મહાયજ્ઞે તદા તસ્ય વરુણેન મહાત્મના । દત્તં ધનુર્વરં પ્રીત્યા તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ ।। ૨.૧૧૮.
એ મહાયજ્ઞમાં, મહાન આત્મા વરુણે આનંદથી એમને એક ઉત્તમ ધનુષ્ય અને અક્ષય તીરો ભરેલા તૂણા આપ્યા.
અસઞ્ચાલ્યં મનુષ્યૈશ્ચ યત્નેનાપિ ચ ગૌરવાત્ । તન્ન શક્તા નમયિતું સ્વપ્નેષ્વપિ નરાધિપા: ।। ૨.૧૧૮.
એ ધનુષ્ય એટલું ભારે હતું કે, માણસો પ્રયત્ન કરીને પણ હલાવી શકતા ન હતા; રાજાઓ તો સપનામાં પણ એને વાળી શક્યા નહીં.
તદ્ધનુ: પ્રાપ્ય મે પિત્રા વ્યાહૃતં સત્યવાદિના । સમવાયે નરેન્દ્રાણાં પૂર્વમામન્ત્ર્ય પાર્થિવાન્ ।। ૨.૧૧૮.
એ ધનુષ્ય મળ્યા પછી, મારા પિતાએ, જે હંમેશા સાચું બોલતા, એકઠા થયેલા રાજાઓને કહ્યું:
ઇદં ચ ધનુરુદ્યમ્ય સજ્યં ય: કુરુતે નર: । તસ્ય મે દુહિતા ભાર્યા ભવિષ્યતિ ન સંશય: ।। ૨.૧૧૮.
'જે આ ધનુષ્ય ઉઠાવીને એમાં તાર ચડાવશે, એ જ મારા દીકરીનો પતિ બનશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
તચ્ચ દૃષ્ટ્વા ધનુ: શ્રેષ્ઠં ગૌરવાદ્ગિરિસન્નિભમ્ । અભિવાદ્ય નૃપા જગ્મુરશક્તાસ્તસ્ય તોલને ।। ૨.૧૧૮.
એ પહાડ જેટલા ભારે અને ઉત્તમ ધનુષ્યને જોઈ, રાજાઓએ વંદન કરીને, એને ઉઠાવી ન શક્યા એટલે પાછા ફરી ગયા.
સુદીર્ઘસ્ય તુ કાલસ્ય રાઘવો ઽયં મહાદ્યુતિ: । વિશ્વામિત્રેણ સહિતો યજ્ઞં દ્રષ્ટું સમાગત: । લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા રામ: સત્યપરાક્રમ: ।। ૨.૧૧૮.
લાંબા સમય પછી, આ તેજસ્વી રાઘવ, વિશ્વામિત્રજી સાથે, યજ્ઞ જોવા આવ્યા; એમના સાથે સત્ય અને શૂરવીર ભાઈ લક્ષ્મણ પણ હતા.
વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા મમ પિત્રા સુપૂજિત: । પ્રોવાચ પિતરં તત્ર ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ।। ૨.૧૧૮.
ત્યાં, ધર્મનિષ્ઠ અને મારા પિતાએ સન્માનિત વિશ્વામિત્રજીએ, રામ અને લક્ષ્મણ ભાઈઓ વિશે પિતાજીને કહ્યું.
સુતૌ દશરથસ્યેમૌ ધનુર્દર્શનકાંક્ષિણૌ । ધનુર્દર્શય રામાય રાજપુત્રાય દૈવિકમ્ ।। ૨.૧૧૮.
'આ બંને દશરથના પુત્રો ધનુષ્ય જોવા ઇચ્છે છે; રાજકુમાર રામને એ દૈવી ધનુષ્ય બતાવો.'
ઇત્યુક્તસ્તેન વિપ્રેણ તદ્ધનુ: સમુપાનયત્ । નિમેષાન્તરમાત્રેણ તદાનમ્ય સ વીર્ય્યવાન્ ।। ૨.૧૧૮.
એ વિદ્વાનના કહેવા પર, પિતાજીએ એ ધનુષ્ય લાવ્યું; અને પળભરમાં જ એ શૂરવીરે એને વાળી દીધું.
જ્યાં સમારોપ્ય ઝટિતિ પૂરયામાસ વીર્યવત્ ।। ૨.૧૧૮.
પછી એણે ઝડપથી અને શક્તિથી એ ધનુષ્યમાં તાર ચડાવી દીધો.
તેન પૂરયતા વેગાન્મધ્યે ભગ્નં દ્વિધા ધનુ: । તસ્ય શબ્દો ઽભવદ્ભીમ: પતિતસ્યાશનેરિવ ।। ૨.૧૧૮.
એણે જોરથી ખેંચતાં, એ ધનુષ્ય વચ્ચેથી તૂટી બે ભાગ થઈ ગયું; એ અવાજ આકાશમાંથી વીજળી પડ્યા જેવો ભયાનક થયો.
તતો ઽહં તત્ર રામાય પિત્રા સત્યાભિસન્ધિના । નિશ્ચિતા દાતુમુદ્યમ્ય જલભાજનમુત્તમમ્ ।। ૨.૧૧૮.
પછી મારા પિતાજીએ, જે વચનના પક્કા હતા, રામને મને આપવાનો નિશ્ચય કરીને શ્રેષ્ઠ જળપાત્ર ઉંચું કર્યું.
દીયમાનાં ન તુ તદા પ્રતિજગ્રાહ રાઘવ: । અવિજ્ઞાય પિતુશ્છન્દમયોધ્યાધિપતે: પ્રભો: ।। ૨.૧૧૮.
ત્યારે રાઘવએ, અયોધ્યાના રાજા અને પોતાના પિતાશ્રીની ઈચ્છા જાણ્યા વિના, આપાતી વસ્તુ સ્વીકારી નહીં.
તત: શ્વશુરમામન્ત્ર્ય વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્ । મમ પિત્રા ત્વહં દત્તા રામાય વિદિતાત્મને ।। ૨.૧૧૮.
પછી મેં મારા વૃદ્ધ સસરા દશરથ રાજાને વિદાય આપી, અને મારા પિતાએ મને આત્મજ્ઞાન ધરાવનારા રામને અર્પણ કરી.
મમ ચૈવાનુજા સાધ્વી ઊર્મિલા પ્રિયદર્શના । ભાર્ય્યાર્થે લક્ષ્મણસ્યાપિ દત્તા પિત્રા મમ સ્વયમ્ ।। ૨.૧૧૮.
મારી નાની બહેન, સારા સ્વભાવવાળી અને સૌંદર્યવતી ઊર્મિલા, પણ મારા પિતાએ જાતે જ લક્ષ્મણ માટે પત્ની રૂપે આપી.
એવં દત્તાસ્મિ રામાય તદા તસ્મિન્ સ્વયમ્વરે । અનુરક્તાસ્મિ ધર્મેણ પતિં વીર્યવતાં વરમ્ ।। ૨.૧૧૮.
એ રીતે, સ્વયંવરમાં મને રામને અર્પણ કરવામાં આવી, અને હું ધર્મપૂર્વક મારા પતિ, પરાક્રમીમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામને સમર્પિત છું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે અષ્ટાદશોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકીકૃત મહાન અને પવિત્ર રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકસો અઢારમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|એકોનવિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center thumb|મઙ્ગલશાસનમ્|center અનસૂયા તુ ધર્મજ્ઞા શ્રુત્વા તાં મહતીં કથામ્ । પર્ય્યષ્વજત બાહુભ્યાં શિરસ્યાઘ્રાય મૈથિલીમ્ ।। ૨.૧૧૯.
ધર્મને જાણનારી અનસૂયા એ મહાન વાર્તા સાંભળી, માઇથિલી સીતાને બાહોમાં ભરી, માથા પર ચુંબન કર્યું.
વ્યક્તાક્ષરપદં ચિત્રં ભાષિતં મધુરં ત્વયા । યથા સ્વયમ્વરં વૃત્તં તત્સર્વં હિ શ્રુતં મયા । રમે ઽહં કથયા તે તુ દૃઢં મધુરભાષિણિ ।। ૨.૧૧૯.
તારી વાણી સ્પષ્ટ, સુંદર અને મધુર હતી; સ્વયંવર કેવી રીતે થયું એ બધું મેં તારી પાસેથી સાંભળ્યું, મધુર બોલનારી, તારી વાતથી હું ખૂબ આનંદિત થઈ છું.
રવિરસ્તં ગત: શ્રીમાનુપોહ્ય રજનીં શિવામ્ । દિવસં પ્રતિકીર્ણાનામાહારાર્થં પતત્ऺિત્રણામ્ । સન્ધ્યાકાલે નિલીનાનાં નિદ્રાર્થં શ્રૂયતે ધ્વનિ: ।। ૨.૧૧૯.
મહિમાવંત સૂર્ય અસ્ત થયો છે અને શુભ રાત્રિ આવી છે; દિવસભર ખોરાક માટે ઉડી ફરનાર પક્ષીઓ સાંજના સમયે આરામ માટે બેઠા છે, તેમનો અવાજ સંભળાય છે.
એતે ચાપ્યભિષેકાર્દ્રા મુનય: કલશોદ્યતા: । સહિતા ઉપવર્તન્તે સલિલાપ્લુતવલ્કલા: ।। ૨.૧૧૯.
આ ઋષિઓ, અભિષેકથી ભીંજાયેલા અને પાણીના કલશ લઈને, એકસાથે ભેગા થાય છે, તેમનાં વલ્કળ પણ સ્નાનથી ભીંજાયેલા છે.
ઋષીણામગ્નિહોત્રેષુ હુતેષુ વિધિપૂર્વકમ્ । કપોતાઙ્ગારુણો ધૂમો દૃશ્યતે પવનોદ્ધત: ।। ૨.૧૧૯.
જ્યારે ઋષિઓ યથાવિધિ અગ્નિમાં હોમ કરે છે, ત્યારે પવનથી ઉડતો, કબૂતરના પાંખ જેવો લાલ ધૂમાડો દેખાય છે.
અલ્પપર્ણાહિ તરવો ઘનીભૂતા: સમન્તત: । વિપ્રકૃષ્ટેપિ દેશે ઽસ્મિન્ન પ્રકાશન્તિ વૈ દિશ: ।। ૨.૧૧૯.
અહીંના ઝાડો, થોડા પાંદડાવાળા હોવા છતાં, ચારે બાજુ ઘનઘોર થયા છે; આ દૂરના સ્થળે પણ દિશાઓ સ્પષ્ટ દેખાતી નથી.
રજનીચરસત્ત્વાનિ પ્રચરન્તિ સમન્તત: । તપોવનમૃગા હ્યેતે વેદિતીર્થેષુ શેરતે ।। ૨.૧૧૯.
રાત્રિના પ્રાણીઓ ચારે બાજુ ફરતા હોય છે, જ્યારે તપોવનના મૃગો તીર્થકાંઠે આરામ કરે છે.
સમ્પ્રવૃદ્ધા નિશા સીતે નક્ષત્રસમલઙ્કૃતા । જોત્સ્નાપ્રાવરણશ્ચન્દ્રો દૃશ્યતે ઽભ્યુદિતો ઽમ્બરે ।। ૨.૧૧૯.
હવે રાત્રિ પૂરેપૂરી ફેલાઈ છે, સીતે, અને તારાઓથી શોભાયમાન છે; ચાંદ્રકાંતિથી આવરાયેલો ચંદ્ર આકાશમાં ઉગતો દેખાય છે.
ગમ્યતામનુજાનામિ રામસ્યાનુચરી ભવ । કથયન્ત્યા હિ મધુરં ત્વયાહં પરિતોષિતા ।। ૨.૧૧૯.
હવે તું જઈશ, હું તને અનુમતિ આપું છું; રામની સેવા કરજે. તારી મધુર વાતોથી હું સંતોષ પામી છું.
અલઙ્કુરુ ચ તાવત્ત્વં પ્રત્યક્ષં મમ મૈથિલિ । પ્રીતિં જનય મે વત્સે દિવ્યાલઙ્કારશોભિતા ।। ૨.૧૧૯.
હવે, માઇથિલી, તું મારા સામે સ્વયંને શોભાવજે; દિવીય આભૂષણોથી સજ્જ થઈને મને આનંદ આપજે, વત્સે.
સા તથા સમલંકૃત્ય સીતા સુરસુતોપમા । પ્રણમ્ય શિરસા તસ્યૈ રામં ત્વભિમુખી યયૌ ।। ૨.૧૧૯.
એ પ્રમાણે સજ્જ થઈને, દેવકન્યાને સમાન સીતાએ તેમને શિર નમાવી વંદન કર્યું અને રામ તરફ ચાલી.
તથા તુ ભૂષિતાં સીતાં દદર્શ વદતાં વર: । રાઘવ: પ્રીતિદાનેન તપસ્વિન્યા જહર્ષ ચ ।। ૨.૧૧૯.
વદનામાં શ્રેષ્ઠ એવા રાઘવે, એ રીતે શોભાયમાન સીતાને જોઈ, તપસ્વિ સ્ત્રીના પ્રેમભર્યા દાનથી આનંદિત થયો.
ન્યવેદયત્તત: સર્વં સીતા રામાય મૈથિલી । પ્રીતિદાનં તપસ્વિન્યા વસનાભરણસ્રજમ્ ।। ૨.૧૧૯.
પછી માઇથિલી સીતાએ રામને બધું કહ્યું—તપસ્વિ સ્ત્રી દ્વારા મળેલું પ્રેમભર્યું દાન: વસ્ત્ર, આભૂષણ અને ફૂલોની વેણી.