યથા આખ્યાતમ્ અગસ્ત્યેન મુનિના ભાવિતાત્મના । ઇયમ્ ગોદાવરી રમ્યા પુષ્પિતૈઃ તરુભિર્ વૃતા ॥૩-૧૫-
પવિત્ર મનવાળા ઋષિ અગસ્ત્યએ જે રીતે વર્ણન કર્યું હતું, એ સુંદર ગોદાવરી નદી છે, ફૂલેલા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી.
હંસ કારણ્ડવ આકીર્ણા ચક્રવાક ઉપશોભિતા । ન અતિદૂરે ન ચ આસન્ને મૃગ યૂથ નિપીડિતા ॥૩-૧૫-
તેમાં હંસ અને કાંદરા ભરપૂર છે, ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભાયમાન છે, ન બહુ દૂર છે ન બહુ નજીક, અને હરણોના ટોળાં ત્યાં આવે છે.
મયૂર નાદિતા રમ્યાઃ પ્રાંશવો બહુ કંદરાઃ । દૃશ્યન્તે ગિરયઃ સૌમ્ય ફુલ્લૈઃ તરુભિર્ આવૃતાઃ ॥૩-૧૫-
અહીં ઉંચા અને અનેક ગુફાઓથી ભરેલા મનમોહક પહાડો દેખાય છે, મોરોના રણકારથી ગૂંજતા અને ફૂલેલા વૃક્ષોથી ઢંકાયેલા છે.
સાલૈઃ તાલૈઃ તમાલૈઃ ચ ખર્જૂરૈઃ પનસૈઃ દ્રુમૈઃ । નીવારૈઃ તિનિશૈઃ ચૈવ પુન્નાગૈઃ ચ ઉપશોભિતાઃ ॥૩-૧૫-
આ પહાડો સાળ, તાળ, તમાળ, ખજુર, પનસ, તેમજ નીવાર, તિણીશ અને પુન્નાગ જેવા વૃક્ષોથી શોભાયમાન છે.
ચૂતૈર્ અશોકૈઃ તિલકૈઃ કેતકૈર્ અપિ ચંપકૈઃ । પુષ્પ ગુલ્મ લતા ઉપેતૈઃ તૈઃ તૈઃ તરુભિર્ આવૃતાઃ ॥૩-૧૫-
તેમાં કેરી, અશોક, તિલક, કેતકી અને ચંપક વૃક્ષો, વિવિધ પ્રકારની ફૂલોની ઝાડીઓ અને વેલીઓથી ઢંકાયેલા છે.
સ્યન્દનૈઃ ચંદનૈઃ નીપૈઃ પર્ણાસૈઃ લકુચૈઃ અપિ । ધવ અશ્વકર્ણ ખદિરૈઃ શમી કિંશુક પાટલૈઃ ॥૩-૧૫-
અહીં રથ, ચંદન, નીપ, પર્ણાસ, લકુચ, ધવ, અશ્વકર્ણ, ખખરા, શમી, કિમશુક અને પાટલ જેવા વૃક્ષો પણ છે.
ઇદમ્ પુણ્યમ્ ઇદમ્ રમ્યમ્ ઇદમ્ બહુ મૃગ દ્વિજમ્ । ઇહ વત્સ્યામ સૌમિત્રે સાર્ધમ્ એતેન પક્ષિણા ॥૩-૧૫-
આ સ્થાન પવિત્ર, મનોહર અને અનેક પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓથી ભરપૂર છે; હે સૌમિત્ર, અહીં આપણે આ પક્ષી સાથે રહીશું.
એવમ્ ઉક્તઃ તુ રામેણ લક્ષ્મણઃ પરવીરહા । અચિરેણ આશ્રમમ્ ભ્રાતુઃ ચકાર સુમહાબલઃ ॥૩-૧૫-
રામના આ શબ્દો સાંભળીને, શત્રુઓના વિનાશક અને મહાબળવાન લક્ષ્મણે ઝડપથી પોતાના ભાઈ માટે આશ્રમ બાંધી દીધો.
પર્ણશાલામ્ સુવિપુલામ્ તત્ર સંઘાત મૃત્તિકામ્ । સુસ્તંભામ્ મસ્કરૈર્ દીર્ઘૈઃ કૃત વંશામ્ સુશોભનામ્ ॥૩-૧૫-
ત્યાં તેણે વિશાળ પર્ણશાળા બનાવી, મજબૂત માટીની જમીન, લાંબા થાંભલાંથી આધાર આપેલી અને સુંદર વાંસથી તૈયાર કરી.
શમી શાખાભિઃ આસ્તીર્ય ધૃઢ પાશાવપાશિતમ્ । કુશ કાશ શરૈઃ પર્ણૈઃ સુપરિચ્છાદિતામ્ તથા ॥૩-૧૫-
શમીની ડાળીઓ પાથરી, મજબૂત રીતે બાંધીને, કુશ, કાશ, શર અને પાંદડાંથી આશ્રમને સારી રીતે ઢાંકી દીધો.
સમીકૃત તલામ્ રમ્યામ્ ચકાર સુમહાબલઃ । નિવાસમ્ રાઘવસ્ય અર્થે પ્રેક્ષ્ણીયમ્ અનુત્તમમ્ ॥૩-૧૫-
મહાબળવાન લક્ષ્મણે જમીન સરખી કરી, રાઘવ માટે શ્રેષ્ઠ અને જોવાલાયક આવાસ તૈયાર કર્યો.
સ ગત્વા લક્ષ્મણઃ શ્રીમાન્ નદીમ્ ગોદાવરીમ્ તદા । સ્નાત્વા પદ્માનિ ચ આદાય સફલઃ પુનર્ આગતઃ ॥૩-૧૫-
પછી તેજસ્વી લક્ષ્મણ ગોદાવરી નદી પાસે ગયા, સ્નાન કર્યું, કમળના ફૂલો લીધા અને સંતોષ સાથે પાછા ફર્યા.
તતઃ પુષ્પ બલિમ્ કૃત્વા શાન્તિમ્ ચ સ યથાવિધિ । દર્શયામાસ રામાય તદ્ આશ્રમ પદમ્ કૃતમ્ ॥૩-૧૫-
પછી તેણે ફૂલોની અર્પણા કરી અને વિધિપૂર્વક શાંતિયજ્ઞ કર્યો, અને રામને પોતે બનાવેલો આશ્રમ બતાવ્યો.
સ તમ્ દૃષ્ટ્વા કૃતમ્ સૌમ્યમ્ આશ્રમમ્ સહ સીતયા । રાઘવઃ પર્ણશાલાયામ્ હર્ષમ્ આહારયત્ પરમ્ ॥૩-૧૫-
લક્ષ્મણે બનાવેલો એ સુંદર આશ્રમ જોઈને, રાઘવ અને સીતા પર્ણશાળામાં અતિ આનંદિત થયા.
સુસંહૃષ્ટઃ પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યામ્ લક્ષ્મણમ્ તદા । અતિ સ્નિગ્ધમ્ ચ ગાઢમ્ ચ વચનમ્ ચ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥૩-૧૫-
તે સમયે રામચંદ્રજી ખૂબ આનંદિત થઈને, લક્ષ્મણને બંને હાથથી ભેટી લીધા અને ખૂબ જ પ્રેમથી, હૃદયપૂર્વક એમણે કહ્યું:
પ્રીતો અસ્મિ તે મહત્ કર્મ ત્વયા કૃતમ્ ઇદમ્ પ્રભો । પ્રદેયો યન્ નિમિત્તમ્ તે પરિષ્વંગો મયા કૃતઃ ॥૩-૧૫-
હું તારા પર ખૂબ પ્રસન્ન છું, કારણ કે તું આ મહાન કામ કર્યું છે. એ માટે જ મેં તને આલિંગન આપ્યું છે.
ભાવજ્ઞેન કૃતજ્ઞેન ધર્મજ્ઞેન ચ લક્ષ્મણ । ત્વયા પુત્રેણ ધર્માત્મા ન સંવૃત્તઃ પિતા મમ ॥૩-૧૫-
લક્ષ્મણ, તું જેવો બીજાના ભાવ સમજતો, ઉપકાર માનતો અને ધર્મ જાણતો છે, એવો પુત્ર મારા પિતાજી પાસે નહોતો.
એવમ્ લક્ષ્મણમ્ ઉક્ત્વા તુ રાઘવો લક્ષ્મિવર્ધનઃ । તસ્મિન્ દેશે બહુ ફલે ન્યવસત્ સ સુખમ્ સુખી ॥૩-૧૫-
આ રીતે લક્ષ્મણને કહીને, શ્રીરામજી એ ફળોથી ભરેલા એ સ્થળે આનંદપૂર્વક નિવાસ કર્યો.
કંચિત્ કાલમ્ સ ધર્માત્મા સીતયા લક્ષ્મણેન ચ અન્વાસ્યમાનો ન્યવસત્ સ્વર્ગ લોકે યથા અમરઃ ॥૩-૧૫-
એ ધર્મનિષ્ઠ રામ, સીતાજી અને લક્ષ્મણની સેવા સાથે, થોડો સમય ત્યાં સ્વર્ગના દેવતા જેવી સુખથી રહ્યા.
thumb|ષોડશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ષોડશઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો સોળમો સર્ગ હવે સાંભળો.
અથ પઞ્ચવટીં ગચ્છન્નન્તરા રઘુનન્દનઃ। આસસાદ મહાકાયં ગૃધ્રં ભીમપરાક્રમમ્
પછી જ્યારે રઘુનંદન પંચવટી તરફ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે એમને એક વિશાળ શરીરવાળો, ભયાનક શક્તિ ધરાવતો ગૃધ્ર મળ્યો.
તં દૃષ્ટ્વા તૌ મહાભાગૌ વનસ્થં રામલક્ષ્મણૌ। મેનાતે રાક્ષસં પક્ષિં બ્રુવાણૌ કો ભવાનિતિ
એ વનમાં રહેતા પક્ષીને જોઈને, મહાન યશસ્વી રામ અને લક્ષ્મણે એને રાક્ષસ સમજીને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો?'
તતો મધુરયા વાચા સૌમ્યયા પ્રીણયન્નિવ। ઉવાચ વત્સ માં વિદ્ધિ વયસ્યં પિતુરાત્મનઃ
ત્યારે એ ગૃધ્રે મીઠી અને સૌમ્ય વાણીમાં એમને ખુશ કરતાં કહ્યું: 'બાળકો, મને તમારા પિતાજીનો મિત્ર જાનો.'
સ તં પિતૃસખં મત્વા પૂજયામાસ રાઘવઃ। સ તસ્ય કુલમવ્યગ્રમથ પપ્રચ્છ નામ ચ
પિતાજીના મિત્ર સમજીને રામે એનું સન્માન કર્યું અને પછી એના કુળ અને નામ વિશે પૂછ્યું.
રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા કુલમાત્માનમેવ ચ। આચચક્ષે દ્વિજસ્તસ્મૈ સર્વભૂતસમુદ્ભવમ્
રામના શબ્દો સાંભળી, એ દ્વિજએ પોતાનો વંશ અને સર્વ પ્રાણીઓમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી પોતાની કથા રામને કહી.
પૂર્વકાલે મહાબાહો યે પ્રજાપતયોઽભવન્। તાન્ મે નિગદતઃ સર્વાનાદિતઃ શૃણુ રાઘવ
હે મહાબાહુ, પ્રાચીન સમયમાં જે પ્રજાપતિઓ થયા, એ સૌની શરૂઆતથી વાત હું કહું છું, તું ધ્યાનથી સાંભળ.
કર્દમઃ પ્રથમસ્તેષાં વિકૃતસ્તદનન્તરમ્। શેષશ્ચ સંશ્રયશ્ચૈવ બહુપુત્રશ્ચ વીર્યવાન્
એમાં સૌપ્રથમ કર્દમ, પછી વિકૃત, પછી શેષ, સંશ્રય અને બલવાન બહુપુત્ર થયા.
સ્થાણુર્મરીચરત્રિશ્ચ ક્રતુશ્ચૈવ મહાબલઃ। પુલસ્ત્યશ્ચાઙ્ગિરાશ્ચૈવ પ્રચેતાઃ પુલહસ્તથા
પછી સ્થાણુ, મરીચિ, અત્રિ અને મહાબલવાન ક્રતુ, ત્યારબાદ પુલસ્ત્ય, અંગિરા, પ્રચેતસ અને પુલહા.
દક્ષો વિવસ્વાનપરોઽરિષ્ટનેમિશ્ચ રાઘવ। કશ્યપશ્ચ મહાતેજાસ્તેષામાસીચ્ચ પશ્ચિમઃ
પછી દક્ષ, વિવસ્વાન, અપરા, અરીષ્ઠનેમી અને અંતે મહાતેજસ્વી કશ્યપ થયા.
પ્રજાપતેસ્તુ દક્ષસ્ય બભૂવુરિતિ વિશ્રુતાઃ। ષષ્ટિર્દુહિતરો રામ યશસ્વિન્યો મહાયશઃ
પ્રજાપતિ દક્ષની સાઠ પ્રતિષ્ઠિત અને પ્રસિદ્ધ પુત્રીઓ હતી, હે રામ.