વાલ્મીકિરામાયણમ્

અવટે યે નિધીયન્તે તેષાં લોકાઃ સનાતનાઃ। એવમુક્ત્વા તુ કાકુત્સ્થં વિરાધઃ શરપીડિતઃ

જે રાક્ષસોને ખાડામાં મુકવામાં આવે છે, તેઓને સદાકાળના લોક મળે છે. આવું કહીને, બાણોથી પીડિત વિરાધે કાકુત્સ્થને કહ્યું.

બભૂવ સ્વર્ગસમ્પ્રાપ્તો ન્યસ્તદેહો મહાબલઃ। તચ્છ્રુત્વા રાઘવો વાક્યં લક્ષ્મણં વ્યાદિદેશ હ

મહાબલી વિરાધે શરીર ત્યાગ્યો અને સ્વર્ગમાં ગયો. એ વાત સાંભળી રાઘવે લક્ષ્મણને આજ્ઞા આપી.

કુઞ્જરસ્યેવ રૌદ્રસ્ય રાક્ષસસ્યાસ્ય લક્ષ્મણ। વનેઽસ્મિન્સુમહાન્ શ્વભ્રઃ ખન્યતાં રૌદ્રકર્મણઃ

લક્ષ્મણ, આ જંગલમાં જેમ જંગલી હાથી માટે મોટો ખાડો ખોદાય છે, તેમ આ ભયાનક રાક્ષસના ક્રૂર કાર્યોને લીધે મોટો ખાડો ખોદો.

ઇત્યુક્ત્વા લક્ષ્મણં રામઃ પ્રદરઃ ખન્યતામિતિ। તસ્થૌ વિરાધમાક્રમ્ય કણ્ઠે પાદેન વીર્યવાન્

આ રીતે લક્ષ્મણને 'ખાડો ખોદો' કહીને, બલવાન રામે પોતાના પગથી વિરાધના ગળા પર દબાવ રાખ્યો અને ઊભા રહ્યા.

તતઃ ખનિત્રમાદાય લક્ષ્મણઃ શ્વભ્રમુત્તમમ્। અખનત્ પાર્શ્વતસ્તસ્ય વિરાધસ્ય મહાત્મનઃ

પછી લક્ષ્મણે ખંતપૂર્વક ખુરપી લઈને, મહાન આત્માવાળા વિરાધના બાજુએ ઊંડો ખાડો ખોદ્યો.

તં મુક્તકણ્ઠમુત્ક્ષિપ્ય શઙ્કુકર્ણં મહાસ્વનમ્। વિરાધં પ્રાક્ષિપચ્છ્વભ્રે નદન્તં ભૈરવસ્વનમ્

પછી, વિરાધના ગળું છૂટું કરીને, શંખ જેવાં કાન અને ભયાનક અવાજવાળો વિરાધને, તેઓએ ઊંચકી ને, ગર્જના કરતા ખાડામાં ફેંકી દીધો.

તમાહવે દારુણમાશુવિક્રમૌ સ્થિરાવુભૌ સંયતિ રામલક્ષ્મણૌ। મુદાન્વિતૌ ચિક્ષિપતુર્ભયાવહં નદન્તમુત્ક્ષિપ્ય બલેન રાક્ષસમ્

રામ અને લક્ષ્મણ, બંને સ્થિર અને ઝડપી, યુદ્ધભૂમિ પર ભયજનક ગર્જના કરતા રાક્ષસને આનંદપૂર્વક ઊંચકી ને ખાડામાં ફેંકી દીધો.

અવધ્યતાં પ્રેક્ષ્ય મહાસુરસ્ય તૌ શિતેન શસ્ત્રેણ તદા નરર્ષભૌ। સમર્થ્ય ચાત્યર્થવિશારદાવુભૌ બિલે વિરાધસ્ય વધં પ્રચક્રતુઃ

જ્યારે બંને મહાન પુરુષોએ જોયું કે તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી પણ આ મહારાક્ષસ મરતો નથી, ત્યારે બંને કુશળ ભાઈઓએ ખાડામાં વિરાધનો અંત લાવવાનો નક્કી કર્યો.

સ્વયં વિરાધેન હિ મૃત્યુમાત્મનઃ પ્રસહ્ય રામેણ યથાર્થમીપ્સિતઃ। નિવેદિતઃ કાનનચારિણા સ્વયં ન મે વધઃ શસ્ત્રકૃતો ભવેદિતિ

કારણ કે, વિરાધે પોતે જ રામને, જંગલમાં ફરતા, કહ્યું હતું કે મારો અંત શસ્ત્રોથી નહીં થાય અને પોતાનો સાચો ઇચ્છિત અંત પણ જણાવ્યો હતો.

તદેવ રામેણ નિશમ્ય ભાષિતં કૃતા મતિસ્તસ્ય બિલપ્રવેશને। બિલં ચ તેનાતિબલેન રક્ષસા પ્રવેશ્યમાનેન વનં વિનાદિતમ્

રામના એ વચન સાંભળી, બંનેએ વિરાધને ખાડામાં નાખવાનો નિર્ણય કર્યો; અને જ્યારે તે શક્તિશાળી રાક્ષસ ખાડામાં નાખાયો, ત્યારે આખું જંગલ તેની ગર્જનાથી ગૂંજાયું.

પ્રહૃષ્ટરૂપાવિવ રામલક્ષ્મણૌ વિરાધમુર્વ્યાં પ્રદરે નિપાત્ય તમ્। નનન્દતુર્વીતભયૌ મહાવને શિલાભિરન્તર્દધતુશ્ચ રાક્ષસમ્

રામ અને લક્ષ્મણ, ખુશખુશાલ થઈને, વિરાધને જમીન પર ખાડામાં નાખી દીધો; પછી ડર વિના, તેઓ મહાવનમાં આનંદિત થયા અને પથ્થરો વડે રાક્ષસને ઢાંકી દીધો.

તતસ્તુ તૌ કાઞ્ચનચિત્રકાર્મુકૌ નિહત્ય રક્ષઃ પરિગૃહ્ય મૈથિલીમ્। વિજહ્રતુસ્તૌ મુદિતૌ મહાવને દિવિ સ્થિતૌ ચન્દ્રદિવાકરાવિવ

પછી, બંને સોનાના શોભાવાળા ધનુષ ધારણ કરીને, રાક્ષસને મારી, માઇથિલીને સાથે રાખી, મહાવનમાં આનંદથી ફરવા લાગ્યા, જેમ આકાશમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય તેજ પાથરે છે.

thumb|પઞ્ચમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે પઞ્ચમઃ સર્ગઃ ॥૩-

હવે પાંચમો સર્ગ સાંભળો.

હત્વા તુ તં ભીમબલં વિરાધં રાક્ષસં વને। તતઃ સીતાં પરિષ્વજ્ય સમાશ્વાસ્ય ચ વીર્યવાન્

જંગલમાં ભયાનક બળવાળા વિરાધ રાક્ષસને મારીને, બલવાને સીતાને ભેટી અને તેને શાંતવના આપી.

અબ્રવીદ્ ભ્રાતરં રામો લક્ષ્મણં દીપ્તતેજસમ્। કષ્ટં વનમિદં દુર્ગં ન ચ સ્મો વનગોચરાઃ

ત્યારે તેજસ્વી રામે પોતાના ભાઈ લક્ષ્મણને કહ્યું: 'આ જંગલ બહુ કઠિન અને દુર્ગમ છે અને આપણે આવા જંગલમાં રહેવા વળગેલા નથી.'

અભિગચ્છામહે શીઘ્રં શરભઙ્ગં તપોધનમ્। આશ્રમં શરભઙ્ગસ્ય રાઘવોઽભિજગામ હ

ચાલો, આપણે ઝડપથી શ્રમભંગ ઋષિ પાસે જઈએ. આમ કહીને રાઘવે શ્રમભંગના આશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

તસ્ય દેવપ્રભાવસ્ય તપસા ભાવિતાત્મનઃ। સમીપે શરભઙ્ગસ્ય દદર્શ મહદદ્ભુતમ્

જે શ્રમભંગ ઋષિ તપસ્યા દ્વારા શુદ્ધ આત્મા અને દૈવી શક્તિ ધરાવતા હતા, તેમના નજીક રામે એક મહાન અને આશ્ચર્યજનક દૃશ્ય જોયું.

અસંસ્પૃશન્તં વસુધાં દદર્શ વિબુધેશ્વરમ્। સમ્પ્રભાભરણં દેવં વિરજોઽમ્બરધારિણમ્

તેણે જોયું કે દેવતાઓના સ્વામી, તેજસ્વી અને અલંકૃત, શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરીને, જમીનને સ્પર્શ્યા વિના ઊભા છે.

તદ્વિધૈરેવ બહુભિઃ પૂજ્યમાનં મહાત્મભિઃ। હરિતૈર્વાજિભિર્યુક્તમન્તરિક્ષગતં રથમ્

તેણે જોયું કે એ દેવ, અનેક મહાન આત્માઓ દ્વારા પૂજાતા, લીલા ઘોડાઓ જોડાયેલા અને આકાશમાં જતાં રથ પર સવાર છે.

દદર્શાદૂરતસ્તસ્ય તરુણાદિત્યસંનિભમ્। પાણ્ડુરાભ્રઘનપ્રખ્યં ચન્દ્રમણ્ડલસંનિભમ્

દૂરથી તેણે જોયું કે એ દેવ, ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, સફેદ વાદળના ગાઢ સમાન અને ચંદ્રમંડળ જેવો શોભાયમાન છે.

અપશ્યદ્ વિમલં છત્રં ચિત્રમાલ્યોપશોભિતમ્। ચામરવ્યજને ચાગ્ર્યે રુક્મદણ્ડે મહાધને

તેણે નિખાલસ છત્ર જોયું, જે સુંદર હારોથી શોભાયમાન હતું, અને બે ઉત્તમ ચામર પણ, સોનાની ડાંડીવાળા અને બહુ મૂલ્યવાન.

ગૃહીતે વરનારીભ્યાં ધૂયમાને ચ મૂર્ધનિ। ગન્ધર્વામરસિદ્ધાશ્ચ બહવઃ પરમર્ષયઃ

એ છત્રને શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓએ પકડી રાખ્યું હતું અને માથા ઉપર હલાવતાં હતાં. ત્યાં ઘણા ગંધર્વો, દેવતાઓ, સિદ્ધો અને મહાન ઋષિઓ હાજર હતા.

અન્તરિક્ષગતં દેવં ગીર્ભિરગ્ર્યા ભિરૈડયન્। સહ સમ્ભાષમાણે તુ શરભઙ્ગેન વાસવે

આકાશમાં રહેલા દેવતાને ઉત્તમ વચનો વડે વખાણવામાં આવતો હતો, અને ઇન્દ્ર સાથે શરભંગ સાથે વાતચીત કરી રહ્યા હતા.

દૃષ્ટ્વા શતક્રતું તત્ર રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્। રામોઽથ રથમુદ્દિશ્ય ભ્રાતુર્દર્શયતાદ્ભુતમ્

શતક્રતુને ત્યાં જોઈને, રામે લક્ષ્મણને કહ્યું અને પછી પોતાના ભાઈને એ અદ્ભુત રથ બતાવ્યો.

અર્ચિષ્મન્તં શ્રિયા જુષ્ટમદ્ભુતં પશ્ય લક્ષ્મણ। પ્રતપન્તમિવાદિત્યમન્તરિક્ષગતં રથમ્

લક્ષ્મણ, એ તેજસ્વી, વૈભવી અને અદ્ભુત રથને જો, જે સૂર્યની જેમ ઝગમગે છે અને આકાશમાં સંચરી રહ્યો છે.

યે હયાઃ પુરુહૂતસ્ય પુરા શક્રસ્ય નઃ શ્રુતાઃ। અન્તરિક્ષગતા દિવ્યાસ્ત ઇમે હરયો ધ્રુવમ્

પૂર્વે પુરુહૂતના જે ઘોડાઓ વિશે આપણે સાંભળ્યા હતા, એ શક્રના દેવઘોડાઓ જ આકાશમાં દોડતા દેખાય છે.

ઇમે ચ પુરુષવ્યાઘ્ર યે તિષ્ઠન્ત્યભિતો દિશમ્। શતં શતં કુણ્ડલિનો યુવાનઃ ખડ્ગપાણયઃ

અને, લક્ષ્મણ, ચારેય બાજુ જે પુરુષવ્યાઘ્રો ઊભા છે, તેઓ સૈંકડો યુવાન, કુંડળધારી અને હાથમાં તલવાર ધરાવે છે.

વિસ્તીર્ણવિપુલોરસ્કાઃ પરિઘાયતબાહવઃ। શોણાંશુવસનાઃ સર્વે વ્યાઘ્રા ઇવ દુરાસદાઃ

બધાના છાતી વિશાળ અને પહોળા છે, હાથ લોખંડની દંડ જેવી મજબૂત છે, બધા લાલવર્ણના વસ્ત્ર પહેરેલા છે અને વાઘ જેવી ભયાનક અને દુર્ગમ છે.

ઉરોદેશેષુ સર્વેષાં હારા જ્વલનસંનિભાઃ। રૂપં બિભ્રતિ સૌમિત્રે પઞ્ચવિંશતિવાર્ષિકમ્

તેમના ઉર પર અગ્નિ જેવો તેજસ્વી હાર છે; સૌમિત્રિ, તેઓ બધાં પાંચવીસ વર્ષના યુવાન જેવું રૂપ ધરાવે છે.