પ્રતિજ્ઞાતસ્ત્વયા વીર દણ્ડકારણ્યવાસિનામ્। ઋષીણાં રક્ષણાર્થાય વધઃ સંયતિ રક્ષસામ્
હે વિર, તું દંડકવનમાં રહેતા ઋષિઓની રક્ષા કરવાનો અને રાક્ષસોને યુદ્ધમાં સંહારવાનો વચન આપ્યું છે.
એતન્નિમિત્તં ચ વનં દણ્ડકા ઇતિ વિશ્રુતમ્। પ્રસ્થિતસ્ત્વં સહ ભ્રાત્રા ધૃતબાણશરાસનઃ
આ કારણથી, તું ધનુષ્ય-બાણ લઈને ભાઈ સાથે દંડકવન જવા નીકળી ગયો છે, એ રીતે તારી પ્રસિદ્ધિ છે.
તતસ્ત્વાં પ્રસ્થિતં દૃષ્ટ્વા મમ ચિન્તાકુલં મનઃ। ત્વદ્ધૃત્તં ચિન્તયન્ત્યા વૈ ભવેન્નિઃશ્રેયસં હિતમ્
પછી, જ્યારે તને જતા જોયો, ત્યારે મારું મન ચિંતાથી ભરાઈ ગયું; તારા વિદાય વિશે વિચારતાં, હું સાચું કલ્યાણ શું છે એ જોતો રહ્યો.
નહિ મે રોચતે વીર ગમનં દણ્ડકાન્ પ્રતિ। કારણં તત્ર વક્ષ્યામિ વદન્ત્યાઃ શ્રૂયતાં મમ
હે વિર, તારો દંડકવન તરફનો પ્રસ્થાન મને ગમતું નથી; એનું કારણ હું કહું છું—મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.
ત્વં હિ બાણધનુષ્પાણિર્ભ્રાત્રા સહ વનં ગતઃ। દૃષ્ટ્વા વનચરાન્ સર્વાન્ કચ્ચિત્ કુર્યાઃ શરવ્યયમ્
તુ ધનુષ્ય-બાણ લઈને ભાઈ સાથે વનમાં ગયો છે; વનમાં રહેતા બધા જીવોને જોઈને, તારા બાણનો ઉપયોગ ન કરવો.
ક્ષત્રિયાણામિહ ધનુર્હુતાશસ્યેન્ધનાનિ ચ। સમીપતઃ સ્થિતં તેજોબલમુચ્છ્રયતે ભૃશમ્
ક્ષત્રિય માટે ધનુષ્ય એ અગ્નિ માટેના ઇંધણ જેવું છે; નજીક રહેતાં જ તેમનું તેજ અને બળ બહુ વધી જાય છે.
પુરા કિલ મહાબાહો તપસ્વી સત્યવાન્ શુચિઃ। કસ્મિંશ્ચિદભવત્ પુણ્યે વને રતમૃગદ્વિજે
પહેલાં, હે મહાબાહુ, એક તપસ્વી હતો, જે સત્યવંત અને પવિત્ર હતો; તે પવિત્ર વનમાં હરણ અને પક્ષીઓમાં આનંદ પામતો હતો.
તસ્યૈવ તપસો વિઘ્નં કર્તુમિન્દ્રઃ શચીપતિઃ। ખડ્ગપાણિરથાગચ્છદાશ્રમં ભટરૂપધૃક્
એ તપસ્વીના તપમાં વિઘ્ન પાડવા માટે, શચિપતિ ઇન્દ્ર યોદ્ધા રૂપ ધારણ કરીને, હાથમાં તલવાર લઈને આશ્રમમાં આવ્યો.
તસ્મિંસ્તદાશ્રમપદે નિહિતઃ ખડ્ગ ઉત્તમઃ। સ ન્યાસવિધિના દત્તઃ પુણ્યે તપસિ તિષ્ઠતઃ
એ આશ્રમમાં, એ ઉત્તમ તલવાર રાખવામાં આવી; તપમાં સ્થિર રહેલા એ તપસ્વીએ નિયમ મુજબ એ તલવાર સંભાળી.
સ તચ્છસ્ત્રમનુપ્રાપ્ય ન્યાસરક્ષણતત્પરઃ। વને તુ વિચરત્યેવ રક્ષન્ પ્રત્યયમાત્મનઃ
એ શસ્ત્ર મળ્યા પછી, એ તપસ્વી એને સાચવવામાં તત્પર રહ્યો; વનમાં ફરતો પણ, પોતાનો વિશ્વાસ રાખીને એ તલવારની રક્ષા કરતો રહ્યો.
યત્ર ગચ્છત્યુપાદાતું મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ। ન વિના યાતિ તં ખડ્ગં ન્યાસરક્ષણતત્પરઃ
જ્યાં પણ મૂળ અને ફળ લેવા જતો, ત્યાં એ તપસ્વી ક્યારેય એ તલવાર વિના જતો નહીં; એ તલવારની રક્ષા કરવી એનું મુખ્ય કામ બની ગયું.
નિત્યં શસ્ત્રં પરિવહન્ ક્રમેણ સ તપોધનઃ। ચકાર રૌદ્રીં સ્વાં બુદ્ધિં ત્યક્ત્વા તપસિ નિશ્ચયમ્
હંમેશા શસ્ત્ર લઈને ફરતા, એ તપસ્વી ધીરે ધીરે ક્રૂરવૃત્તિ ધરાવતો ગયો અને તપ માટેની નિશ્ચયતા છોડીને બીજું જ વિચારવા લાગ્યો.
તતઃ સ રૌદ્રાભિરતઃ પ્રમત્તોઽધર્મકર્ષિતઃ। તસ્ય શસ્ત્રસ્ય સંવાસાજ્જગામ નરકં મુનિઃ
પછી, હિંસામાં મગ્ન અને અયોગ્ય માર્ગે વળેલા તે ઋષિ, તે શસ્ત્રની સાથે રહેવાને કારણે, નરકમાં ગયા.
એવમેતત્ પુરાવૃત્તં શસ્ત્રસંયોગકારણમ્। અગ્નિસંયોગવદ્ધેતુઃ શસ્ત્રસંયોગ ઉચ્યતે
આ રીતે, અગાઉ જે બન્યું હતું તે શસ્ત્રના ઉપયોગનું કારણ છે; જેમ અગ્નિ માટે કારણ હોય છે, તેમ શસ્ત્રના ઉપયોગ માટે પણ કારણ હોય છે.
સ્નેહાચ્ચ બહુમાનાચ્ચ સ્મારયે ત્વાં તુ શિક્ષયે। ન કથંચન સા કાર્યા ગૃહીતધનુષા ત્વયા
પ્રેમ અને માનથી હું તને યાદ અપાવું છું અને શીખવાડું છું કે, ધનુષ ધારણ કર્યા પછી તારે ક્યારેય આવું કરવું નહીં.
બુદ્ધિર્વૈરં વિના હન્તું રાક્ષસાન્ દણ્ડકાશ્રિતાન્। અપરાધં વિના હન્તું લોકો વીર ન મંસ્યતે
દંડકવનમાં રહેતા રાક્ષસોને કોઈ વેર વિના કે કોઈ દોષ વિના મારવું, હે વીર, એ જગતને યોગ્ય લાગશે નહીં.
ક્ષત્રિયાણાં તુ વીરાણાં વનેષુ નિયતાત્મનામ્। ધનુષા કાર્યમેતાવદાર્તાનામભિરક્ષણમ્
વનમાં રહેતા, સંયમિત અને શૂરવીર ક્ષત્રિયોના માટે ધનુષથી કરવાનું કામ એટલું જ છે કે, દુ:ખી લોકોની રક્ષા કરવી.
ક્વ ચ શસ્ત્રં ક્વ ચ વનં ક્વ ચ ક્ષાત્રં તપઃ ક્વ ચ। વ્યાવિદ્ધમિદમસ્માભિર્દેશધર્મસ્તુ પૂજ્યતામ્
શસ્ત્ર ક્યાં અને વન ક્યાં? ક્ષત્રિય ધર્મ ક્યાં અને તપસ્યા ક્યાં? આ બધું આપણે ગૂંચવી દીધું છે; દેશના ધર્મને માન આપો.
કદર્યકલુષા બુદ્ધિર્જાયતે શસ્ત્રસેવનાત્। પુનર્ગત્વા ત્વયોધ્યાયાં ક્ષત્રધર્મં ચરિષ્યસિ
શસ્ત્રના ઉપયોગથી મનમાં કુંઠા અને અશુદ્ધિ આવે છે; જ્યારે તું અયોધ્યા પરત જશે, ત્યારે ફરી ક્ષત્રિય ધર્મનું પાલન કરશે.
અક્ષયા તુ ભવેત્ પ્રીતિઃ શ્વશ્રૂશ્વશુરયોર્મમ। યદિ રાજ્યં હિ સંન્યસ્ય ભવેસ્ત્વં નિરતો મુનિઃ
જો તું રાજ્યનો ત્યાગ કરીને ઋષિ તરીકે તપમાં તલીન રહે, તો મારી સાસુ અને સસરા સાથે અમર પ્રેમ રહે.
ધર્માદર્થઃ પ્રભવતિ ધર્માત્ પ્રભવતે સુખમ્। ધર્મેણ લભતે સર્વં ધર્મસારમિદં જગત્
ધર્મથી ધન મળે છે, ધર્મથી સુખ મળે છે; ધર્મથી બધું પ્રાપ્ત થાય છે—આ જગતનું આધાર ધર્મ છે.
આત્માનં નિયમૈસ્તૈસ્તૈઃ કર્ષયિત્વા પ્રયત્નતઃ। પ્રાપ્તયે નિપુણૈર્ધર્મો ન સુખાલ્લભતે સુખમ્
વિવિધ નિયમો દ્વારા અને મહેનતથી પોતાને કષ્ટ આપીને, કુશળતાથી ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે; સુખથી સુખ મળતું નથી.
નિત્યં શુચિમતિઃ સૌમ્ય ચર ધર્મં તપોવને। સર્વં તુ વિદિતં તુભ્યં ત્રૈલોક્યામપિ તત્ત્વતઃ
હંમેશા મન શુદ્ધ રાખ, હે સૌમ્ય, અને આ તપોવનમાં ધર્મનું પાલન કર; તને તો ત્રણેય લોકનું તત્વ પણ જાણીતું છે.
સ્ત્રીચાપલાદેતદુપાહૃતં મે ધર્મં ચ વક્તું તવ કઃ સમર્થઃ। વિચાર્ય બુદ્ધ્યા તુ સહાનુજેન યદ્ રોચતે તત્ કુરુ માચિરેણ
સ્ત્રીની ચંચળતાથી આ વાત મારી પાસે આવી છે; તને ધર્મ શીખવાડે એવી શક્તિ કોની છે? ભાઈ સાથે વિચારીને જે તને યોગ્ય લાગે તે તું વિલંબ વિના કર.
thumb|દશમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે દશમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે દશમો સર્ગ સાંભળો.
વાક્યમેતત્ તુ વૈદેહ્યા વ્યાહૃતં ભર્તૃભક્તયા। શ્રુત્વા ધર્મે સ્થિતો રામઃ પ્રત્યુવાચાથ જાનકીમ્
વૈદેહીએ પતિભક્તિથી આ વાત કહી; તે સાંભળી, ધર્મમાં સ્થિર રામે જાનકીને ઉત્તર આપ્યો.
હિતમુક્તં ત્વયા દેવિ સ્નિગ્ધયા સદૃશં વચઃ। કુલં વ્યપદિશન્ત્યા ચ ધર્મજ્ઞે જનકાત્મજે
તમે જે કહ્યુ તે હિતકારક છે, હે દેવી, પ્રેમથી ભરેલું અને કુળને શોભે એવું છે, અને ધર્મને જાણનારી જનકનંદિનીને યોગ્ય છે.
કિં નુ વક્ષ્યામ્યહં દેવિ ત્વયૈવોક્તમિદં વચઃ। ક્ષત્રિયૈર્ધાર્યતે ચાપો નાર્તશબ્દો ભવેદિતિ
હે દેવી, હવે હું શું કહું, જ્યારે તમે પોતે જ કહ્યું છે કે, 'ક્ષત્રિયોએ ધનુષ ધારણ કરવું જોઈએ જેથી દુ:ખીનો રડવાનો અવાજ ન આવે.'
તે ચાર્તા દણ્ડકારણ્યે મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ। માં સીતે સ્વયમાગમ્ય શરણ્યં શરણં ગતાઃ
દંડકવનના દુ:ખી અને પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ ઋષિઓ, હે સીતા, પોતે મારી પાસે આવ્યા છે અને મને આશ્રયદાતા માની આશ્રય લીધો છે.
વસન્તઃ કાલકાલેષુ વને મૂલફલાશનાઃ। ન લભન્તે સુખં ભીરુ રાક્ષસૈઃ ક્રૂરકર્મભિઃ
વનમાં ઋતુ પ્રમાણે રહેતા અને મૂળ-ફળ ખાતા એ ઋષિઓને, હે ભયભીત, રાક્ષસોના ક્રૂર કૃત્યોને કારણે સુખ મળતું નથી.