કુશચીરપરિક્ષિપ્તં બ્રાહ્મ્યા લક્ષ્મ્યા સમાવૃતમ્। યથા પ્રદીપ્તં દુર્દર્શં ગગને સૂર્યમણ્ડલમ્
કુશ ઘાસ અને વલ્કળોથી ઘેરાયેલું, દિવ્ય તેજથી યુક્ત, આ આશ્રમ આકાશમાં પ્રજ્વલિત અને નજરે ન પડતાં સૂર્યમંડળ જેવું ઝળહળતું હતું.
શરણ્યં સર્વભૂતાનાં સુસમ્મૃષ્ટાજિરં સદા। મૃગૈર્બહુભિરાકીર્ણં પક્ષિસંઘૈઃ સમાવૃતમ્
એ સર્વ જીવો માટે આશ્રયસ્થાન હતું, એનું અંગણ હંમેશા સ્વચ્છ રહેતું, અનેક હરણોથી ભરેલું અને પક્ષીઓના જૂથોથી ઘેરાયેલું હતું.
પૂજિતં ચોપનૃત્તં ચ નિત્યમપ્સરસાં ગણૈઃ। વિશાલૈરગ્નિશરણૈઃ સ્રુગ્ભાણ્ડૈરજિનૈઃ કુશૈઃ
એ આશ્રમમાં અપ્સરાઓના સમૂહો દ્વારા સતત પૂજન અને નૃત્ય થતું, વિશાળ અગ્નિકુંડો, હવનકુંડની ચમચીઓ, વાસણો, મૃગચર્મ અને કુશ ઘાસથી શોભતો હતો.
સમિદ્ભિસ્તોયકલશૈઃ ફલમૂલૈશ્ચ શોભિતમ્। આરણ્યૈશ્ચ મહાવૃક્ષૈઃ પુણ્યૈઃ સ્વાદુફલૈર્વૃતમ્
એ આશ્રમ સમિદ્ધો, પાણીના ઘડા, ફળ અને મૂળથી સુશોભિત હતો અને પવિત્ર, મીઠાં ફળ ધરાવતા મોટા જંગલના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો હતો.
બલિહોમાર્ચિતં પુણ્યં બ્રહ્મઘોષનિનાદિતમ્। પુષ્પૈશ્ચાન્યૈઃ પરિક્ષિપ્તં પદ્મિન્યા ચ સપદ્મયા
બલિ અને હોમથી પવિત્ર થયેલો, બ્રહ્મઘોષથી ગુંજતો, વિવિધ ફૂલોથી ઘેરાયેલો અને કમળવાળી પાદડીથી શોભતો હતો.
ફલમૂલાશનૈર્દાન્તૈશ્ચીરકૃષ્ણાજિનામ્બરૈઃ। સૂર્યવૈશ્વાનરાભૈશ્ચ પુરાણૈર્મુનિભિર્યુતમ્
ફળમૂળ ખાઈને સંયમી રહેનારા, વલ્કળ અને કૃષ્ણમૃગચર્મ પહેરનારા, સૂર્ય અને અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવતાં પ્રાચીન ઋષિઓ એ આશ્રમમાં વસતા હતા.
પુણ્યૈશ્ચ નિયતાહારૈઃ શોભિતં પરમર્ષિભિઃ। તદ્ બ્રહ્મભવનપ્રખ્યં બ્રહ્મઘોષનિનાદિતમ્
પવિત્ર અને નિયતાહારી મહર્ષિઓએ એ સ્થાનને શોભાવ્યું હતું; એ સ્થાન બ્રહ્માના ધામ જેવું લાગતું અને બ્રહ્મઘોષથી ગુંજતું હતું.
બ્રહ્મવિદ્ભિર્મહાભાગૈર્બ્રાહ્મણૈરુપશોભિતમ્। તદ્ દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ શ્રીમાંસ્તાપસાશ્રમમણ્ડલમ્
જ્ઞાનવાન અને પુણ્યશાળી બ્રાહ્મણોથી શોભિત એ તપોભૂમિ જોઈને શ્રીરાઘવ આનંદિત થયા.
અભ્યગચ્છન્મહાતેજા વિજ્યં કૃત્વા મહદ્ ધનુઃ। દિવ્યજ્ઞાનોપપન્નાસ્તે રામં દૃષ્ટ્વા મહર્ષયઃ
દિવ્ય જ્ઞાનથી યુક્ત, મહાન આત્માવાળા મહર્ષિઓએ, પોતાનું મોટું ધનુષ્ય ચડાવીને, રામને જોઈને આગળ આવ્યા.
અભિજગ્મુસ્તદા પ્રીતા વૈદેહીં ચ યશસ્વિનીમ્। તે તુ સોમમિવોદ્યન્તં દૃષ્ટ્વા વૈ ધર્મચારિણમ્
પછી તેઓ આનંદિત થઈને, પ્રસન્ન ચિત્તે, યશસ્વિ વૈદેહીને વંદન કર્યું; અને ધર્મમાં સ્થિર એવા, ઉગતા ચંદ્ર જેવા તેજસ્વી રામને જોઈને ખુશ થયા.
લક્ષ્મણં ચૈવ દૃષ્ટ્વા તુ વૈદેહીં ચ યશસ્વિનીમ્। મઙ્ગલાનિ પ્રયુઞ્જાનાઃ પ્રત્યગૃહ્ણન્ દૃઢવ્રતાઃ
લક્ષ્મણ અને પ્રસિદ્ધ વૈદેહીને જોઈ, તે દૃઢવ્રતી ઋષિઓએ શુભ આશીર્વાદ આપીને તેમનું સ્વાગત કર્યું.
રૂપસંહનનં લક્ષ્મીં સૌકુમાર્યં સુવેષતામ્। દદૃશુર્વિસ્મિતાકારા રામસ્ય વનવાસિનઃ
વનવાસીઓએ આશ્ચર્યથી રામનું રૂપ, તેમની કાયાની બંધાટ, સૌમ્યતા, કોમળતા અને સુંદર વેશભૂષા જોઈ.
વૈદેહીં લક્ષ્મણં રામં નેત્રૈરનિમિષૈરિવ। આશ્ચર્યભૂતાન્ દદૃશુઃ સર્વે તે વનવાસિનઃ
બધા વનવાસીઓએ વૈદેહી, લક્ષ્મણ અને રામને અચળ દ્રષ્ટિથી, આશ્ચર્યથી જોઈ રહ્યા.
અત્રૈનં હિ મહાભાગાઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ। અતિથિં પર્ણશાલાયાં રાઘવં સંન્યવેશયન્
ત્યાં, સર્વજીવના કલ્યાણમાં તત્પર એવા મહાભાગ્યશાળી ઋષિઓએ રાઘવને પોતાના પર્ણકુટિરમાં મહેમાન તરીકે સ્થાન આપ્યું.
તતો રામસ્ય સત્કૃત્ય વિધિના પાવકોપમાઃ। આજહ્રુસ્તે મહાભાગાઃ સલિલં ધર્મચારિણઃ
પછી, રામનું યોગ્ય રીતે સન્માન કરીને, અગ્નિ સમાન મહાન ઋષિઓએ ધર્મનિષ્ઠ રામ માટે પાણી લાવ્યું.
મઙ્ગલાનિ પ્રયુઞ્જાના મુદા પરમયા યુતાઃ। મૂલં પુષ્પં ફલં સર્વમાશ્રમં ચ મહાત્મનઃ
મહાન આનંદ સાથે, શુભ આશીર્વાદ આપતાં, તેમણે મૂળ, ફૂલ, ફળ અને આશ્રમની બધી વસ્તુઓ રામને અર્પણ કરી.
નિવેદયિત્વા ધર્મજ્ઞાસ્તે તુ પ્રાઞ્જલયોઽબ્રુવન્। ધર્મપાલો જનસ્યાસ્ય શરણ્યશ્ચ મહાયશાઃ
આ બધું અર્પણ કર્યા પછી, ધર્મને જાણનારા ઋષિઓએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'હે મહાયશસ્વી, તમે ધર્મના રક્ષક અને પ્રજાના આશ્રય છો.'
પૂજનીયશ્ચ માન્યશ્ચ રાજા દણ્ડધરો ગુરુઃ। ઇન્દ્રસ્યૈવ ચતુર્ભાગઃ પ્રજા રક્ષતિ રાઘવ
'રાજા, દંડ ધારણ કરનાર, પૂજનીય અને માનનીય છે; રાઘવ, ઇન્દ્રના ચોથા ભાગ જેવો, પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે.'
રાજા તસ્માદ્ વરાન્ ભોગાન્ રમ્યાન્ ભુઙ્ક્તે નમસ્કૃતઃ। તે વયં ભવતા રક્ષ્યા ભવદ્વિષયવાસિનઃ। નગરસ્થો વનસ્થો વા ત્વં નો રાજા જનેશ્વરઃ
'આથી, પૂજિત રાજા સર્વ શ્રેષ્ઠ ભોગ ભોગવે છે; અમે, તમારા રાજ્યના વતનીઓ, તમારાથી રક્ષાવાંપાત્ર છીએ. શહેરમાં હોવ કે વનમાં, તમે અમારા રાજા અને પ્રજાના સ્વામી છો.'
ન્યસ્તદણ્ડા વયં રાજઞ્જિતક્રોધા જિતેન્દ્રિયાઃ। રક્ષણીયાસ્ત્વયા શશ્વદ્ ગર્ભભૂતાસ્તપોધનાઃ
'હે રાજા, અમે દંડ છોડી દીધો છે, ક્રોધ અને ઇન્દ્રિયોને જીત્યા છે; તપસ્વી તરીકે, અમે હંમેશા તમારી રક્ષાની જરૂર છે, જેમ ગર્ભની સંભાળ રાખાય છે.'
એવમુક્ત્વા ફલૈર્મૂલૈઃ પુષ્પૈરન્યૈશ્ચ રાઘવમ્। વન્યૈશ્ચ વિવિધાહારૈઃ સલક્ષ્મણમપૂજયન્
આ રીતે કહ્યા પછી, તેમણે ફળ, મૂળ, ફૂલ અને વિવિધ વન્ય ખોરાકથી રાઘવ અને લક્ષ્મણનું સન્માન કર્યું.
તથાન્યે તાપસાઃ સિદ્ધા રામં વૈશ્વાનરોપમાઃ। ન્યાયવૃત્તા યથાન્યાયં તર્પયામાસુરીશ્વરમ્
એ જ રીતે, અન્ય તપસ્વીઓ અને સિદ્ધોએ, યોગ્ય રીતથી, ધર્મમાં સ્થિર અને અગ્નિ સમાન રહી, રામ ઈશ્વરને તૃપ્ત કર્યા.
thumb|દ્વિતીયઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે દ્વિતીયઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો બીજો સર્ગ સાંભળો.
કૃતાતિથ્યોઽથ રામસ્તુ સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ। આમન્ત્ર્ય સ મુનીન્ સર્વાન્ વનમેવાન્વગાહત
પછી, મહેમાનગતિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, રામે બધા ઋષિઓને વિદાય આપી, સૂર્યોદયની દિશામાં વન તરફ પ્રયાણ કર્યું.
નિષ્કૂજમાનશકુનિં ઝિલ્લિકાગણનાદિતમ્। લક્ષ્મણાનુચરો રામો વનમધ્યં દદર્શ હ
લક્ષ્મણ સાથે, રામે વનના મધ્યભાગમાં પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં પક્ષીઓનો અવાજ નહોતો, પણ ઝીંગણીઓનું ગાન સંભળાતું હતું.
સીતયા સહ કાકુત્સ્થસ્તસ્મિન્ ઘોરમૃગાયુતે। દદર્શ ગિરિશૃઙ્ગાભં પુરુષાદં મહાસ્વનમ્
ત્યાં, સીતાની સાથે કાકુત્થ્સ વંશજ રામે, પહાડની ચોટી જેવો, ભયાનક અવાજ કરતો અને ભયંકર પ્રાણીઓથી ઘેરાયેલો માનવખાદક જોયો.
ગભીરાક્ષં મહાવક્ત્રં વિકટં વિકટોદરમ્। બીભત્સં વિષમં દીર્ઘં વિકૃતં ઘોરદર્શનમ્
તેના આંખો ઊંડા, મોઢું વિશાળ, પેટ વિકૃત અને ફૂલેલું, આખું શરીર ભયાનક અને વિકૃત, ઊંચું અને અસમાન, જોઈને જ ડર લાગે એવું હતું.
વસાનં ચર્મ વૈયાઘ્રં વસાર્દ્રં રુધિરોક્ષિતમ્। ત્રાસનં સર્વભૂતાનાં વ્યાદિતાસ્યમિવાન્તકમ્
તે વાઘની ચામડી પહેરેલો હતો, જે હજી પણ ચરબીથી ભીંજાયેલી અને લોહીથી રંજાયેલી હતી. એ બધાં જીવજંતુઓને ડરાવનાર, અને તેનું મોઢું મરણ જેવા ખુલ્લું હતું.
ત્રીન્ સિંહાંશ્ચતુરો વ્યાઘ્રાન્ દ્વૌ વૃકૌ પૃષતાન્ દશ। સવિષાણં વસાદિગ્ધં ગજસ્ય ચ શિરો મહત્
એણે ત્રણ સિંહ, ચાર વાઘ, બે વરુ, દસ ચિતરાં હરણ અને એક મોટું, શિંગાવાળું, ચરબીથી લથપથ હાથીનું માથું—
અવસજ્યાયસે શૂલે વિનદન્તં મહાસ્વનમ્। સ રામં લક્ષ્મણં ચૈવ સીતાં દૃષ્ટ્વા ચ મૈથિલીમ્
લોખંડના કાંઠા પર ગાડી દીધાં હતાં અને તે ગજ્જન કરતાં, ભયાનક અવાજે દહાડતો હતો. એણે રામ, લક્ષ્મણ અને મૈથિલી સીતાને જોયા—