તમુવાચ તતો રામો રાક્ષસં જ્વલિતાનનમ્। પૃચ્છન્તં સુમહાતેજા ઇક્ષ્વાકુકુલમાત્મનઃ
તે સમયે રાક્ષસના જ્વલંત ચહેરા સામે, મહાન તેજવાળા ઇક્ષ્વાકુ વંશજ રામે, પૂછાયેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો.
તમુવાચ વિરાધસ્તુ રામં સત્યપરાક્રમમ્। હન્ત વક્ષ્યામિ તે રાજન્ નિબોધ મમ રાઘવ
વિરાધએ પછી સાચા પરાક્રમી રામને કહ્યું: 'હા, રાજન, હવે હું તને કહું છું, હે રાઘવ, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.'
પુત્રઃ કિલ જવસ્યાહં માતા મમ શતહ્રદા। વિરાધ ઇતિ મામાહુઃ પૃથિવ્યાં સર્વરાક્ષસાઃ
'હું જવા નો પુત્ર છું, મારી માતાનું નામ શતહ્રદા છે. પૃથ્વી પર બધા રાક્ષસો મને વિરાધ કહે છે.'
તપસા ચાભિસમ્પ્રાપ્તા બ્રહ્મણો હિ પ્રસાદજા। શસ્ત્રેણાવધ્યતા લોકેઽચ્છેદ્યાભેદ્યત્વમેવ ચ
'મારે તપસ્યાથી બ્રહ્માજી pleased થયા અને તેમના આશીર્વાદથી મને આ વર મળ્યું છે કે, શસ્ત્રોથી મને મારવામાં, કાપવામાં કે ભેદવામાં કોઈ શક્તિમાન નથી.'
ઉત્સૃજ્ય પ્રમદામેનામનપેક્ષૌ યથાગતમ્। ત્વરમાણૌ પલાયેથાં ન વાં જીવિતમાદદે
'આ સ્ત્રીને અહીં છોડી દો અને જેમ આવ્યા તેમ તરત જ ભાગી જાવ, નહીં તો હું તમારું જીવ લઈ લઉં.'
તં રામઃ પ્રત્યુવાચેદં કોપસંરક્તલોચનઃ। રાક્ષસં વિકૃતાકારં વિરાધં પાપચેતસમ્
રામે, ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરીને, વિકૃત શરીર અને દુષ્ટ મનવાળા વિરાધ રાક્ષસને જવાબ આપ્યો:
ક્ષુદ્ર ધિક્ ત્વાં તુ હીનાર્થં મૃત્યુમન્વેષસે ધ્રુવમ્। રણે પ્રાપ્સ્યસિ સંતિષ્ઠ ન મે જીવન્ વિમોક્ષ્યસે
'અરે નીચ, તને શરમ આવવી જોઈએ! તું તો બધું ગુમાવેલો છે અને નિશ્ચિતપણે મૃત્યુ શોધી રહ્યો છે. યુદ્ધમાં ઊભો રહી જા, મારા હાથથી જીવતો છૂટશે નહીં.'
તતઃ સજ્યં ધનુઃ કૃત્વા રામઃ સુનિશિતાન્ શરાન્। સુશીઘ્રમભિસંધાય રાક્ષસં નિજઘાન હ
પછી રામે ધનુષ પર ડોર ચઢાવી, તીક્ષ્ણ બાણો ઝડપથી તાણીને રાક્ષસ પર છોડ્યા.
ધનુષા જ્યાગુણવતા સપ્ત બાણાન્ મુમોચ હ। રુક્મપુઙ્ખાન્ મહાવેગાન્ સુપર્ણાનિલતુલ્યગાન્
ધનુષ પર જ્યા બાંધીને, રામે સાત સુવર્ણપંખી, ગતિશીલ અને ગરુડના પવન જેવાં તેજવાળા બાણ છોડ્યા.
તે શરીરં વિરાધસ્ય ભિત્ત્વા બર્હિણવાસસઃ। નિપેતુઃ શોણિતાદિગ્ધા ધરણ્યાં પાવકોપમાઃ
એ બાણો, મોરપાંખ પહેરેલા વિરાધના શરીર ભેદી, લોહીથી લથપથ થઈ જમીન પર પડ્યા અને અગ્નિ જેવાં તેજથી જલમલતા હતા.
સ વિદ્ધો ન્યસ્ય વૈદેહીં શૂલમુદ્યમ્ય રાક્ષસઃ। અભ્યદ્રવત્ સુસંક્રુદ્ધસ્તદા રામં સલક્ષ્મણમ્
ઘાયલ થયેલો રાક્ષસ, વૈદેહી ને જમીન પર મૂકી, ભારે ગુસ્સાથી શૂળ ઉંચકીને રામ અને લક્ષ્મણ પર તૂટી પડ્યો.
સ વિનદ્ય મહાનાદં શૂલં શક્રધ્વજોપમમ્। પ્રગૃહ્યાશોભત તદા વ્યાત્તાનન ઇવાન્તકઃ
એ રાક્ષસે ભયાનક ગર્જના કરી, ઇન્દ્રના ધ્વજ જેવું મોટું શૂળ હાથમાં પકડીને, મોં ખોલીને, મૃત્યુદેવ જેવા ભયાનક દેખાવતો હતો.
અથ તૌ ભ્રાતરૌ દીપ્તં શરવર્ષં વવર્ષતુઃ। વિરાધે રાક્ષસે તસ્મિન્ કાલાન્તકયમોપમે
પછી એ બે ભાઈઓએ ભયાનક વિરાધ રાક્ષસ પર, જાણે સમયના અંતે આવતો મૃત્યુ હોય તેમ, અગ્નિ સમાન તીક્ષ્ણ બાણોની વરસાદ વરસાવી.
સ પ્રહસ્ય મહારૌદ્રઃ સ્થિત્વાજૃમ્ભત રાક્ષસઃ। જૃમ્ભમાણસ્ય તે બાણાઃ કાયાન્નિષ્પેતુરાશુગાઃ
એ અત્યંત ભયાનક રાક્ષસે ઊભા રહીને જોરથી હસ્યો અને જંભાઈ લીધી; અને જંભાઈ લેતા જ, એના શરીરમાંથી બધા તીક્ષ્ણ બાણો બહાર પડી ગયા.
સ્પર્શાત્ તુ વરદાનેન પ્રાણાન્ સંરોધ્ય રાક્ષસઃ। વિરાધઃ શૂલમુદ્યમ્ય રાઘવાવભ્યધાવત
બાણોના સ્પર્શથી, મળેલા વરદાનના કારણે, વિરાધે પોતાના પ્રાણ અટકાવી લીધા અને પછી મોટું ભાલું ઊંચકી રાઘવો પર દોડી આવ્યો.
તચ્છૂલં વજ્રસંકાશં ગગને જ્વલનોપમમ્। દ્વાભ્યાં શરાભ્યાં ચિચ્છેદ રામઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ
શસ્ત્રધારીમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે, વજ્ર જેવું અને આકાશમાં અગ્નિ સમાન તેજ ધરાવતું એ ભાલું, બે બાણોથી કાપી નાખ્યું.
તદ્ રામવિશિખૈશ્છિન્નં શૂલં તસ્યાપતદ્ ભુવિ। પપાતાશનિના છિન્નં મેરોરિવ શિલાતલમ્
રામના બાણોથી કાપાયેલું એ ભાલું જમીન પર આવી પડ્યું, જાણે મેરુ પર્વતની શિખર વીજળીથી તૂટી પડી હોય તેમ.
તૌ ખડ્ગૌ ક્ષિપ્રમુદ્યમ્ય કૃષ્ણસર્પાવિવોદ્યતૌ। તૂર્ણમાપેતતુસ્તસ્ય તદા પ્રહરતાં બલાત્
પછી બંનેએ તરત જ પોતાના ખડગ ઉઠાવ્યા, જે કાળા સાપ જેવી ચમકતા હતા, અને જોરથી એને મારવા દોડી ગયા.
સ વધ્યમાનઃ સુભૃશં ભુજાભ્યાં પરિગૃહ્ય તૌ। અપ્રકમ્પ્યૌ નરવ્યાઘ્રૌ રૌદ્રઃ પ્રસ્થાતુમૈચ્છત
ઘણા જોરથી માર પડતા છતાં, એ ભયાનક રાક્ષસે બંને અડગ પુરુષસિંહોને પોતાના હાથથી પકડી લીધા અને ત્યાંથી લઈ જવા પ્રયત્ન કર્યો.
તસ્યાભિપ્રાયમાજ્ઞાય રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્। વહત્વયમલં તાવત્ પથાનેન તુ રાક્ષસઃ
એના ઇરાદા સમજીને, રામે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'હમણાં માટે આ રાક્ષસ અમને પોતાના રસ્તે લઈ જાય.'
યથા ચેચ્છતિ સૌમિત્રે તથા વહતુ રાક્ષસઃ। અયમેવ હિ નઃ પન્થા યેન યાતિ નિશાચરઃ
'હે સૌમિત્ર, રાક્ષસને જેમ ઇચ્છા હોય તેમ અમને લઈ જવા દે; કારણ કે એ જ આપણો માર્ગ છે—જ્યાં સુધી આ રાત્રિચર જાય.'
સ તુ સ્વબલવીર્યેણ સમુત્ક્ષિપ્ય નિશાચરઃ। બાલાવિવ સ્કન્ધગતૌ ચકારાતિબલોદ્ધતઃ
પછી એ રાત્રિચરે પોતાની શક્તિ અને બળના અભિમાનથી, બંનેને જાણે બાળક હોય તેમ ખભા પર ઊંચકીને બેસાડ્યા.
તાવારોપ્ય તતઃ સ્કન્ધં રાઘવૌ રજનીચરઃ। વિરાધો વિનદન્ ઘોરં જગામાભિમુખો વનમ્
બન્ને રાઘવોને ખભા પર બેસાડીને, ભયાનક ગર્જના કરતા વિરાધ રાત્રિચર સીધો જંગલ તરફ આગળ વધ્યો.
વનં મહામેઘનિભં પ્રવિષ્ટો દ્રુમૈર્મહદ્ભિર્વિવિધૈરુપેતમ્। નાનાવિધૈઃ પક્ષિકુલૈર્વિચિત્રં શિવાયુતં વ્યાલમૃગૈર્વિકીર્ણમ્
એ મહારાત્રિચર એવાં જંગલમાં પ્રવેશ્યો, જે ઘનઘોર મેઘ જેવું વિશાળ હતું, વિવિધ મોટા વૃક્ષો, અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓ, શુભ પ્રાણીઓથી ભરેલું અને જંગલી પશુ-સર્પોથી છવાયેલું હતું.
thumb|ચતુર્થઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુર્થઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ચોથો સર્ગ સાંભળો.
હ્રિયમાણૌ તુ કાકુત્સ્થૌ દૃષ્ટ્વા સીતા રઘૂત્તમૌ। ઉચ્ચૈઃ સ્વરેણ ચુક્રોશ પ્રગૃહ્ય સુમહાભુજૌ
કાકુત્સ વંશના એ બલવાન બંને રાઘવ પુત્રોને વિરાધે લઈ જતા જોઈ, સીતા એ બંનેને પકડીને ઉંચા અવાજે રડવા લાગી.
એષ દાશરથી રામઃ સત્યવાઞ્છીલવાન્ શુચિઃ। રક્ષસા રૌદ્રરૂપેણ હ્રિયતે સહલક્ષ્મણઃ
આ દશરથપુત્ર રામ છે, સત્યવંત, શીલવાન અને પવિત્ર, જેને ભયાનક રૂપ ધરાવતો રાક્ષસ લક્ષ્મણ સાથે લઈ જાય છે.
મામૃક્ષા ભક્ષયિષ્યન્તિ શાર્દૂલદ્વીપિનસ્તથા। માં હરોત્સૃજ કાકુત્સ્થૌ નમસ્તે રાક્ષસોત્તમ
હવે વાઘ અને ચિત્તા મને ખાઈ જશે—હે શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ, મને છોડ! હે કાકુત્સો, તમને વંદન છે.
તસ્ય રૌદ્રસ્ય સૌમિત્રિઃ સવ્યં બાહું બભઞ્જ હ। રામસ્તુ દક્ષિણં બાહું તરસા તસ્ય રક્ષસઃ
પછી સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે એ રાક્ષસનો ડાબો હાથ તોડી નાખ્યો અને રામે જોરથી એનો જમણો હાથ તોડી નાખ્યો.
સ ભગ્નબાહુઃ સંવિગ્નઃ પપાતાશુ વિમૂર્ચ્છિતઃ। ધરણ્યાં મેઘસંકાશો વજ્રભિન્ન ઇવાચલઃ
બન્ને હાથ તૂટી જતા, મેઘ જેવો એ રાક્ષસ ગભરાઈને બેભાન થઈ ઝડપથી જમીન પર પડી ગયો, જાણે વીજળીથી તૂટી પડેલો પર્વત હોય.