એષા ચ સુકુમારી ચ ખેદૈશ્ચ ન વિમાનિતા। પ્રાજ્યદોષં વનં પ્રાપ્તા ભર્તૃસ્નેહપ્રચોદિતા
આ સુકુમારી હોવા છતાં, મુશ્કેલીઓથી કદી ડગમગાઈ નથી; પતિપ્રેમથી પ્રેરાઈ, અનેક ખતરાવાળા આ વનમાં આવી છે.
યથૈષા રમતે રામ ઇહ સીતા તથા કુરુ। દુષ્કરં કૃતવત્યેષા વને ત્વામભિગચ્છતી
હે રામ, જેમ સીતા અહીં આનંદ અનુભવે છે, તેમ તું પણ આનંદ માણ; કારણ કે તારા પાછળ વનમાં આવવું એ તેણે અઘરું કાર્ય કર્યું છે.
એષા હિ પ્રકૃતિઃ સ્ત્રીણામાસૃષ્ટે રઘુનન્દન। સમસ્થમનુરજ્યન્તે વિષમસ્થં ત્યજન્તિ ચ
હે રઘુનંદન, સ્ત્રીઓની સ્વભાવ એવી છે કે સુખમાં તો એ પ્રેમથી જોડાયેલી રહે છે, પણ દુઃખમાં સાથ છોડે છે.
શતહ્રદાનાં લોલત્વં શસ્ત્રાણાં તીક્ષ્ણતાં તથા। ગરુડાનિલયોઃ શૈઘ્ર્યમનુગચ્છન્તિ યોષિતઃ
સ્ત્રીઓ વીજળીની ચંચળતા, શસ્ત્રોની તીવ્રતા અને ગરુડ તથા પવનની ઝડપને અનુસરે છે.
ઇયં તુ ભવતો ભાર્યા દોષૈરેતૈર્વિવર્જિતા। શ્લાઘ્યા ચ વ્યપદેશ્યા ચ યથા દેવીષ્વરુન્ધતી
પણ તારી પત્ની આ દોષોથી રહિત છે; તે પ્રશંસનીય અને પ્રસિદ્ધિ પામવા યોગ્ય છે, જેમ દેવીઓમાં અરુંધતી.
અલંકૃતોઽયં દેશશ્ચ યત્ર સૌમિત્રિણા સહ। વૈદેહ્યા ચાનયા રામ વત્સ્યસિ ત્વમરિંદમ
હે શત્રુવિનાશક, જ્યાં તું સૌમિત્રિ અને વૈદેહી સાથે વસશે, એ સ્થાન પવિત્ર બની ગયું છે.
એવમુક્તસ્તુ મુનિના રાઘવઃ સંયતાઞ્જલિઃ। ઉવાચ પ્રશ્રિતં વાક્યમૃષિં દીપ્તમિવાનલમ્
મુનિએ આમ કહ્યાના પછી, રાઘવએ હાથ જોડીને તેજસ્વી ઋષિ સમક્ષ વિનમ્રતાથી વચન કહ્યાં.
ધન્યોઽસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ યસ્ય મે મુનિપુંગવઃ। ગુણૈઃ સભ્રાતૃભાર્યસ્ય ગુરુર્નઃ પરિતુષ્યતિ
હું ધન્ય છું અને કૃપાપાત્ર થયો છું, કારણ કે મહાન ઋષિ મારા અને ભાઈની પત્નીના ગુણોથી પ્રસન્ન છે અને ગુરુ તરીકે સંતોષ પામ્યા છે.
કિં તુ વ્યાદિશ મે દેશં સોદકં બહુકાનનમ્। યત્રાશ્રમપદં કૃત્વા વસેયં નિરતઃ સુખમ્
પણ કૃપા કરીને મને એવું સ્થાન બતાવો, જ્યાં પાણી અને ઘણાં વૃક્ષો હોય, જેથી હું આશ્રમ બનાવી આનંદથી તપમાં નિવૃત્ત રહી શકું.
તતોઽબ્રવીન્મુનિશ્રેષ્ઠઃ શ્રુત્વા રામસ્ય ભાષિતમ્। ધ્યાત્વા મુહૂર્તં ધર્માત્મા તતોવાચ વચઃ શુભમ્
પછી મહર્ષિએ રામના વચનો સાંભળ્યા પછી થોડું ધ્યાન કરીને, પવિત્ર હૃદયથી શુભ વચન કહ્યાં.
તત્ર ગત્વાઽઽશ્રમપદં કૃત્વા સૌમિત્રિણા સહ। રમસ્વ ત્વં પિતુર્વાક્યં યથોક્તમનુપાલયન્
ત્યાં જઈને સૌમિત્રિ સાથે આશ્રમ બાંધી, પિતાજીના આજ્ઞા પ્રમાણે આનંદથી વાસ કર.
વિદિતો હ્યેષ વૃત્તાન્તો મમ સર્વસ્તવાનઘ। તપસશ્ચ પ્રભાવેણ સ્નેહાદ્ દશરથસ્ય ચ
હે નિર્દોષ, તારી આખી વાત મને જાણીતિ છે, તપસ્યાની શક્તિથી અને દશરથ માટેના સ્નેહથી.
હૃદયસ્થં ચ તે ચ્છન્દો વિજ્ઞાતં તપસા મયા। ઇહ વાસં પ્રતિજ્ઞાય મયા સહ તપોવને
મારે તપસ્યાથી તારું મન શું ઇચ્છે છે તે જાણી લીધું છે—તને અહીં મારા સાથે આ જંગલમાં રહેવાનો મન છે.
અતશ્ચ ત્વામહં બ્રૂમિ ગચ્છ પઞ્ચવટીમિતિ। સ હિ રમ્યો વનોદ્દેશો મૈથિલી તત્ર રંસ્યતે
એથી હું તને કહું છું—પંચવટી જા, કેમ કે એ જંગલનું સ્થાન બહુ સુંદર છે અને ત્યાં વૈદેહી આનંદથી રહી શકશે.
સ દેશઃ શ્લાઘનીયશ્ચ નાતિદૂરે ચ રાઘવ। ગોદાવર્યાઃ સમીપે ચ મૈથિલી તત્ર રંસ્યતે
એ સ્થળ બહુ વખાણવાનું છે, રાઘવ, બહુ દૂર નથી અને ગોદાવરી નદીની નજીક છે; ત્યાં વૈદેહી ખુશીથી રહી શકશે.
પ્રાજ્યમૂલફલૈશ્ચૈવ નાનાદ્વિજગણૈર્યુતઃ। વિવિક્તશ્ચ મહાબાહો પુણ્યો રમ્યસ્તથૈવ ચ
ત્યાં અનેક જાતના મૂળ અને ફળ ભરપૂર છે, અનેક પ્રકારના પક્ષીઓથી ભરેલું છે, એકાંત છે, મહાબાહુ, પવિત્ર અને સુંદર પણ છે.
ભવાનપિ સદાચારઃ શક્તશ્ચ પરિરક્ષણે। અપિ ચાત્ર વસન્ રામ તાપસાન્ પાલયિષ્યસિ
તમે હંમેશા સારા માર્ગે ચાલો છો અને રક્ષા કરવા સક્ષમ છો; અહીં રહીને, રામ, તમે તપસ્વીઓને પણ રক্ষা કરી શકશો.
એતદાલક્ષ્યતે વીર મધૂકાનાં મહાવનમ્। ઉત્તરેણાસ્ય ગન્તવ્યં ન્યગ્રોધમપિ ગચ્છતા
હે વીર, અહીં મધુક વૃક્ષોનું મોટું જંગલ દેખાય છે; એના ઉત્તર તરફ જઈને, તું વટવૃક્ષ પણ જોઈશ.
તતઃ સ્થલમુપારુહ્ય પર્વતસ્યાવિદૂરતઃ। ખ્યાતઃ પઞ્ચવટીત્યેવ નિત્યપુષ્પિતકાનનઃ
પછી, પર્વતથી થોડું દૂર જે મેદાન છે એ પર ચડીને, તું એ પ્રસિદ્ધ પંચવટી પહોંચશે, જ્યાં હંમેશાં ફૂલો ખીલે છે.
અગસ્ત્યેનૈવમુક્તસ્તુ રામઃ સૌમિત્રિણા સહ। સત્કૃત્યામન્ત્રયામાસ તમૃષિં સત્યવાદિનમ્
અગસ્ત્યે આવું કહ્યું ત્યારે, રામે લક્ષ્મણ સાથે એ સત્યવંત ઋષિનું આદરપૂર્વક વિદાય લીધું.
તૌ તુ તેનાભ્યનુજ્ઞાતૌ કૃતપાદાભિવન્દનૌ। તમાશ્રમં પઞ્ચવટીં જગ્મતુઃ સહ સીતયા
એ ઋષિની પરવાનગી લઈને અને પગે વંદન કરીને, બંને ભાઈઓ સીતાજી સાથે પંચવટીના આશ્રમ તરફ ગયા.
ગૃહીતચાપૌ તુ નરાધિપાત્મજૌ વિષક્તતૂણી સમરેષ્વકાતરૌ। યથોપદિષ્ટેન પથા મહર્ષિણા પ્રજગ્મતુઃ પઞ્ચવટીં સમાહિતૌ
રાજાના બંને પુત્રોએ ધનુષ ધારણ કર્યું, તૂણીઓ બાંધેલી, યુદ્ધમાં અડગ, મહર્ષિએ બતાવેલા રસ્તે મન એકાગ્ર કરીને પંચવટી તરફ ચાલ્યા.
thumb|ચતુર્દશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુર્દશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે ચૌદમો સર્ગ સાંભળો. શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ચૌદમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
અથ પંચવટીમ્ ગચ્ચન્ન્ અન્તરા રઘુનન્દનઃ । આસસાદ મહાકાયમ્ ગૃધ્રમ્ ભીમ પરાક્રમમ્ ॥૩-૧૪-
પછી, જ્યારે રઘુકુલના આનંદ પંછવટી તરફ જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે તેને જંગલમાં ભયાનક શક્તિ ધરાવતો મોટો ગૃધ્ર મળ્યો.
તમ્ દૃષ્ટ્વા તૌ મહાભાગૌ વનસ્થમ્ રામ લક્ષ્મણૌ । મેનાતે રાક્ષસમ્ પક્ષિમ્ બ્રુવાણૌ કો ભવાન્ ઇતિ ॥૩-૧૪-
એ જંગલમાં રહેતો ગૃધ્ર જોઈને, મહાન રામ અને લક્ષ્મણે તેને રાક્ષસ પક્ષી માન્યું અને પૂછ્યું, 'તું કોણ છે?'
સ તૌ મધુરયા વાચા સૌમ્યયા પ્રીણયન્ન્ ઇવ । ઉવાચ વત્સ મામ્ વિદ્ધિ વયસ્યમ્ પિતુર્ આત્મનઃ ॥૩-૧૪-
એ ગૃધ્રે મધુર અને સૌમ્ય વાણીથી, તેમને પ્રસન્ન કરવા જેવું બોલી કહ્યું, 'મારા બચ્ચાઓ, મને તમારા પિતાનો મિત્ર જાનો.'
સ તમ્ પિતૃ સખમ્ મત્વા પૂજયામાસ રાઘવઃ । સ તસ્ય કુલમ્ અવ્યગ્રમ્ અથ પપ્રચ્છ નામ ચ ॥૩-૧૪-
રાઘવે તેને પિતાના મિત્ર સમજીને આદર આપ્યો અને પછી તેનું વંશ અને નામ પૂછ્યું.
રામસ્ય વચનમ્ શ્રુત્વા કુલમ્ આત્માનમ્ એવ ચ । આચચક્ષે દ્વિજઃ તસ્મૈ સર્વભૂત સમુદ્ભવમ્ ॥૩-૧૪-
રામના વચન સાંભળી, એ પક્ષીએ પોતાનું વંશ અને જન્મ કેવી રીતે સર્વ પ્રાણીઓમાંથી થયો તે બધું કહ્યું.
પૂર્વકાલે મહાબાહો યે પ્રજાપતયો અભવન્ । તાન્ મે નિગદતઃ સર્વાન્ આદિતઃ શૃણુ રાઘવ ॥૩-૧૪-
પહેલા જમાના મહાબાહુ, જે પ્રજાપતિઓ થયા, એ બધાની વાત હું તને કહું છું, રાઘવ, શરૂઆતથી સાંભળ.
કર્દમઃ પ્રથમઃ તેષામ્ વિકૃતઃ તદ્ અનન્તરમ્ । શેષઃ ચ સંશ્રયઃ ચૈવ બહુ પુત્રઃ ચ વીર્યવાન્ ॥૩-૧૪-
એમાં સૌથી પહેલા કર્દમ, પછી વિકૃત, પછી શેષ, સંશ્રય અને વીર્યવાન બહુપુત્ર થયા.