મનુર્ મનુષ્યાન્ જનયત્ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ । બ્રાહ્મણાન્ ક્ષત્રિયાન્ વૈશ્યાન્ શૂદ્રામ્ ચ મનુજર્ષભ ॥૩-૧૪-
મહાન આત્મા કશ્યપના મનુએ મનુષ્યોને જન્મ આપ્યા: બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ.
મુખતો બ્રાહ્મણા જાતા ઉરસઃ ક્ષત્રિયાઃ તથા । ઊરુભ્યામ્ જજ્ઞિરે વૈશ્યાઃ પદ્ભ્યામ્ શૂદ્રા ઇતિ શ્રુતિઃ ॥૩-૧૪-
મોઢામાંથી બ્રાહ્મણો જન્મ્યા, છાતીમાંથી ક્ષત્રિયો, જાંઘમાંથી વૈશ્યો અને પગમાંથી શૂદ્રો ઉત્પન્ન થયા — એવું શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે.
સર્વાન્ પુણ્ય ફલાન્ વૃક્ષાન્ અનલા અપિ વ્યજાયત । વિનતા ચ શુકી પૌત્રી કદ્રૂઃ ચ સુરસા સ્વસા ॥૩-૧૪-
તેણીએ સર્વે પુણ્યફળ વાળા વૃક્ષો અને અગ્નિ વિના વૃક્ષો પણ ઉત્પન્ન કર્યા; વિનતા અને શુકી પૌત્રી હતી, કદ્રૂ અને સુરસા બહેનો હતી.
કદ્રૂર્ નાગ સહસ્રમ્ તુ વિજજ્ઞે ધરણીધરન્ । દ્વૌ પુત્રૌ વિનતાયાઃ તુ ગરુડો અરુણ એવ ચ ॥૩-૧૪-
કદ્રૂએ હજાર નાગોને જન્મ આપ્યા, હે ધરતીધર; વિનતાને બે પુત્રો થયા: ગરુડ અને અરુણ.
તસ્માત્ જાતો અહમ્ અરુણાત્ સંપાતિઃ ચ મમ અગ્રજઃ । જટાયુર્ ઇતિ મામ્ વિદ્ધિ શ્યેની પુત્રમ્ અરિંદમ ॥૩-૧૪-
અરુણમાંથી હું જન્મ્યો છું અને મારા મોટા ભાઈનું નામ સંપાતિ છે; મને જટાયુ, શ્યેનીનો પુત્ર, તરીકે ઓળખો, હે શત્રુવિનાશક.
સો અહમ્ વાસ સહાયઃ તે ભવિષ્યામિ યદિ ઇચ્છસિ । ઇદમ્ દુર્ગમ્ હિ કાન્તારમ્ મૃગ રાક્ષસ સેવિતમ્ સીતામ્ ચ તાત રક્ષિષ્યે ત્વયિ યાતે સલક્ષ્મણે ॥૩-૧૪-
જો તમે ઇચ્છો તો, હું અહીં તમારો સાથી બનીશ; કારણ કે આ ઘન જંગલમાં પશુઓ અને રાક્ષસો રહે છે. જ્યારે તમે અને લક્ષ્મણ દૂર જશો, ત્યારે હું, પ્રિય સંતાન, સીતાની રક્ષા કરીશ.
જટાયુષમ્ તુ પ્રતિપૂજ્ય રાઘવો મુદા પરિષ્વજ્ય ચ સન્નતો અભવત્ । પિતુર્ હિ શુશ્રાવ સખિત્વમ્ આત્મવાન્ જટાયુષા સંકથિતમ્ પુનઃ પુનઃ ॥૩-૧૪-
રાઘવએ જટાયુનું સન્માન કર્યું, આનંદથી તેને ભેટ્યો અને નમન કર્યો; કારણ કે તેણે પિતાશ્રી પાસેથી વારંવાર જટાયુ સાથેની મિત્રતાની વાતો સાંભળી હતી.
સ તત્ર સીતામ્ પરિદાય મૈથિલીમ્ સહ એવ તેન અતિબલેન પક્ષિણા । જગામ તામ્ પંચવટીમ્ સલક્ષ્મણો રિપૂન્ દિધક્ષન્ શલભાન્ ઇવ અનલઃ ॥૩-૧૪-
પછી તેણે માઇથિલી સીતાને તે શક્તિશાળી પક્ષી પાસે સોંપી, લક્ષ્મણ સાથે પંચવટી તરફ પ્રયાણ કર્યું, દુશ્મનોને દહન કરવા માટે અગ્નિ જેમ ઉત્સુક હતો.
thumb|પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો પંદરમો સર્ગ સાંભળો.
તતઃ પંચવટીમ્ ગત્વા નાના વ્યાલ મૃગાયુતામ્ । ઉવાચ ભ્રાતરમ્ રામો લક્ષ્મણમ્ દીપ્ત તેજસમ્ ॥૩-૧૫-
પછી, પંચવટીમાં પહોંચીને, જ્યાં અનેક સાપો અને હરણો હતા, રામે પોતાના તેજસ્વી ભાઈ લક્ષ્મણને કહ્યું.
આગતાઃ સ્મ યથા ઉદ્દિષ્ટમ્ યમ્ દેશમ્ મુનિઃ અબ્રવીત્ । અયમ્ પંચવટી દેશઃ સૌમ્ય પુષ્પિત કાનનઃ ॥૩-૧૫-
જેમ મુનિએ બતાવ્યું હતું, તેમ આપણે અહીં આવી પહોંચ્યા છીએ; આ પંચવટીનું પ્રદેશ છે, હે સૌમ્ય, ફૂલોથી ભરેલું વન.
સર્વતઃ ચાર્યતામ્ દૃષ્ટિઃ કાનને નિપુણો હિ અસિ । આશ્રમઃ કતર અસ્મિન્ નઃ દેશે ભવતિ સમ્મતઃ ॥૩-૧૫-
તમે જંગલમાં નિષ્ણાત છો, તેથી ચારેય બાજુ નજર દોડાવો; અહીં કયા સ્થળે આપણું આશ્રમ બનાવવું યોગ્ય રહેશે એવું તમને લાગે છે?
રમતે યત્ર વૈદેહી ત્વમ્ અહમ્ ચૈવ લક્ષ્મણ । તાદૃશો દૃશ્યતામ્ દેશઃ સંનિકૃષ્ટ જલાશયઃ ॥૩-૧૫-
લક્ષ્મણ, એવું સ્થાન શોધો જ્યાં વૈદેહી, તમે અને હું આનંદથી રહી શકીએ અને જે પાણીની નજીક હોય.
વન રામણ્યકમ્ યત્ર જલ રામણ્યકમ્ તથા । સંનિકૃષ્ટમ્ ચ યસ્મિન્ તુ સમિત્ પુષ્પ કુશ ઉદકમ્ ॥૩-૧૫-
જ્યાં વન સુંદર હોય, પાણી પણ મનોહર હોય, અને જ્યાં લાકડું, ફૂલ, કુશ અને પાણી નજીકમાં સરળતાથી મળે.
એવમ્ ઉક્તઃ તુ રામેણ લક્મણઃ સંયત અંજલિઃ । સીતા સમક્ષમ્ કાકુત્સ્થમ્ ઇદમ્ વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥૩-૧૫-
રામે આમ કહ્યું ત્યારે, લક્ષ્મણે હાથ જોડીને, સીતાની હાજરીમાં કકુત્સ્થને આ શબ્દો કહ્યા.
પરવાન્ અસ્મિ કાકુત્સ્થ ત્વયિ વર્ષ શતમ્ સ્થિતે । સ્વયમ્ તુ રુચિરે દેશે ક્રિયતામ્ ઇતિ મામ્ વદ ॥૩-૧૫-
હે કકુત્સ્થ, હું તો તમારો આધાર રાખું છું, તમે અહીં સો વર્ષ પણ રહો; પણ તમે કહો તો, હું પોતે મનપસંદ સ્થળે આશ્રમ બાંધી દઉં.
સુપ્રીતઃ તેન વાક્યેન લક્ષ્મણસ્ય મહાદ્યુતિઃ । વિમૃશન્ રોચયામાસ દેશમ્ સર્વ ગુણ અન્વિતમ્ ॥૩-૧૫-
લક્ષ્મણના મીઠા શબ્દોથી પ્રસન્ન થઈ, તેજસ્વી રામે વિચારપૂર્વક સર્વ ગુણોથી યુક્ત એક સ્થાન પસંદ કર્યું.
સ તમ્ રુચિરમ્ આક્રમ્ય દેશમ્ આશ્રમ કર્મણિ । હસ્તે ગૃહીત્વા હસ્તેન રામઃ સૌમિત્રિમ્ અબ્રવીત્ ॥૩-૧૫-
પછી રામ એ મનમોહક સ્થળે આશ્રમ માટે ગયા, લક્ષ્મણનો હાથ પકડીને તેને કહ્યું.
અયમ્ દેશઃ સમઃ શ્રીમાન્ પુષ્પિતૈર્ તરુભિર્ વૃતઃ । ઇહ આશ્રમ પદમ્ સૌમ્ય યથાવત્ કર્તુમ્ અર્હસિ ॥૩-૧૫-
આ જમીન સરખી અને સુંદર છે, ફૂલેલા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી છે; હે સૌમ્ય, અહીં તું યોગ્ય રીતે આશ્રમ બાંધ.
ઇયમ્ આદિત્ય સંકાશૈઃ પદ્મૈઃ સુરભિ ગંધિભિઃ । અદૂરે દૃશ્યતે રમ્યા પદ્મિની પદ્મ શોભિતા ॥૩-૧૫-
આસપાસ જ એક સુંદર કમળની સરોવર છે, સુગંધિત અને સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, ખીલેલા કમળોથી શોભાયમાન છે.
યથા આખ્યાતમ્ અગસ્ત્યેન મુનિના ભાવિતાત્મના । ઇયમ્ ગોદાવરી રમ્યા પુષ્પિતૈઃ તરુભિર્ વૃતા ॥૩-૧૫-
પવિત્ર મનવાળા ઋષિ અગસ્ત્યએ જે રીતે વર્ણન કર્યું હતું, એ સુંદર ગોદાવરી નદી છે, ફૂલેલા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી.
હંસ કારણ્ડવ આકીર્ણા ચક્રવાક ઉપશોભિતા । ન અતિદૂરે ન ચ આસન્ને મૃગ યૂથ નિપીડિતા ॥૩-૧૫-
તેમાં હંસ અને કાંદરા ભરપૂર છે, ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભાયમાન છે, ન બહુ દૂર છે ન બહુ નજીક, અને હરણોના ટોળાં ત્યાં આવે છે.
મયૂર નાદિતા રમ્યાઃ પ્રાંશવો બહુ કંદરાઃ । દૃશ્યન્તે ગિરયઃ સૌમ્ય ફુલ્લૈઃ તરુભિર્ આવૃતાઃ ॥૩-૧૫-
અહીં ઉંચા અને અનેક ગુફાઓથી ભરેલા મનમોહક પહાડો દેખાય છે, મોરોના રણકારથી ગૂંજતા અને ફૂલેલા વૃક્ષોથી ઢંકાયેલા છે.
સાલૈઃ તાલૈઃ તમાલૈઃ ચ ખર્જૂરૈઃ પનસૈઃ દ્રુમૈઃ । નીવારૈઃ તિનિશૈઃ ચૈવ પુન્નાગૈઃ ચ ઉપશોભિતાઃ ॥૩-૧૫-
આ પહાડો સાળ, તાળ, તમાળ, ખજુર, પનસ, તેમજ નીવાર, તિણીશ અને પુન્નાગ જેવા વૃક્ષોથી શોભાયમાન છે.
ચૂતૈર્ અશોકૈઃ તિલકૈઃ કેતકૈર્ અપિ ચંપકૈઃ । પુષ્પ ગુલ્મ લતા ઉપેતૈઃ તૈઃ તૈઃ તરુભિર્ આવૃતાઃ ॥૩-૧૫-
તેમાં કેરી, અશોક, તિલક, કેતકી અને ચંપક વૃક્ષો, વિવિધ પ્રકારની ફૂલોની ઝાડીઓ અને વેલીઓથી ઢંકાયેલા છે.
સ્યન્દનૈઃ ચંદનૈઃ નીપૈઃ પર્ણાસૈઃ લકુચૈઃ અપિ । ધવ અશ્વકર્ણ ખદિરૈઃ શમી કિંશુક પાટલૈઃ ॥૩-૧૫-
અહીં રથ, ચંદન, નીપ, પર્ણાસ, લકુચ, ધવ, અશ્વકર્ણ, ખખરા, શમી, કિમશુક અને પાટલ જેવા વૃક્ષો પણ છે.
ઇદમ્ પુણ્યમ્ ઇદમ્ રમ્યમ્ ઇદમ્ બહુ મૃગ દ્વિજમ્ । ઇહ વત્સ્યામ સૌમિત્રે સાર્ધમ્ એતેન પક્ષિણા ॥૩-૧૫-
આ સ્થાન પવિત્ર, મનોહર અને અનેક પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓથી ભરપૂર છે; હે સૌમિત્ર, અહીં આપણે આ પક્ષી સાથે રહીશું.
એવમ્ ઉક્તઃ તુ રામેણ લક્ષ્મણઃ પરવીરહા । અચિરેણ આશ્રમમ્ ભ્રાતુઃ ચકાર સુમહાબલઃ ॥૩-૧૫-
રામના આ શબ્દો સાંભળીને, શત્રુઓના વિનાશક અને મહાબળવાન લક્ષ્મણે ઝડપથી પોતાના ભાઈ માટે આશ્રમ બાંધી દીધો.
પર્ણશાલામ્ સુવિપુલામ્ તત્ર સંઘાત મૃત્તિકામ્ । સુસ્તંભામ્ મસ્કરૈર્ દીર્ઘૈઃ કૃત વંશામ્ સુશોભનામ્ ॥૩-૧૫-
ત્યાં તેણે વિશાળ પર્ણશાળા બનાવી, મજબૂત માટીની જમીન, લાંબા થાંભલાંથી આધાર આપેલી અને સુંદર વાંસથી તૈયાર કરી.
શમી શાખાભિઃ આસ્તીર્ય ધૃઢ પાશાવપાશિતમ્ । કુશ કાશ શરૈઃ પર્ણૈઃ સુપરિચ્છાદિતામ્ તથા ॥૩-૧૫-
શમીની ડાળીઓ પાથરી, મજબૂત રીતે બાંધીને, કુશ, કાશ, શર અને પાંદડાંથી આશ્રમને સારી રીતે ઢાંકી દીધો.