યથા ચેચ્છતિ સૌમિત્રે તથા વહતુ રાક્ષસઃ। અયમેવ હિ નઃ પન્થા યેન યાતિ નિશાચરઃ
'હે સૌમિત્ર, રાક્ષસને જેમ ઇચ્છા હોય તેમ અમને લઈ જવા દે; કારણ કે એ જ આપણો માર્ગ છે—જ્યાં સુધી આ રાત્રિચર જાય.'
સ તુ સ્વબલવીર્યેણ સમુત્ક્ષિપ્ય નિશાચરઃ। બાલાવિવ સ્કન્ધગતૌ ચકારાતિબલોદ્ધતઃ
પછી એ રાત્રિચરે પોતાની શક્તિ અને બળના અભિમાનથી, બંનેને જાણે બાળક હોય તેમ ખભા પર ઊંચકીને બેસાડ્યા.
તાવારોપ્ય તતઃ સ્કન્ધં રાઘવૌ રજનીચરઃ। વિરાધો વિનદન્ ઘોરં જગામાભિમુખો વનમ્
બન્ને રાઘવોને ખભા પર બેસાડીને, ભયાનક ગર્જના કરતા વિરાધ રાત્રિચર સીધો જંગલ તરફ આગળ વધ્યો.
વનં મહામેઘનિભં પ્રવિષ્ટો દ્રુમૈર્મહદ્ભિર્વિવિધૈરુપેતમ્। નાનાવિધૈઃ પક્ષિકુલૈર્વિચિત્રં શિવાયુતં વ્યાલમૃગૈર્વિકીર્ણમ્
એ મહારાત્રિચર એવાં જંગલમાં પ્રવેશ્યો, જે ઘનઘોર મેઘ જેવું વિશાળ હતું, વિવિધ મોટા વૃક્ષો, અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓ, શુભ પ્રાણીઓથી ભરેલું અને જંગલી પશુ-સર્પોથી છવાયેલું હતું.
thumb|ચતુર્થઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુર્થઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ચોથો સર્ગ સાંભળો.
હ્રિયમાણૌ તુ કાકુત્સ્થૌ દૃષ્ટ્વા સીતા રઘૂત્તમૌ। ઉચ્ચૈઃ સ્વરેણ ચુક્રોશ પ્રગૃહ્ય સુમહાભુજૌ
કાકુત્સ વંશના એ બલવાન બંને રાઘવ પુત્રોને વિરાધે લઈ જતા જોઈ, સીતા એ બંનેને પકડીને ઉંચા અવાજે રડવા લાગી.
એષ દાશરથી રામઃ સત્યવાઞ્છીલવાન્ શુચિઃ। રક્ષસા રૌદ્રરૂપેણ હ્રિયતે સહલક્ષ્મણઃ
આ દશરથપુત્ર રામ છે, સત્યવંત, શીલવાન અને પવિત્ર, જેને ભયાનક રૂપ ધરાવતો રાક્ષસ લક્ષ્મણ સાથે લઈ જાય છે.
મામૃક્ષા ભક્ષયિષ્યન્તિ શાર્દૂલદ્વીપિનસ્તથા। માં હરોત્સૃજ કાકુત્સ્થૌ નમસ્તે રાક્ષસોત્તમ
હવે વાઘ અને ચિત્તા મને ખાઈ જશે—હે શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ, મને છોડ! હે કાકુત્સો, તમને વંદન છે.
તસ્ય રૌદ્રસ્ય સૌમિત્રિઃ સવ્યં બાહું બભઞ્જ હ। રામસ્તુ દક્ષિણં બાહું તરસા તસ્ય રક્ષસઃ
પછી સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે એ રાક્ષસનો ડાબો હાથ તોડી નાખ્યો અને રામે જોરથી એનો જમણો હાથ તોડી નાખ્યો.
સ ભગ્નબાહુઃ સંવિગ્નઃ પપાતાશુ વિમૂર્ચ્છિતઃ। ધરણ્યાં મેઘસંકાશો વજ્રભિન્ન ઇવાચલઃ
બન્ને હાથ તૂટી જતા, મેઘ જેવો એ રાક્ષસ ગભરાઈને બેભાન થઈ ઝડપથી જમીન પર પડી ગયો, જાણે વીજળીથી તૂટી પડેલો પર્વત હોય.
મુષ્ટિભિર્બાહુભિઃ પદ્ભિઃ સૂદયન્તૌ તુ રાક્ષસમ્। ઉદ્યમ્યોદ્યમ્ય ચાપ્યેનં સ્થણ્ડિલે નિષ્પિપેષતુઃ
રામ અને લક્ષ્મણે પોતાના મુઠ્ઠી, હાથ અને પગથી રાક્ષસને માર્યો અને વારંવાર જમીન પર ફેંકી દઈને દબાવી દીધો.
સ વિદ્ધૌ બહુભિર્બાણૈઃ ખડ્ગાભ્યાં ચ પરિક્ષતઃ। નિષ્પિષ્ટો બહુધા ભૂમૌ ન મમાર સ રાક્ષસઃ
એ રાક્ષસને અનેક બાણોથી ભેદી નાખ્યો હતો, તલવારથી ઘાયલ કર્યો હતો અને અનેક રીતે જમીન પર દબાવ્યો હતો, છતાં એ મર્યો નહીં.
તં પ્રેક્ષ્ય રામઃ સુભૃશમવધ્યમચલોપમમ્। ભયેષ્વભયદઃ શ્રીમાનિદં વચનમબ્રવીત્
રામે જોયું કે એ રાક્ષસ તો ખરેખર અવિજય અને પર્વત જેવો અડગ છે. સંકટમાં પણ નિર્ભયતા આપનાર, તેજસ્વી રામે આ રીતે કહ્યું:
તપસા પુરુષવ્યાઘ્ર રાક્ષસોઽયં ન શક્યતે। શસ્ત્રેણ યુધિ નિર્જેતું રાક્ષસં નિખનાવહે
પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ, આ રાક્ષસ તપસ્યાના બળે છે, તેથી યુદ્ધમાં શસ્ત્રોથી જીતવો શક્ય નથી. ચાલ, આપણે આ રાક્ષસને જમીનમાં દાટી દઈએ.
કુઞ્જરસ્યેવ રૌદ્રસ્ય રાક્ષસસ્યાસ્ય લક્ષ્મણ। વનેઽસ્મિન્ સુમહચ્છ્વભ્રં ખન્યતાં રૌદ્રવર્ચસઃ
લક્ષ્મણ, આ જંગલમાં, આ ભયાનક અને શક્તિશાળી રાક્ષસ માટે, જે ભયાનક હાથી જેવો દેખાય છે, એક મોટો ખાડો ખોદ.
ઇત્યુક્ત્વા લક્ષ્મણં રામઃ પ્રદરઃ ખન્યતામિતિ। તસ્થૌ વિરાધમાક્રમ્ય કણ્ઠે પાદેન વીર્યવાન્
આવી રીતે લક્ષ્મણને 'ખાડો ખોદો' કહીને, પરાક્રમી રામે વિરાધને પકડી રાખ્યો અને પગથી તેની ગળે દબાવીને ઉભા રહ્યા.
તચ્છ્રુત્વા રાઘવેણોક્તં રાક્ષસઃ પ્રશ્રિતં વચઃ। ઇદં પ્રોવાચ કાકુત્સ્થં વિરાધઃ પુરુષર્ષભમ્
રાઘવના આ સન્માનપૂર્વકના શબ્દો સાંભળી, રાક્ષસ વિરાધે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ કાકુત્સ્થને કહ્યું:
હતોઽહં પુરુષવ્યાઘ્ર શક્રતુલ્યબલેન વૈ। મયા તુ પૂર્વં ત્વં મોહાન્ન જ્ઞાતઃ પુરુષર્ષભ
પુરૂષોમાં વાઘ, તું ઈન્દ્ર જેટલી તાકાત ધરાવે છે, તારા હાથથી હું મરી ગયો છું. પણ પહેલા હું અજ્ઞાનતાથી તને ઓળખી શક્યો નહોતો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ.
કૌસલ્યા સુપ્રજાસ્તાત રામસ્ત્વં વિદિતો મયા। વૈદેહી ચ મહાભાગા લક્ષ્મણશ્ચ મહાયશાઃ
કૌસલ્યાના સારા પુત્ર રામ, હવે હું તને ઓળખી ગયો છું. મહાભાગ્યશાળી વૈદેહી અને મહાપ્રતિષ્ઠિત લક્ષ્મણને પણ ઓળખી ગયો છું.
અભિશાપાદહં ઘોરાં પ્રવિષ્ટો રાક્ષસીં તનુમ્। તુમ્બુરુર્નામ ગન્ધર્વઃ શપ્તો વૈશ્રવણેન હિ
શાપના કારણે હું ભયાનક રાક્ષસ રૂપમાં આવ્યો છું. હું તુંબુરુ નામનો ગંધર્વ છું, વૈશ્વરણે મને શાપ આપ્યો હતો.
પ્રસાદ્યમાનશ્ચ મયા સોઽબ્રવીન્માં મહાયશાઃ। યદા દાશરથી રામસ્ત્વાં વધિષ્યતિ સંયુગે
જ્યારે મેં તેની પ્રાર્થના કરી, ત્યારે મહાપ્રતિષ્ઠિત વૈશ્વરણે કહ્યું: 'જ્યારે દશરથપુત્ર રામ તને યુદ્ધમાં મારે ત્યારે—'
તદા પ્રકૃતિમાપન્નો ભવાન્ સ્વર્ગં ગમિષ્યતિ। અનુપસ્થીયમાનો માં સ ક્રુદ્ધો વ્યાજહાર હ
'ત્યારે તું ફરી તારી મૂળ અવસ્થામાં આવીને સ્વર્ગમાં જઈશ.' એણે ગુસ્સામાં, મારા વિનંતી કર્યા વિના, આમ કહ્યું હતું.
ઇતિ વૈશ્રવણો રાજા રમ્ભાસક્તમુવાચ હ। તવ પ્રસાદાન્મુક્તોઽહમભિશાપાત્ સુદારુણાત્
આ રીતે રંભામાં આસક્ત રાજા વૈશ્વરણે કહ્યું; હવે તારી કૃપાથી હું આ ભયાનક શાપમાંથી મુક્ત થયો છું.
ભુવનં સ્વં ગમિષ્યામિ સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ પરંતપ। ઇતો વસતિ ધર્માત્મા શરભઙ્ગઃ પ્રતાપવાન્
હવે હું મારા લોકમાં જઈશ. દુશ્મનોને હરાવનાર, તમારો કલ્યાણ થાય. અહીં નજીક ધર્મનિષ્ઠ અને પરાક્રમી શરભંગ રહે છે.
અધ્યર્ધયોજને તાત મહર્ષિઃ સૂર્યસંનિભઃ। તં ક્ષિપ્રમભિગચ્છ ત્વં સ તે શ્રેયોઽભિધાસ્યતિ
પ્રિય રામ, અડધા યોજન દૂર, સૂર્ય સમાન તેજવાળા મહર્ષિ વસે છે. તું જલદી ત્યાં જા, એ તને શ્રેષ્ઠ માર્ગ બતાવશે.
અવટે ચાપિ માં રામ નિક્ષિપ્ય કુશલી વ્રજ। રક્ષસાં ગતસત્ત્વાનામેષ ધર્મઃ સનાતનઃ
રામ, મને ખાડામાં મૂકી અને તું સુખથી જા. રાક્ષસોમાં જે મૃત્યુ પામે છે, તેમના માટે આ સદાકાળનો નિયમ છે.
અવટે યે નિધીયન્તે તેષાં લોકાઃ સનાતનાઃ। એવમુક્ત્વા તુ કાકુત્સ્થં વિરાધઃ શરપીડિતઃ
જે રાક્ષસોને ખાડામાં મુકવામાં આવે છે, તેઓને સદાકાળના લોક મળે છે. આવું કહીને, બાણોથી પીડિત વિરાધે કાકુત્સ્થને કહ્યું.
બભૂવ સ્વર્ગસમ્પ્રાપ્તો ન્યસ્તદેહો મહાબલઃ। તચ્છ્રુત્વા રાઘવો વાક્યં લક્ષ્મણં વ્યાદિદેશ હ
મહાબલી વિરાધે શરીર ત્યાગ્યો અને સ્વર્ગમાં ગયો. એ વાત સાંભળી રાઘવે લક્ષ્મણને આજ્ઞા આપી.
કુઞ્જરસ્યેવ રૌદ્રસ્ય રાક્ષસસ્યાસ્ય લક્ષ્મણ। વનેઽસ્મિન્સુમહાન્ શ્વભ્રઃ ખન્યતાં રૌદ્રકર્મણઃ
લક્ષ્મણ, આ જંગલમાં જેમ જંગલી હાથી માટે મોટો ખાડો ખોદાય છે, તેમ આ ભયાનક રાક્ષસના ક્રૂર કાર્યોને લીધે મોટો ખાડો ખોદો.
ઇત્યુક્ત્વા લક્ષ્મણં રામઃ પ્રદરઃ ખન્યતામિતિ। તસ્થૌ વિરાધમાક્રમ્ય કણ્ઠે પાદેન વીર્યવાન્
આ રીતે લક્ષ્મણને 'ખાડો ખોદો' કહીને, બલવાન રામે પોતાના પગથી વિરાધના ગળા પર દબાવ રાખ્યો અને ઊભા રહ્યા.