યત્ર ગચ્છત્યુપાદાતું મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ। ન વિના યાતિ તં ખડ્ગં ન્યાસરક્ષણતત્પરઃ
જ્યાં પણ મૂળ અને ફળ લેવા જતો, ત્યાં એ તપસ્વી ક્યારેય એ તલવાર વિના જતો નહીં; એ તલવારની રક્ષા કરવી એનું મુખ્ય કામ બની ગયું.
નિત્યં શસ્ત્રં પરિવહન્ ક્રમેણ સ તપોધનઃ। ચકાર રૌદ્રીં સ્વાં બુદ્ધિં ત્યક્ત્વા તપસિ નિશ્ચયમ્
હંમેશા શસ્ત્ર લઈને ફરતા, એ તપસ્વી ધીરે ધીરે ક્રૂરવૃત્તિ ધરાવતો ગયો અને તપ માટેની નિશ્ચયતા છોડીને બીજું જ વિચારવા લાગ્યો.
તતઃ સ રૌદ્રાભિરતઃ પ્રમત્તોઽધર્મકર્ષિતઃ। તસ્ય શસ્ત્રસ્ય સંવાસાજ્જગામ નરકં મુનિઃ
પછી, હિંસામાં મગ્ન અને અયોગ્ય માર્ગે વળેલા તે ઋષિ, તે શસ્ત્રની સાથે રહેવાને કારણે, નરકમાં ગયા.
એવમેતત્ પુરાવૃત્તં શસ્ત્રસંયોગકારણમ્। અગ્નિસંયોગવદ્ધેતુઃ શસ્ત્રસંયોગ ઉચ્યતે
આ રીતે, અગાઉ જે બન્યું હતું તે શસ્ત્રના ઉપયોગનું કારણ છે; જેમ અગ્નિ માટે કારણ હોય છે, તેમ શસ્ત્રના ઉપયોગ માટે પણ કારણ હોય છે.
સ્નેહાચ્ચ બહુમાનાચ્ચ સ્મારયે ત્વાં તુ શિક્ષયે। ન કથંચન સા કાર્યા ગૃહીતધનુષા ત્વયા
પ્રેમ અને માનથી હું તને યાદ અપાવું છું અને શીખવાડું છું કે, ધનુષ ધારણ કર્યા પછી તારે ક્યારેય આવું કરવું નહીં.
બુદ્ધિર્વૈરં વિના હન્તું રાક્ષસાન્ દણ્ડકાશ્રિતાન્। અપરાધં વિના હન્તું લોકો વીર ન મંસ્યતે
દંડકવનમાં રહેતા રાક્ષસોને કોઈ વેર વિના કે કોઈ દોષ વિના મારવું, હે વીર, એ જગતને યોગ્ય લાગશે નહીં.
ક્ષત્રિયાણાં તુ વીરાણાં વનેષુ નિયતાત્મનામ્। ધનુષા કાર્યમેતાવદાર્તાનામભિરક્ષણમ્
વનમાં રહેતા, સંયમિત અને શૂરવીર ક્ષત્રિયોના માટે ધનુષથી કરવાનું કામ એટલું જ છે કે, દુ:ખી લોકોની રક્ષા કરવી.
ક્વ ચ શસ્ત્રં ક્વ ચ વનં ક્વ ચ ક્ષાત્રં તપઃ ક્વ ચ। વ્યાવિદ્ધમિદમસ્માભિર્દેશધર્મસ્તુ પૂજ્યતામ્
શસ્ત્ર ક્યાં અને વન ક્યાં? ક્ષત્રિય ધર્મ ક્યાં અને તપસ્યા ક્યાં? આ બધું આપણે ગૂંચવી દીધું છે; દેશના ધર્મને માન આપો.
કદર્યકલુષા બુદ્ધિર્જાયતે શસ્ત્રસેવનાત્। પુનર્ગત્વા ત્વયોધ્યાયાં ક્ષત્રધર્મં ચરિષ્યસિ
શસ્ત્રના ઉપયોગથી મનમાં કુંઠા અને અશુદ્ધિ આવે છે; જ્યારે તું અયોધ્યા પરત જશે, ત્યારે ફરી ક્ષત્રિય ધર્મનું પાલન કરશે.
અક્ષયા તુ ભવેત્ પ્રીતિઃ શ્વશ્રૂશ્વશુરયોર્મમ। યદિ રાજ્યં હિ સંન્યસ્ય ભવેસ્ત્વં નિરતો મુનિઃ
જો તું રાજ્યનો ત્યાગ કરીને ઋષિ તરીકે તપમાં તલીન રહે, તો મારી સાસુ અને સસરા સાથે અમર પ્રેમ રહે.
ધર્માદર્થઃ પ્રભવતિ ધર્માત્ પ્રભવતે સુખમ્। ધર્મેણ લભતે સર્વં ધર્મસારમિદં જગત્
ધર્મથી ધન મળે છે, ધર્મથી સુખ મળે છે; ધર્મથી બધું પ્રાપ્ત થાય છે—આ જગતનું આધાર ધર્મ છે.
આત્માનં નિયમૈસ્તૈસ્તૈઃ કર્ષયિત્વા પ્રયત્નતઃ। પ્રાપ્તયે નિપુણૈર્ધર્મો ન સુખાલ્લભતે સુખમ્
વિવિધ નિયમો દ્વારા અને મહેનતથી પોતાને કષ્ટ આપીને, કુશળતાથી ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે; સુખથી સુખ મળતું નથી.
નિત્યં શુચિમતિઃ સૌમ્ય ચર ધર્મં તપોવને। સર્વં તુ વિદિતં તુભ્યં ત્રૈલોક્યામપિ તત્ત્વતઃ
હંમેશા મન શુદ્ધ રાખ, હે સૌમ્ય, અને આ તપોવનમાં ધર્મનું પાલન કર; તને તો ત્રણેય લોકનું તત્વ પણ જાણીતું છે.
સ્ત્રીચાપલાદેતદુપાહૃતં મે ધર્મં ચ વક્તું તવ કઃ સમર્થઃ। વિચાર્ય બુદ્ધ્યા તુ સહાનુજેન યદ્ રોચતે તત્ કુરુ માચિરેણ
સ્ત્રીની ચંચળતાથી આ વાત મારી પાસે આવી છે; તને ધર્મ શીખવાડે એવી શક્તિ કોની છે? ભાઈ સાથે વિચારીને જે તને યોગ્ય લાગે તે તું વિલંબ વિના કર.
thumb|દશમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે દશમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે દશમો સર્ગ સાંભળો.
વાક્યમેતત્ તુ વૈદેહ્યા વ્યાહૃતં ભર્તૃભક્તયા। શ્રુત્વા ધર્મે સ્થિતો રામઃ પ્રત્યુવાચાથ જાનકીમ્
વૈદેહીએ પતિભક્તિથી આ વાત કહી; તે સાંભળી, ધર્મમાં સ્થિર રામે જાનકીને ઉત્તર આપ્યો.
હિતમુક્તં ત્વયા દેવિ સ્નિગ્ધયા સદૃશં વચઃ। કુલં વ્યપદિશન્ત્યા ચ ધર્મજ્ઞે જનકાત્મજે
તમે જે કહ્યુ તે હિતકારક છે, હે દેવી, પ્રેમથી ભરેલું અને કુળને શોભે એવું છે, અને ધર્મને જાણનારી જનકનંદિનીને યોગ્ય છે.
કિં નુ વક્ષ્યામ્યહં દેવિ ત્વયૈવોક્તમિદં વચઃ। ક્ષત્રિયૈર્ધાર્યતે ચાપો નાર્તશબ્દો ભવેદિતિ
હે દેવી, હવે હું શું કહું, જ્યારે તમે પોતે જ કહ્યું છે કે, 'ક્ષત્રિયોએ ધનુષ ધારણ કરવું જોઈએ જેથી દુ:ખીનો રડવાનો અવાજ ન આવે.'
તે ચાર્તા દણ્ડકારણ્યે મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ। માં સીતે સ્વયમાગમ્ય શરણ્યં શરણં ગતાઃ
દંડકવનના દુ:ખી અને પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ ઋષિઓ, હે સીતા, પોતે મારી પાસે આવ્યા છે અને મને આશ્રયદાતા માની આશ્રય લીધો છે.
વસન્તઃ કાલકાલેષુ વને મૂલફલાશનાઃ। ન લભન્તે સુખં ભીરુ રાક્ષસૈઃ ક્રૂરકર્મભિઃ
વનમાં ઋતુ પ્રમાણે રહેતા અને મૂળ-ફળ ખાતા એ ઋષિઓને, હે ભયભીત, રાક્ષસોના ક્રૂર કૃત્યોને કારણે સુખ મળતું નથી.
ભક્ષ્યન્તે રાક્ષસૈર્ભીમૈર્નરમાંસોપજીવિભિઃ। તે ભક્ષ્યમાણા મુનયો દણ્ડકારણ્યવાસિનઃ
દંડકવનમાં વસતા મુનિઓને ભયાનક રાક્ષસો, જે માનવ માંસ ખાઈને જીવતા હોય છે, તેઓ ભક્ષી જાય છે.
અસ્માનભ્યવપદ્યેતિ મામૂચુર્દ્વિજસત્તમાઃ। મયા તુ વચનં શ્રુત્વા તેષામેવં મુખાચ્ચ્યુતમ્
મને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ કહ્યું, 'અમે તમારો આધાર લઈએ છીએ.' એમ એમના મુખેથી સાંભળીને,
કૃત્વા વચનશુશ્રૂષાં વાક્યમેતદુદાહૃતમ્। પ્રસીદન્તુ ભવન્તો મે હ્રીરેષા તુ મમાતુલા
મુને, હું એમના વચન ધ્યાનથી સાંભળી, એમ કહ્યું: 'મારે પર કૃપા કરો; મારા મનમાં આ ખૂબ જ લાજ છે.'
યદીદૃશૈરહં વિપ્રૈરુપસ્થેયૈરુપસ્થિતઃ। કિં કરોમીતિ ચ મયા વ્યાહૃતં દ્વિજસંનિધૌ
જ્યારે આવા બ્રાહ્મણો મારા અતિથિ બની આવ્યા, ત્યારે મેં એમની હાજરીમાં પૂછ્યું: 'હું શું કરું?'
અર્દિતાઃ સ્મ ભૃશં રામ ભવાન્ નસ્તત્ર રક્ષતુ। હોમકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે પર્વકાલેષુ ચાનઘ
હે રામ, અમે બહુ દુઃખી છીએ; તમે ત્યાં અમારો રક્ષણ કરો. ખાસ કરીને હોમના સમયે અને તહેવારોના દિવસે, હે નિર્દોષ,
ધર્ષયન્તિ સુદુર્ધર્ષા રાક્ષસાઃ પિશિતાશનાઃ। રાક્ષસૈર્ધર્ષિતાનાં ચ તાપસાનાં તપસ્વિનામ્
મોટા જ ભયાનક અને માંસ ખાવા વાળા રાક્ષસો અમને બહુ સતાવે છે. તપસ્યામાં તત્પર એવા તપસ્વીઓ રાક્ષસોથી પીડાય છે.
ગતિં મૃગયમાણાનાં ભવાન્ નઃ પરમા ગતિઃ। કામં તપઃપ્રભાવેણ શક્તા હન્તું નિશાચરાન્
અમે માર્ગ શોધીએ છીએ ત્યારે તમે અમારો સર્વોચ્ચ આશરો છો. તપસ્યાની શક્તિથી અમે રાત્રે ફરતા રાક્ષસોને નાશ કરી શકીએ છીએ,
ચિરાર્જિતં ન ચેચ્છામસ્તપઃ ખણ્ડયિતું વયમ્। બહુવિઘ્નં તપો નિત્યં દુશ્ચરં ચૈવ રાઘવ
પણ અમે લાંબા સમયથી મેળવેલી તપસ્યા તોડવી નથી ઇચ્છતા. હે રાઘવ, તપસ્યા હંમેશાં અનેક વિઘ્નોથી ભરેલી અને બહુ કઠિન હોય છે.
તેન શાપં ન મુઞ્ચામો ભક્ષ્યમાણાશ્ચ રાક્ષસૈઃ। તદર્દ્યમાનાન્ રક્ષોભિર્દણ્ડકારણ્યવાસિભિઃ
એથી, રાક્ષસો અમને ભક્ષે ત્યારે પણ અમે શાપ નથી આપતા. દંડકવનમાં વસતા તપસ્વીઓ રાક્ષસોથી ઘણી પીડાય છે.
રક્ષ નસ્ત્વં સહ ભ્રાત્રા ત્વન્નાથા હિ વયં વને। મયા ચૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા કાત્સ્ન્ર્યેન પરિપાલનમ્
તમે અને તમારા ભાઈ સાથે અમારો રક્ષણ કરો, કેમ કે અમે જંગલમાં તમારા આશ્રયે છીએ. મેં આ બધું કહેલું તમે સાંભળ્યું છે.