદીદં તે ક્ષમં રાજન્ ગમિષ્યામિ યથાગતમ્ । મિથ્યાપ્રતિજ્ઞઃ કાકુત્સ્થ સુખી ભવ સુહ્દ્વૃતઃ ॥૧-૨૧-
રાજા, જો તમને એવું યોગ્ય લાગે તો હું જેમ આવ્યો તેમ જ પાછો જઈશ; કાકુત્સ્થ વંશજ, ભલે તમે વચન તોડી દીધું હોય, તમે સુખી અને સન્માનિત રહો.
તસ્ય રોષપરીતસ્ય વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ । ચચાલ વસુધા કૃત્સ્ના દેવાનાં ચ ભયં મહત્ ॥૧-૨૧-
જ્યારે વિદ્વાન વિશ્વામિત્ર ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા, ત્યારે આખી ધરતી ધ્રૂજી ઉઠી અને દેવતાઓમાં પણ મોટો ભય છવાઈ ગયો.
ત્રસ્તરૂપં તુ વિજ્ઞાય જગત્સર્વં મહાનૃષિઃ । નૃપતિં સુવ્રતો ધીરો વસિષ્ઠો વાક્યમબ્રવીત્ ॥૧-૨૧-
જ્યારે મહાન ઋષિ વસિષ્ઠે આખું જગત ડરથી ભરાયું છે એ જાણ્યું, ત્યારે તેમણે ધીર અને સચ્ચરિત્ર રાજાને 이렇게 કહ્યું.
ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે જાતઃ સાક્ષાદ્ ધર્મ ઇવાપરઃ । ધૃતિમાન્ સુવ્રતઃ શ્રીમાન્ ન ધર્મં હાતુમર્હસિ ॥૧-૨૧-
તમે ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલા છો, ધર્મના જીવંત સ્વરૂપ સમાન છો, ધીર, સચ્ચરિત્ર અને યશસ્વી છો—તમારે ધર્મનો ત્યાગ કરવો યોગ્ય નથી.
ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતો ધર્માત્મા ઇતિ રાઘવઃ । સ્વધર્મં પ્રતિપદ્યસ્વ નાધર્મં વોઢુમર્હસિ ॥૧-૨૧-
રાઘવ ત્રણેય લોકમાં ધર્મનિષ્ઠ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તમારે પોતાનું ધર્મ પાળવું જોઈએ, અધર્મનો સ્વીકાર કરવો યોગ્ય નથી.
પ્રતિશ્રુત્ય કરિષ્યેતિ ઉક્તં વાક્યમકુર્વતઃ । ઇષ્ટાપૂર્તવધો ભૂયાત્ તસ્માદ્ રામં વિસર્જય ॥૧-૨૧-
જે માણસ 'હું કરું' એમ વચન આપે અને પછી એ પ્રમાણે કાર્ય ન કરે, એના પુણ્ય અને સારા કાર્યોનો નાશ થાય છે; તેથી, રામને મોકલવો જોઈએ.
કૃતાસ્ત્રમકૃતાસ્ત્રં વા નૈનં શક્ષ્યન્તિ રાક્ષસાઃ । ગુપ્તં કુશિકપુત્રેણ જ્વલનેનામૃતં યથા ॥૧-૨૧-
રામે શસ્ત્રવિદ્યામાં પારંગત હોય કે ન હોય, રાક્ષસો તેમને નુકસાન કરી શકશે નહીં, કેમ કે કુશિકપુત્ર તેમની રક્ષા કરે છે, જેમ અગ્નિ અમૃતની રક્ષા કરે છે.
એષ વિગ્રહવાન્ ધર્મ એષ વીર્યવતાં વરઃ । એષ વિદ્યાધિકો લોકે તપસશ્ચ પરાયણમ્ ॥૧-૨૧-
આ મહાન ઋષિ ધર્મના જીવંત સ્વરૂપ છે, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે, જ્ઞાનમાં સર્વોથી આગળ છે અને તપમાં સંપૂર્ણ નિષ્ઠાવાન છે.
એષોઽસ્ત્રાન્ વિવિધાન્ વેત્તિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે । નૈનમન્યઃ પુમાન્ વેત્તિ ન ચ વેત્સ્યન્તિ કેચન ॥૧-૨૧-
ત્રણે લોકમાં ચાલતા અને અચલ બધામાંથી વિવિધ શસ્ત્રો માત્ર એ જ જાણે છે; બીજું કોઈ પુરુષ એ જાણતો નથી, અને કોઈ પણ કદી જાણશે નહીં.
ન દેવા નર્ષયઃ કેચિન્નામરા ન ચ રાક્ષસાઃ । ગન્ધર્વયક્ષપ્રવરાઃ સકિન્નરમહોરગાઃ ॥૧-૨૧-
દેવતા, ઋષિ, અમર, રાક્ષસ, ગંધર્વ, યક્ષ, કિનર કે મહાન સાપ—કોઈ પણ એ શસ્ત્રો જાણતા નથી.
સર્વાસ્ત્રાણિ કૃશાશ્વસ્ય પુત્રાઃ પરમધાર્મિકાઃ । કૌશિકાય પુરા દત્તા યદા રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥૧-૨૧-
કૃશાશ્વના પુત્રો, જે સર્વે ઉત્તમ ધર્મવાળા હતા, તેઓ બધા શસ્ત્રો કૌશિકને ત્યારે આપ્યા હતા, જ્યારે કૃશાશ્વ રાજા હતા.
તેઽપિ પુત્રાઃ કૃશાશ્વસ્ય પ્રજાપતિસુતાસુતાઃ । નૈકરૂપા મહાવીર્યા દીપ્તિમન્તો જયાવહાઃ ॥૧-૨૧-
કૃશાશ્વના એ પુત્રો, પ્રજાપતિની પુત્રીઓથી જન્મેલા, વિવિધ સ્વરૂપવાળા, મહાબલવાન, તેજસ્વી અને વિજય આપનારા હતા.
જયા ચ સુપ્રભા ચૈવ દક્ષકન્યે સુમધ્યમે । તે સુવાતેઽસ્ત્રશસ્ત્રાણિ શતં પરમભાસ્વરમ્ ॥૧-૨૧-
જયાએ અને સુપ્રભાએ, દક્ષની સુમધ્યમા પુત્રી, શત જેટલા તેજસ્વી શસ્ત્રો અને અસ્ત્રો જન્માવ્યા.
પઞ્ચાશતં સુતાઁલ્લેભે જયા લબ્ધવરા વરાન્ । વધાયાસુરસૈન્યાનામપ્રમેયાનુરૂપિણઃ ॥૧-૨૧-
જયાએ, મનગમતા વર્દાન મેળવીને, પચાસ પુત્રો જન્માવ્યા, જે અસુરોની સેના વિનાશ માટે અપરિમિત બલવાન હતા.