thumb|દ્વાદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે દ્વાદશઃ સર્ગઃ ॥૩-
અત્યારે વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો બારમો અધ્યાય સાંભળો.
સ પ્રવિશ્યાશ્રમપદં લક્ષ્મણો રાઘવાનુજઃ। અગસ્ત્યશિષ્યમાસાદ્ય વાક્યમેતદુવાચ હ
રાઘવના નાના ભાઈ લક્ષ્મણે આશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો અને અગસ્ત્યમુનિના શિષ્યને મળીને આ રીતે કહ્યું.
રાજા દશરથો નામ જ્યેષ્ઠસ્તસ્ય સુતો બલી। રામઃ પ્રાપ્તો મુનિં દ્રષ્ટું ભાર્યયા સહ સીતયા
દશરથ નામના રાજાના મોટા અને પરાક્રમી પુત્ર રામ, પોતાની પત્ની સીતાજી સાથે મુનિને મળવા આવ્યા છે.
લક્ષ્મણો નામ તસ્યાહં ભ્રાતા ત્વવરજો હિતઃ। અનુકૂલશ્ચ ભક્તશ્ચ યદિ તે શ્રોત્રમાગતઃ
હું લક્ષ્મણ, રામનો નાના અને વફાદાર ભાઈ છું; જો તને આ વાત ખબર હોય તો.
તે વયં વનમત્યુગ્રં પ્રવિષ્ટાઃ પિતૃશાસનાત્। દ્રષ્ટુમિચ્છામહે સર્વે ભગવન્તં નિવેદ્યતામ્
અમે પિતાજીના આદેશથી આ ઘનઘોર જંગલમાં આવ્યા છીએ; અમારે બધા ભગવાનને મળવાની ઈચ્છા છે, કૃપા કરીને અમારો સંદેશ આપો.
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા લક્ષ્મણસ્ય તપોધનઃ। તથેત્યુક્ત્વાગ્નિશરણં પ્રવિવેશ નિવેદિતુમ્
લક્ષ્મણના શબ્દો સાંભળીને તે તપસ્વીએ 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને અગ્નિની શાળામાં જઈને સંદેશ આપવા ગયા.
સ પ્રવિશ્ય મુનિશ્રેષ્ઠં તપસા દુષ્પ્રધર્ષણમ્। કૃતાઞ્જલિરુવાચેદં રામાગમનમઞ્જસા
તે તપસ્વી, જે તપથી અડગ છે, ત્યાં જઈને હાથ જોડીને સીધા રામના આગમનની વાત કહી.
યથોક્તં લક્ષ્મણેનૈવ શિષ્યોઽગસ્ત્યસ્ય સમ્મતઃ। પુત્રૌ દશરથસ્યેમૌ રામો લક્ષ્મણ એવ ચ
લક્ષ્મણે જે રીતે કહ્યું હતું, એ પ્રમાણે અગસ્ત્યમુનિના માન્ય શિષ્યે કહ્યું: 'આ દશરથના પુત્ર રામ અને લક્ષ્મણ છે.'
પ્રવિષ્ટાવાશ્રમપદં સીતયા સહ ભાર્યયા। દ્રષ્ટું ભવન્તમાયાતૌ શુશ્રૂષાર્થમરિંદમૌ
સીતાજી સાથે બંને આશ્રમમાં આવ્યા છે; દુશ્મનોના વિનાશક એવા બંને તમને મળવા અને સેવા કરવા ઈચ્છે છે.
યદત્રાનન્તરં તત્ ત્વમાજ્ઞાપયિતુમર્હસિ। તતઃ શિષ્યાદુપશ્રુત્ય પ્રાપ્તં રામં સલક્ષ્મણમ્
અહીં જે યોગ્ય હોય તે તમે આજ્ઞા આપો; પછી શિષ્ય પાસેથી સાંભળી મુનિને ખબર પડી કે રામ અને લક્ષ્મણ આવ્યા છે.
વૈદેહીં ચ મહાભાગામિદં વચનમબ્રવીત્। દિષ્ટ્યા રામશ્ચિરસ્યાદ્ય દ્રષ્ટું માં સમુપાગતઃ
મુનિએ મહાન સીતાજીને કહ્યું: 'સૌભાગ્યથી, રામ ઘણા સમય પછી આજે મને મળવા આવ્યા છે.'
મનસા કાંક્ષિતં હ્યસ્ય મયાપ્યાગમનં પ્રતિ। ગમ્યતાં સત્કૃતો રામઃ સભાર્યઃ સહલક્ષ્મણઃ
મારે પણ મનથી એમના આવવાની ઈચ્છા હતી; હવે રામ, સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે સન્માનથી અંદર આવો.
અભિવાદ્યાબ્રવીચ્છિષ્યસ્તથેતિ નિયતાઞ્જલિઃ। તદા નિષ્ક્રમ્ય સમ્ભ્રાન્તઃ શિષ્યો લક્ષ્મણમબ્રવીત્
શિષ્યે વંદન કરીને 'જેમ કહ્યું તેમ' કહ્યું અને હાથ જોડીને ઉતાવળથી બહાર આવી લક્ષ્મણને સંદેશ આપ્યો.
કોઽસૌ રામો મુનિં દ્રષ્ટુમેતુ પ્રવિશતુ સ્વયમ્। તતો ગત્વાઽઽશ્રમપદં શિષ્યેણ સહ લક્ષ્મણઃ
'આ રામ કોણ છે? મુનિને મળવા એ પોતે અંદર આવે.' પછી લક્ષ્મણ શિષ્ય સાથે આશ્રમ તરફ ગયા.
દર્શયામાસ કાકુત્સ્થં સીતાં ચ જનકાત્મજામ્। તં શિષ્યઃ પ્રશ્રિતં વાક્યમગસ્ત્યવચનં બ્રુવન્
શિષ્યે કાકુત્સ્થ અને જનકનંદિની સીતાને દર્શાવ્યા અને આદરપૂર્વક અગસ્ત્યમુનિના શબ્દો કહ્યા.
પ્રાવેશયદ્ યથાન્યાયં સત્કારાર્હં સુસત્કૃતમ્। પ્રવિવેશ તતો રામઃ સીતયા સહ લક્ષ્મણઃ
શિષ્યે યોગ્ય રીતે સન્માન આપીને તેમને અંદર બોલાવ્યા; પછી રામ સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે અંદર ગયા.
પ્રશાન્તહરિણાકીર્ણમાશ્રમં હ્યવલોકયન્। સ તત્ર બ્રહ્મણઃ સ્થાનમગ્નેઃ સ્થાનં તથૈવ ચ
શાંત અને હરણોથી ભરેલા આશ્રમને જોઈને, તેણે ત્યાં બ્રહ્માનું સ્થાન અને અગ્નિનું સ્થાન પણ જોયું.
વિષ્ણોઃ સ્થાનં મહેન્દ્રસ્ય સ્થાનં ચૈવ વિવસ્વતઃ। સોમસ્થાનં ભગસ્થાનં સ્થાનં કૌબેરમેવ ચ
તેણે ત્યાં વિષ્ણુનું સ્થાન, મહેન્દ્રનું સ્થાન અને વિવસ્વાનનું સ્થાન, તેમજ સોમ, ભગ અને કુબેરનું સ્થાન પણ જોયું.
ધાતુર્વિધાતુઃ સ્થાનં ચ વાયોઃ સ્થાનં તથૈવ ચ। સ્થાનં ચ પાશહસ્તસ્ય વરુણસ્ય મહાત્મનઃ
તેણે ધાતૃ અને વિધાતૃનું સ્થાન, વાયુનું સ્થાન અને પાશધારી મહાત્મા વરુણનું સ્થાન પણ જોયું.
સ્થાનં તથૈવ ગાયત્ર્યા વસૂનાં સ્થાનમેવ ચ। સ્થાનં ચ નાગરાજસ્ય ગરુડસ્થાનમેવ ચ
તેણે ગાયત્રીનું સ્થાન, વસુઓનું સ્થાન, સાપોના રાજાનું સ્થાન અને ગરુડનું સ્થાન પણ જોયું.
કાર્તિકેયસ્ય ચ સ્થાનં ધર્મસ્થાનં ચ પશ્યતિ। તતઃ શિષ્યૈઃ પરિવૃતો મુનિરપ્યભિનિષ્પતત્
તેણે કાર્તિકેયનું સ્થાન અને ધર્મનું સ્થાન પણ જોયું; ત્યારબાદ, શિષ્યોથી ઘેરાયેલા મુનિ પણ બહાર આવ્યા.
તં દદર્શાગ્રતો રામો મુનીનાં દીપ્તતેજસામ્। અબ્રવીદ્ વચનં વીરો લક્ષ્મણં લક્ષ્મિવર્ધનમ્
રામે તેજસ્વી મુનિને સામે આવતાં જોયા અને પછી વીર રામે લક્ષ્મણને, જે સુખ-સમૃદ્ધિ વધારનારો છે, આ શબ્દો કહ્યા.
બહિર્લક્ષ્મણ નિષ્ક્રામત્યગસ્ત્યો ભગવાનૃષિઃ। ઔદાર્યેણાવગચ્છામિ નિધાનં તપસામિમમ્
"લક્ષ્મણ, ભગવાન ઋષિ અગસ્ત્ય બહાર આવી રહ્યા છે; તેમની ઉદારતા જોઈને મને સમજાય છે કે આ તપસ્યાનું ખજાનો છે."
એવમુક્ત્વા મહાબાહુરગસ્ત્યં સૂર્યવર્ચસમ્। જગ્રાહાપતતસ્તસ્ય પાદૌ ચ રઘુનન્દનઃ
આવી રીતે બોલ્યા પછી, બલવાન રઘુનંદન રામે, સૂર્ય સમાન તેજ ધરાવતા અગસ્ત્યના પગ પકડી લીધા.
અભિવાદ્ય તુ ધર્માત્મા તસ્થૌ રામઃ કૃતાઞ્જલિઃ। સીતયા સહ વૈદેહ્યા તદા રામઃ સલક્ષ્મણઃ
રામે ધર્મનિષ્ઠાથી વંદન કરીને, હાથ જોડીને, વિદેહનંદિની સીતાના અને લક્ષ્મણના સાથે ઊભા રહ્યા.
પ્રતિગૃહ્ય ચ કાકુત્સ્થમર્ચયિત્વાઽઽસનોદકૈઃ। કુશલપ્રશ્નમુક્ત્વા ચ આસ્યતામિતિ સોઽબ્રવીત્
કાકુત્થ્સ્તને સ્વીકારી, તેને આસન અને પાદ્ય આપી, સુખ-શાંતિ પૂછ્યા પછી, અગસ્ત્યએ કહ્યું: "બેસો."
અગ્નિં હુત્વા પ્રદાયાર્ઘ્યમતિથીન્ પ્રતિપૂજ્ય ચ। વાનપ્રસ્થેન ધર્મેણ સ તેષાં ભોજનં દદૌ
અગ્નિમાં હોળી આપી, અર્ઘ્ય આપ્યું અને મહેમાનોનું યથાયોગ્ય સન્માન કર્યું; પછી વનવાસી ધર્મ પ્રમાણે તેમને ભોજન આપ્યું.
પ્રથમં ચોપવિશ્યાથ ધર્મજ્ઞો મુનિપુંગવઃ। ઉવાચ રામમાસીનં પ્રાઞ્જલિં ધર્મકોવિદમ્
પહેલા પોતે બેસીને, ધર્મ જાણનારા મહાન મુનિએ, હાથ જોડીને બેઠેલા અને ધર્મમાં પારંગત એવા રામને કહ્યું.
અગ્નિં હુત્વા પ્રદાયાર્ઘ્યમતિથિં પ્રતિપૂજયેત્। અન્યથા ખલુ કાકુત્સ્થ તપસ્વી સમુદાચરન્। દુઃસાક્ષીવ પરે લોકે સ્વાનિ માંસાનિ ભક્ષયેત્
"અગ્નિમાં હોળી આપી, અર્ઘ્ય આપી, મહેમાનનું સન્માન કરવું જોઈએ; નહિંતર, હે કાકુત્સ્થ, જો તપસ્વી એ પ્રમાણે વર્તે નહિ, તો બીજા લોકમાં તે ખોટા સાક્ષી જેવું પોતાનું જ માંસ ખાય છે."
રાજા સર્વસ્ય લોકસ્ય ધર્મચારી મહારથઃ। પૂજનીયશ્ચ માન્યશ્ચ ભવાન્ પ્રાપ્તઃ પ્રિયાતિથિઃ
"રાજા, જે ધર્મમાં સ્થિર અને મહાન રથયોધા છે, તે સર્વ લોકોનો સ્વામી છે; તે પૂજનીય અને માનનીય છે, અને તમે પ્રિય મહેમાન તરીકે આવ્યા છો."