સ વિદ્ધો ન્યસ્ય વૈદેહીં શૂલમુદ્યમ્ય રાક્ષસઃ। અભ્યદ્રવત્ સુસંક્રુદ્ધસ્તદા રામં સલક્ષ્મણમ્
ઘાયલ થયેલો રાક્ષસ, વૈદેહી ને જમીન પર મૂકી, ભારે ગુસ્સાથી શૂળ ઉંચકીને રામ અને લક્ષ્મણ પર તૂટી પડ્યો.
સ વિનદ્ય મહાનાદં શૂલં શક્રધ્વજોપમમ્। પ્રગૃહ્યાશોભત તદા વ્યાત્તાનન ઇવાન્તકઃ
એ રાક્ષસે ભયાનક ગર્જના કરી, ઇન્દ્રના ધ્વજ જેવું મોટું શૂળ હાથમાં પકડીને, મોં ખોલીને, મૃત્યુદેવ જેવા ભયાનક દેખાવતો હતો.
અથ તૌ ભ્રાતરૌ દીપ્તં શરવર્ષં વવર્ષતુઃ। વિરાધે રાક્ષસે તસ્મિન્ કાલાન્તકયમોપમે
પછી એ બે ભાઈઓએ ભયાનક વિરાધ રાક્ષસ પર, જાણે સમયના અંતે આવતો મૃત્યુ હોય તેમ, અગ્નિ સમાન તીક્ષ્ણ બાણોની વરસાદ વરસાવી.
સ પ્રહસ્ય મહારૌદ્રઃ સ્થિત્વાજૃમ્ભત રાક્ષસઃ। જૃમ્ભમાણસ્ય તે બાણાઃ કાયાન્નિષ્પેતુરાશુગાઃ
એ અત્યંત ભયાનક રાક્ષસે ઊભા રહીને જોરથી હસ્યો અને જંભાઈ લીધી; અને જંભાઈ લેતા જ, એના શરીરમાંથી બધા તીક્ષ્ણ બાણો બહાર પડી ગયા.
સ્પર્શાત્ તુ વરદાનેન પ્રાણાન્ સંરોધ્ય રાક્ષસઃ। વિરાધઃ શૂલમુદ્યમ્ય રાઘવાવભ્યધાવત
બાણોના સ્પર્શથી, મળેલા વરદાનના કારણે, વિરાધે પોતાના પ્રાણ અટકાવી લીધા અને પછી મોટું ભાલું ઊંચકી રાઘવો પર દોડી આવ્યો.
તચ્છૂલં વજ્રસંકાશં ગગને જ્વલનોપમમ્। દ્વાભ્યાં શરાભ્યાં ચિચ્છેદ રામઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ
શસ્ત્રધારીમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે, વજ્ર જેવું અને આકાશમાં અગ્નિ સમાન તેજ ધરાવતું એ ભાલું, બે બાણોથી કાપી નાખ્યું.
તદ્ રામવિશિખૈશ્છિન્નં શૂલં તસ્યાપતદ્ ભુવિ। પપાતાશનિના છિન્નં મેરોરિવ શિલાતલમ્
રામના બાણોથી કાપાયેલું એ ભાલું જમીન પર આવી પડ્યું, જાણે મેરુ પર્વતની શિખર વીજળીથી તૂટી પડી હોય તેમ.
તૌ ખડ્ગૌ ક્ષિપ્રમુદ્યમ્ય કૃષ્ણસર્પાવિવોદ્યતૌ। તૂર્ણમાપેતતુસ્તસ્ય તદા પ્રહરતાં બલાત્
પછી બંનેએ તરત જ પોતાના ખડગ ઉઠાવ્યા, જે કાળા સાપ જેવી ચમકતા હતા, અને જોરથી એને મારવા દોડી ગયા.
સ વધ્યમાનઃ સુભૃશં ભુજાભ્યાં પરિગૃહ્ય તૌ। અપ્રકમ્પ્યૌ નરવ્યાઘ્રૌ રૌદ્રઃ પ્રસ્થાતુમૈચ્છત
ઘણા જોરથી માર પડતા છતાં, એ ભયાનક રાક્ષસે બંને અડગ પુરુષસિંહોને પોતાના હાથથી પકડી લીધા અને ત્યાંથી લઈ જવા પ્રયત્ન કર્યો.
તસ્યાભિપ્રાયમાજ્ઞાય રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્। વહત્વયમલં તાવત્ પથાનેન તુ રાક્ષસઃ
એના ઇરાદા સમજીને, રામે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'હમણાં માટે આ રાક્ષસ અમને પોતાના રસ્તે લઈ જાય.'
યથા ચેચ્છતિ સૌમિત્રે તથા વહતુ રાક્ષસઃ। અયમેવ હિ નઃ પન્થા યેન યાતિ નિશાચરઃ
'હે સૌમિત્ર, રાક્ષસને જેમ ઇચ્છા હોય તેમ અમને લઈ જવા દે; કારણ કે એ જ આપણો માર્ગ છે—જ્યાં સુધી આ રાત્રિચર જાય.'
સ તુ સ્વબલવીર્યેણ સમુત્ક્ષિપ્ય નિશાચરઃ। બાલાવિવ સ્કન્ધગતૌ ચકારાતિબલોદ્ધતઃ
પછી એ રાત્રિચરે પોતાની શક્તિ અને બળના અભિમાનથી, બંનેને જાણે બાળક હોય તેમ ખભા પર ઊંચકીને બેસાડ્યા.
તાવારોપ્ય તતઃ સ્કન્ધં રાઘવૌ રજનીચરઃ। વિરાધો વિનદન્ ઘોરં જગામાભિમુખો વનમ્
બન્ને રાઘવોને ખભા પર બેસાડીને, ભયાનક ગર્જના કરતા વિરાધ રાત્રિચર સીધો જંગલ તરફ આગળ વધ્યો.
વનં મહામેઘનિભં પ્રવિષ્ટો દ્રુમૈર્મહદ્ભિર્વિવિધૈરુપેતમ્। નાનાવિધૈઃ પક્ષિકુલૈર્વિચિત્રં શિવાયુતં વ્યાલમૃગૈર્વિકીર્ણમ્
એ મહારાત્રિચર એવાં જંગલમાં પ્રવેશ્યો, જે ઘનઘોર મેઘ જેવું વિશાળ હતું, વિવિધ મોટા વૃક્ષો, અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓ, શુભ પ્રાણીઓથી ભરેલું અને જંગલી પશુ-સર્પોથી છવાયેલું હતું.
thumb|ચતુર્થઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુર્થઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ચોથો સર્ગ સાંભળો.
હ્રિયમાણૌ તુ કાકુત્સ્થૌ દૃષ્ટ્વા સીતા રઘૂત્તમૌ। ઉચ્ચૈઃ સ્વરેણ ચુક્રોશ પ્રગૃહ્ય સુમહાભુજૌ
કાકુત્સ વંશના એ બલવાન બંને રાઘવ પુત્રોને વિરાધે લઈ જતા જોઈ, સીતા એ બંનેને પકડીને ઉંચા અવાજે રડવા લાગી.
એષ દાશરથી રામઃ સત્યવાઞ્છીલવાન્ શુચિઃ। રક્ષસા રૌદ્રરૂપેણ હ્રિયતે સહલક્ષ્મણઃ
આ દશરથપુત્ર રામ છે, સત્યવંત, શીલવાન અને પવિત્ર, જેને ભયાનક રૂપ ધરાવતો રાક્ષસ લક્ષ્મણ સાથે લઈ જાય છે.
મામૃક્ષા ભક્ષયિષ્યન્તિ શાર્દૂલદ્વીપિનસ્તથા। માં હરોત્સૃજ કાકુત્સ્થૌ નમસ્તે રાક્ષસોત્તમ
હવે વાઘ અને ચિત્તા મને ખાઈ જશે—હે શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ, મને છોડ! હે કાકુત્સો, તમને વંદન છે.
તસ્ય રૌદ્રસ્ય સૌમિત્રિઃ સવ્યં બાહું બભઞ્જ હ। રામસ્તુ દક્ષિણં બાહું તરસા તસ્ય રક્ષસઃ
પછી સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે એ રાક્ષસનો ડાબો હાથ તોડી નાખ્યો અને રામે જોરથી એનો જમણો હાથ તોડી નાખ્યો.
સ ભગ્નબાહુઃ સંવિગ્નઃ પપાતાશુ વિમૂર્ચ્છિતઃ। ધરણ્યાં મેઘસંકાશો વજ્રભિન્ન ઇવાચલઃ
બન્ને હાથ તૂટી જતા, મેઘ જેવો એ રાક્ષસ ગભરાઈને બેભાન થઈ ઝડપથી જમીન પર પડી ગયો, જાણે વીજળીથી તૂટી પડેલો પર્વત હોય.
મુષ્ટિભિર્બાહુભિઃ પદ્ભિઃ સૂદયન્તૌ તુ રાક્ષસમ્। ઉદ્યમ્યોદ્યમ્ય ચાપ્યેનં સ્થણ્ડિલે નિષ્પિપેષતુઃ
રામ અને લક્ષ્મણે પોતાના મુઠ્ઠી, હાથ અને પગથી રાક્ષસને માર્યો અને વારંવાર જમીન પર ફેંકી દઈને દબાવી દીધો.
સ વિદ્ધૌ બહુભિર્બાણૈઃ ખડ્ગાભ્યાં ચ પરિક્ષતઃ। નિષ્પિષ્ટો બહુધા ભૂમૌ ન મમાર સ રાક્ષસઃ
એ રાક્ષસને અનેક બાણોથી ભેદી નાખ્યો હતો, તલવારથી ઘાયલ કર્યો હતો અને અનેક રીતે જમીન પર દબાવ્યો હતો, છતાં એ મર્યો નહીં.
તં પ્રેક્ષ્ય રામઃ સુભૃશમવધ્યમચલોપમમ્। ભયેષ્વભયદઃ શ્રીમાનિદં વચનમબ્રવીત્
રામે જોયું કે એ રાક્ષસ તો ખરેખર અવિજય અને પર્વત જેવો અડગ છે. સંકટમાં પણ નિર્ભયતા આપનાર, તેજસ્વી રામે આ રીતે કહ્યું:
તપસા પુરુષવ્યાઘ્ર રાક્ષસોઽયં ન શક્યતે। શસ્ત્રેણ યુધિ નિર્જેતું રાક્ષસં નિખનાવહે
પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ, આ રાક્ષસ તપસ્યાના બળે છે, તેથી યુદ્ધમાં શસ્ત્રોથી જીતવો શક્ય નથી. ચાલ, આપણે આ રાક્ષસને જમીનમાં દાટી દઈએ.
કુઞ્જરસ્યેવ રૌદ્રસ્ય રાક્ષસસ્યાસ્ય લક્ષ્મણ। વનેઽસ્મિન્ સુમહચ્છ્વભ્રં ખન્યતાં રૌદ્રવર્ચસઃ
લક્ષ્મણ, આ જંગલમાં, આ ભયાનક અને શક્તિશાળી રાક્ષસ માટે, જે ભયાનક હાથી જેવો દેખાય છે, એક મોટો ખાડો ખોદ.
ઇત્યુક્ત્વા લક્ષ્મણં રામઃ પ્રદરઃ ખન્યતામિતિ। તસ્થૌ વિરાધમાક્રમ્ય કણ્ઠે પાદેન વીર્યવાન્
આવી રીતે લક્ષ્મણને 'ખાડો ખોદો' કહીને, પરાક્રમી રામે વિરાધને પકડી રાખ્યો અને પગથી તેની ગળે દબાવીને ઉભા રહ્યા.
તચ્છ્રુત્વા રાઘવેણોક્તં રાક્ષસઃ પ્રશ્રિતં વચઃ। ઇદં પ્રોવાચ કાકુત્સ્થં વિરાધઃ પુરુષર્ષભમ્
રાઘવના આ સન્માનપૂર્વકના શબ્દો સાંભળી, રાક્ષસ વિરાધે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ કાકુત્સ્થને કહ્યું:
હતોઽહં પુરુષવ્યાઘ્ર શક્રતુલ્યબલેન વૈ। મયા તુ પૂર્વં ત્વં મોહાન્ન જ્ઞાતઃ પુરુષર્ષભ
પુરૂષોમાં વાઘ, તું ઈન્દ્ર જેટલી તાકાત ધરાવે છે, તારા હાથથી હું મરી ગયો છું. પણ પહેલા હું અજ્ઞાનતાથી તને ઓળખી શક્યો નહોતો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ.
કૌસલ્યા સુપ્રજાસ્તાત રામસ્ત્વં વિદિતો મયા। વૈદેહી ચ મહાભાગા લક્ષ્મણશ્ચ મહાયશાઃ
કૌસલ્યાના સારા પુત્ર રામ, હવે હું તને ઓળખી ગયો છું. મહાભાગ્યશાળી વૈદેહી અને મહાપ્રતિષ્ઠિત લક્ષ્મણને પણ ઓળખી ગયો છું.
અભિશાપાદહં ઘોરાં પ્રવિષ્ટો રાક્ષસીં તનુમ્। તુમ્બુરુર્નામ ગન્ધર્વઃ શપ્તો વૈશ્રવણેન હિ
શાપના કારણે હું ભયાનક રાક્ષસ રૂપમાં આવ્યો છું. હું તુંબુરુ નામનો ગંધર્વ છું, વૈશ્વરણે મને શાપ આપ્યો હતો.