આગતાઃ સ્મ યથા ઉદ્દિષ્ટમ્ યમ્ દેશમ્ મુનિઃ અબ્રવીત્ । અયમ્ પંચવટી દેશઃ સૌમ્ય પુષ્પિત કાનનઃ ॥૩-૧૫-
જેમ મુનિએ બતાવ્યું હતું, તેમ આપણે અહીં આવી પહોંચ્યા છીએ; આ પંચવટીનું પ્રદેશ છે, હે સૌમ્ય, ફૂલોથી ભરેલું વન.
સર્વતઃ ચાર્યતામ્ દૃષ્ટિઃ કાનને નિપુણો હિ અસિ । આશ્રમઃ કતર અસ્મિન્ નઃ દેશે ભવતિ સમ્મતઃ ॥૩-૧૫-
તમે જંગલમાં નિષ્ણાત છો, તેથી ચારેય બાજુ નજર દોડાવો; અહીં કયા સ્થળે આપણું આશ્રમ બનાવવું યોગ્ય રહેશે એવું તમને લાગે છે?
રમતે યત્ર વૈદેહી ત્વમ્ અહમ્ ચૈવ લક્ષ્મણ । તાદૃશો દૃશ્યતામ્ દેશઃ સંનિકૃષ્ટ જલાશયઃ ॥૩-૧૫-
લક્ષ્મણ, એવું સ્થાન શોધો જ્યાં વૈદેહી, તમે અને હું આનંદથી રહી શકીએ અને જે પાણીની નજીક હોય.
વન રામણ્યકમ્ યત્ર જલ રામણ્યકમ્ તથા । સંનિકૃષ્ટમ્ ચ યસ્મિન્ તુ સમિત્ પુષ્પ કુશ ઉદકમ્ ॥૩-૧૫-
જ્યાં વન સુંદર હોય, પાણી પણ મનોહર હોય, અને જ્યાં લાકડું, ફૂલ, કુશ અને પાણી નજીકમાં સરળતાથી મળે.
એવમ્ ઉક્તઃ તુ રામેણ લક્મણઃ સંયત અંજલિઃ । સીતા સમક્ષમ્ કાકુત્સ્થમ્ ઇદમ્ વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥૩-૧૫-
રામે આમ કહ્યું ત્યારે, લક્ષ્મણે હાથ જોડીને, સીતાની હાજરીમાં કકુત્સ્થને આ શબ્દો કહ્યા.
પરવાન્ અસ્મિ કાકુત્સ્થ ત્વયિ વર્ષ શતમ્ સ્થિતે । સ્વયમ્ તુ રુચિરે દેશે ક્રિયતામ્ ઇતિ મામ્ વદ ॥૩-૧૫-
હે કકુત્સ્થ, હું તો તમારો આધાર રાખું છું, તમે અહીં સો વર્ષ પણ રહો; પણ તમે કહો તો, હું પોતે મનપસંદ સ્થળે આશ્રમ બાંધી દઉં.
સુપ્રીતઃ તેન વાક્યેન લક્ષ્મણસ્ય મહાદ્યુતિઃ । વિમૃશન્ રોચયામાસ દેશમ્ સર્વ ગુણ અન્વિતમ્ ॥૩-૧૫-
લક્ષ્મણના મીઠા શબ્દોથી પ્રસન્ન થઈ, તેજસ્વી રામે વિચારપૂર્વક સર્વ ગુણોથી યુક્ત એક સ્થાન પસંદ કર્યું.
સ તમ્ રુચિરમ્ આક્રમ્ય દેશમ્ આશ્રમ કર્મણિ । હસ્તે ગૃહીત્વા હસ્તેન રામઃ સૌમિત્રિમ્ અબ્રવીત્ ॥૩-૧૫-
પછી રામ એ મનમોહક સ્થળે આશ્રમ માટે ગયા, લક્ષ્મણનો હાથ પકડીને તેને કહ્યું.
અયમ્ દેશઃ સમઃ શ્રીમાન્ પુષ્પિતૈર્ તરુભિર્ વૃતઃ । ઇહ આશ્રમ પદમ્ સૌમ્ય યથાવત્ કર્તુમ્ અર્હસિ ॥૩-૧૫-
આ જમીન સરખી અને સુંદર છે, ફૂલેલા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી છે; હે સૌમ્ય, અહીં તું યોગ્ય રીતે આશ્રમ બાંધ.
ઇયમ્ આદિત્ય સંકાશૈઃ પદ્મૈઃ સુરભિ ગંધિભિઃ । અદૂરે દૃશ્યતે રમ્યા પદ્મિની પદ્મ શોભિતા ॥૩-૧૫-
આસપાસ જ એક સુંદર કમળની સરોવર છે, સુગંધિત અને સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, ખીલેલા કમળોથી શોભાયમાન છે.
યથા આખ્યાતમ્ અગસ્ત્યેન મુનિના ભાવિતાત્મના । ઇયમ્ ગોદાવરી રમ્યા પુષ્પિતૈઃ તરુભિર્ વૃતા ॥૩-૧૫-
પવિત્ર મનવાળા ઋષિ અગસ્ત્યએ જે રીતે વર્ણન કર્યું હતું, એ સુંદર ગોદાવરી નદી છે, ફૂલેલા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી.
હંસ કારણ્ડવ આકીર્ણા ચક્રવાક ઉપશોભિતા । ન અતિદૂરે ન ચ આસન્ને મૃગ યૂથ નિપીડિતા ॥૩-૧૫-
તેમાં હંસ અને કાંદરા ભરપૂર છે, ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભાયમાન છે, ન બહુ દૂર છે ન બહુ નજીક, અને હરણોના ટોળાં ત્યાં આવે છે.
મયૂર નાદિતા રમ્યાઃ પ્રાંશવો બહુ કંદરાઃ । દૃશ્યન્તે ગિરયઃ સૌમ્ય ફુલ્લૈઃ તરુભિર્ આવૃતાઃ ॥૩-૧૫-
અહીં ઉંચા અને અનેક ગુફાઓથી ભરેલા મનમોહક પહાડો દેખાય છે, મોરોના રણકારથી ગૂંજતા અને ફૂલેલા વૃક્ષોથી ઢંકાયેલા છે.
સાલૈઃ તાલૈઃ તમાલૈઃ ચ ખર્જૂરૈઃ પનસૈઃ દ્રુમૈઃ । નીવારૈઃ તિનિશૈઃ ચૈવ પુન્નાગૈઃ ચ ઉપશોભિતાઃ ॥૩-૧૫-
આ પહાડો સાળ, તાળ, તમાળ, ખજુર, પનસ, તેમજ નીવાર, તિણીશ અને પુન્નાગ જેવા વૃક્ષોથી શોભાયમાન છે.
ચૂતૈર્ અશોકૈઃ તિલકૈઃ કેતકૈર્ અપિ ચંપકૈઃ । પુષ્પ ગુલ્મ લતા ઉપેતૈઃ તૈઃ તૈઃ તરુભિર્ આવૃતાઃ ॥૩-૧૫-
તેમાં કેરી, અશોક, તિલક, કેતકી અને ચંપક વૃક્ષો, વિવિધ પ્રકારની ફૂલોની ઝાડીઓ અને વેલીઓથી ઢંકાયેલા છે.
સ્યન્દનૈઃ ચંદનૈઃ નીપૈઃ પર્ણાસૈઃ લકુચૈઃ અપિ । ધવ અશ્વકર્ણ ખદિરૈઃ શમી કિંશુક પાટલૈઃ ॥૩-૧૫-
અહીં રથ, ચંદન, નીપ, પર્ણાસ, લકુચ, ધવ, અશ્વકર્ણ, ખખરા, શમી, કિમશુક અને પાટલ જેવા વૃક્ષો પણ છે.
ઇદમ્ પુણ્યમ્ ઇદમ્ રમ્યમ્ ઇદમ્ બહુ મૃગ દ્વિજમ્ । ઇહ વત્સ્યામ સૌમિત્રે સાર્ધમ્ એતેન પક્ષિણા ॥૩-૧૫-
આ સ્થાન પવિત્ર, મનોહર અને અનેક પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓથી ભરપૂર છે; હે સૌમિત્ર, અહીં આપણે આ પક્ષી સાથે રહીશું.
એવમ્ ઉક્તઃ તુ રામેણ લક્ષ્મણઃ પરવીરહા । અચિરેણ આશ્રમમ્ ભ્રાતુઃ ચકાર સુમહાબલઃ ॥૩-૧૫-
રામના આ શબ્દો સાંભળીને, શત્રુઓના વિનાશક અને મહાબળવાન લક્ષ્મણે ઝડપથી પોતાના ભાઈ માટે આશ્રમ બાંધી દીધો.
પર્ણશાલામ્ સુવિપુલામ્ તત્ર સંઘાત મૃત્તિકામ્ । સુસ્તંભામ્ મસ્કરૈર્ દીર્ઘૈઃ કૃત વંશામ્ સુશોભનામ્ ॥૩-૧૫-
ત્યાં તેણે વિશાળ પર્ણશાળા બનાવી, મજબૂત માટીની જમીન, લાંબા થાંભલાંથી આધાર આપેલી અને સુંદર વાંસથી તૈયાર કરી.
શમી શાખાભિઃ આસ્તીર્ય ધૃઢ પાશાવપાશિતમ્ । કુશ કાશ શરૈઃ પર્ણૈઃ સુપરિચ્છાદિતામ્ તથા ॥૩-૧૫-
શમીની ડાળીઓ પાથરી, મજબૂત રીતે બાંધીને, કુશ, કાશ, શર અને પાંદડાંથી આશ્રમને સારી રીતે ઢાંકી દીધો.
સમીકૃત તલામ્ રમ્યામ્ ચકાર સુમહાબલઃ । નિવાસમ્ રાઘવસ્ય અર્થે પ્રેક્ષ્ણીયમ્ અનુત્તમમ્ ॥૩-૧૫-
મહાબળવાન લક્ષ્મણે જમીન સરખી કરી, રાઘવ માટે શ્રેષ્ઠ અને જોવાલાયક આવાસ તૈયાર કર્યો.
સ ગત્વા લક્ષ્મણઃ શ્રીમાન્ નદીમ્ ગોદાવરીમ્ તદા । સ્નાત્વા પદ્માનિ ચ આદાય સફલઃ પુનર્ આગતઃ ॥૩-૧૫-
પછી તેજસ્વી લક્ષ્મણ ગોદાવરી નદી પાસે ગયા, સ્નાન કર્યું, કમળના ફૂલો લીધા અને સંતોષ સાથે પાછા ફર્યા.
તતઃ પુષ્પ બલિમ્ કૃત્વા શાન્તિમ્ ચ સ યથાવિધિ । દર્શયામાસ રામાય તદ્ આશ્રમ પદમ્ કૃતમ્ ॥૩-૧૫-
પછી તેણે ફૂલોની અર્પણા કરી અને વિધિપૂર્વક શાંતિયજ્ઞ કર્યો, અને રામને પોતે બનાવેલો આશ્રમ બતાવ્યો.
સ તમ્ દૃષ્ટ્વા કૃતમ્ સૌમ્યમ્ આશ્રમમ્ સહ સીતયા । રાઘવઃ પર્ણશાલાયામ્ હર્ષમ્ આહારયત્ પરમ્ ॥૩-૧૫-
લક્ષ્મણે બનાવેલો એ સુંદર આશ્રમ જોઈને, રાઘવ અને સીતા પર્ણશાળામાં અતિ આનંદિત થયા.
સુસંહૃષ્ટઃ પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યામ્ લક્ષ્મણમ્ તદા । અતિ સ્નિગ્ધમ્ ચ ગાઢમ્ ચ વચનમ્ ચ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥૩-૧૫-
તે સમયે રામચંદ્રજી ખૂબ આનંદિત થઈને, લક્ષ્મણને બંને હાથથી ભેટી લીધા અને ખૂબ જ પ્રેમથી, હૃદયપૂર્વક એમણે કહ્યું:
પ્રીતો અસ્મિ તે મહત્ કર્મ ત્વયા કૃતમ્ ઇદમ્ પ્રભો । પ્રદેયો યન્ નિમિત્તમ્ તે પરિષ્વંગો મયા કૃતઃ ॥૩-૧૫-
હું તારા પર ખૂબ પ્રસન્ન છું, કારણ કે તું આ મહાન કામ કર્યું છે. એ માટે જ મેં તને આલિંગન આપ્યું છે.
ભાવજ્ઞેન કૃતજ્ઞેન ધર્મજ્ઞેન ચ લક્ષ્મણ । ત્વયા પુત્રેણ ધર્માત્મા ન સંવૃત્તઃ પિતા મમ ॥૩-૧૫-
લક્ષ્મણ, તું જેવો બીજાના ભાવ સમજતો, ઉપકાર માનતો અને ધર્મ જાણતો છે, એવો પુત્ર મારા પિતાજી પાસે નહોતો.
એવમ્ લક્ષ્મણમ્ ઉક્ત્વા તુ રાઘવો લક્ષ્મિવર્ધનઃ । તસ્મિન્ દેશે બહુ ફલે ન્યવસત્ સ સુખમ્ સુખી ॥૩-૧૫-
આ રીતે લક્ષ્મણને કહીને, શ્રીરામજી એ ફળોથી ભરેલા એ સ્થળે આનંદપૂર્વક નિવાસ કર્યો.
કંચિત્ કાલમ્ સ ધર્માત્મા સીતયા લક્ષ્મણેન ચ અન્વાસ્યમાનો ન્યવસત્ સ્વર્ગ લોકે યથા અમરઃ ॥૩-૧૫-
એ ધર્મનિષ્ઠ રામ, સીતાજી અને લક્ષ્મણની સેવા સાથે, થોડો સમય ત્યાં સ્વર્ગના દેવતા જેવી સુખથી રહ્યા.
thumb|ષોડશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ષોડશઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો સોળમો સર્ગ હવે સાંભળો.