સ માં દૃષ્ટ્વા નરપતિર્મુષ્ટિવિક્ષેપતત્પર: । પાંસુકુણ્ઠિતસર્વાઙ્ગીં જનકો વિસ્મિતો ઽભવત્ ।। ૨.૧૧૮.
મને માટીથી ઢંકાયેલી અને માટીના ઢગલાં ફેંકતી જોઈ, રાજા જનક આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
અનપત્યેન ચ સ્નેહાદઙ્કમારોપ્ય ચ સ્વયમ્ । મમેયં તનયેત્યુક્ત્વા સ્નેહો મયિ નિપાતિત: ।। ૨.૧૧૮.
પુત્રીઓ ન હોવા છતાં, પ્રેમથી રાજાએ મને પોતાની ગોદમાં ઉઠાવી અને કહ્યું: 'આ મારી દીકરી છે,' અને મને પ્રેમ આપ્યો.
અન્તરિક્ષે ચ વાગુક્તા પ્રતિ મા ઽમાનુષી કિલ । એવમેતન્નરપતે ધર્મેણ તનયા તવ ।। ૨.૧૧૮.
અને આકાશમાંથી માનવ અવાજ સિવાય સંદેશ મળ્યો: 'હા રાજા, ધર્મથી આ તારી દીકરી છે.'
તત: પ્રહૃષ્ટો ધર્માત્મા પિતા મે મિથિલાધિપ: । અવાપ્તો વિપુલામૃદ્ધિં મામવાપ્ય નરાધિપ: ।। ૨.૧૧૮.
પછી મારા પિતા, મિથિલાના ધર્મનિષ્ઠ રાજા, ખૂબ આનંદિત થયા અને મને પ્રાપ્ત કરીને વિશાળ સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
દત્તા ચાસ્મીષ્ટવદ્દેવ્યૈ જ્યેષ્ઠાયૈ પુણ્યકર્મણા । તયા સમ્ભાવિતા ચાસ્મિ સ્નિગ્ધયા માતૃસૌહૃદાત્ ।। ૨.૧૧૮.
મને એ પુણ્યવાળી મોટી માતાજી પાસે આપવામાં આવી હતી; એમણે માતૃભાવથી અને પ્રેમથી મને બહુ માન આપ્યો અને સ્નેહપૂર્વક ઉછેર્યો.
પતિસંયોગસુલભં વયો દૃષ્ટ્વા તુ મે પિતા । ચિન્તામભ્યગમદ્દીનો વિત્તનાશાદિવાધન: ।। ૨.૧૧૮.
મારી ઉંમર પતિ સાથે સુખથી જીવન વિતાવાની થઈ હતી, પણ મારા પિતાજી ધનના નુકસાન અને અન્ય મુશ્કેલીઓથી ચિંતિત થઈ ગયા.
સદૃશાચ્ચાપકૃષ્ટાચ્ચ લોકે કન્યાપિતા જનાત્ । પ્રધર્ષણમવાપ્નોતિ શક્રેણાપિ સમો ભુવિ ।। ૨.૧૧૮.
આ દુનિયામાં, દીકરીના પિતા, ભલે દીકરી સારી હોય કે સામાન્ય, જો યોગ્ય રીતે લગ્ન ન થાય તો—even ઇન્દ્ર જેટલા શક્તિશાળી હોય તો પણ—માનહાનિ ભોગવે છે.
તાં ધર્ષણામદૂરસ્થાં દૃષ્ટ્વા ચાત્મનિ પાર્થિવ: । ચિન્તાર્ણવગત: પારં નાસસાદાપ્લવો યથા ।। ૨.૧૧૮.
રાજાએ જ્યારે આ અપમાન નજીક આવતું જોયું, ત્યારે ચિંતામાં ગરકાવ થઈ ગયા અને જેમ તરવૈયો કિનારે પહોંચી શકતો નથી, એમ રસ્તો શોધી શક્યા નહીં.
અયોનિજાં હિ માં જ્ઞાત્વા નાધ્યગચ્છદ્વિચિન્તયન્ । સદૃશં ચાનુરૂપં ચ મહીપાલ: પતિં મમ ।। ૨.૧૧૮.
મારે સ્ત્રીના ગર્ભથી જન્મ ન લીધો છે એ જાણીને, રાજાએ ઘણું વિચાર્યું, પણ કોઈ પણ રાજાઓમાં મને યોગ્ય અને લાયક પતિ મળ્યો નહીં.
તસ્ય બુદ્ધિરિયં જાતા ચિન્તયાનસ્ય સન્તતમ્ । સ્વયં વરં તનૂજાયા: કરિષ્યામીતિ ધીમત: ।। ૨.૧૧૮.
એમની ચિંતામાં સતત વિચાર કરતાં, બુદ્ધિશાળી રાજાએ નક્કી કર્યું કે, 'હું મારી દીકરી માટે સ્વયંવર રાખીશ.'
મહાયજ્ઞે તદા તસ્ય વરુણેન મહાત્મના । દત્તં ધનુર્વરં પ્રીત્યા તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ ।। ૨.૧૧૮.
એ મહાયજ્ઞમાં, મહાન આત્મા વરુણે આનંદથી એમને એક ઉત્તમ ધનુષ્ય અને અક્ષય તીરો ભરેલા તૂણા આપ્યા.
અસઞ્ચાલ્યં મનુષ્યૈશ્ચ યત્નેનાપિ ચ ગૌરવાત્ । તન્ન શક્તા નમયિતું સ્વપ્નેષ્વપિ નરાધિપા: ।। ૨.૧૧૮.
એ ધનુષ્ય એટલું ભારે હતું કે, માણસો પ્રયત્ન કરીને પણ હલાવી શકતા ન હતા; રાજાઓ તો સપનામાં પણ એને વાળી શક્યા નહીં.
તદ્ધનુ: પ્રાપ્ય મે પિત્રા વ્યાહૃતં સત્યવાદિના । સમવાયે નરેન્દ્રાણાં પૂર્વમામન્ત્ર્ય પાર્થિવાન્ ।। ૨.૧૧૮.
એ ધનુષ્ય મળ્યા પછી, મારા પિતાએ, જે હંમેશા સાચું બોલતા, એકઠા થયેલા રાજાઓને કહ્યું:
ઇદં ચ ધનુરુદ્યમ્ય સજ્યં ય: કુરુતે નર: । તસ્ય મે દુહિતા ભાર્યા ભવિષ્યતિ ન સંશય: ।। ૨.૧૧૮.
'જે આ ધનુષ્ય ઉઠાવીને એમાં તાર ચડાવશે, એ જ મારા દીકરીનો પતિ બનશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
તચ્ચ દૃષ્ટ્વા ધનુ: શ્રેષ્ઠં ગૌરવાદ્ગિરિસન્નિભમ્ । અભિવાદ્ય નૃપા જગ્મુરશક્તાસ્તસ્ય તોલને ।। ૨.૧૧૮.
એ પહાડ જેટલા ભારે અને ઉત્તમ ધનુષ્યને જોઈ, રાજાઓએ વંદન કરીને, એને ઉઠાવી ન શક્યા એટલે પાછા ફરી ગયા.
સુદીર્ઘસ્ય તુ કાલસ્ય રાઘવો ઽયં મહાદ્યુતિ: । વિશ્વામિત્રેણ સહિતો યજ્ઞં દ્રષ્ટું સમાગત: । લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા રામ: સત્યપરાક્રમ: ।। ૨.૧૧૮.
લાંબા સમય પછી, આ તેજસ્વી રાઘવ, વિશ્વામિત્રજી સાથે, યજ્ઞ જોવા આવ્યા; એમના સાથે સત્ય અને શૂરવીર ભાઈ લક્ષ્મણ પણ હતા.
વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા મમ પિત્રા સુપૂજિત: । પ્રોવાચ પિતરં તત્ર ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ।। ૨.૧૧૮.
ત્યાં, ધર્મનિષ્ઠ અને મારા પિતાએ સન્માનિત વિશ્વામિત્રજીએ, રામ અને લક્ષ્મણ ભાઈઓ વિશે પિતાજીને કહ્યું.
સુતૌ દશરથસ્યેમૌ ધનુર્દર્શનકાંક્ષિણૌ । ધનુર્દર્શય રામાય રાજપુત્રાય દૈવિકમ્ ।। ૨.૧૧૮.
'આ બંને દશરથના પુત્રો ધનુષ્ય જોવા ઇચ્છે છે; રાજકુમાર રામને એ દૈવી ધનુષ્ય બતાવો.'
ઇત્યુક્તસ્તેન વિપ્રેણ તદ્ધનુ: સમુપાનયત્ । નિમેષાન્તરમાત્રેણ તદાનમ્ય સ વીર્ય્યવાન્ ।। ૨.૧૧૮.
એ વિદ્વાનના કહેવા પર, પિતાજીએ એ ધનુષ્ય લાવ્યું; અને પળભરમાં જ એ શૂરવીરે એને વાળી દીધું.
જ્યાં સમારોપ્ય ઝટિતિ પૂરયામાસ વીર્યવત્ ।। ૨.૧૧૮.
પછી એણે ઝડપથી અને શક્તિથી એ ધનુષ્યમાં તાર ચડાવી દીધો.
તેન પૂરયતા વેગાન્મધ્યે ભગ્નં દ્વિધા ધનુ: । તસ્ય શબ્દો ઽભવદ્ભીમ: પતિતસ્યાશનેરિવ ।। ૨.૧૧૮.
એણે જોરથી ખેંચતાં, એ ધનુષ્ય વચ્ચેથી તૂટી બે ભાગ થઈ ગયું; એ અવાજ આકાશમાંથી વીજળી પડ્યા જેવો ભયાનક થયો.
તતો ઽહં તત્ર રામાય પિત્રા સત્યાભિસન્ધિના । નિશ્ચિતા દાતુમુદ્યમ્ય જલભાજનમુત્તમમ્ ।। ૨.૧૧૮.
પછી મારા પિતાજીએ, જે વચનના પક્કા હતા, રામને મને આપવાનો નિશ્ચય કરીને શ્રેષ્ઠ જળપાત્ર ઉંચું કર્યું.
દીયમાનાં ન તુ તદા પ્રતિજગ્રાહ રાઘવ: । અવિજ્ઞાય પિતુશ્છન્દમયોધ્યાધિપતે: પ્રભો: ।। ૨.૧૧૮.
ત્યારે રાઘવએ, અયોધ્યાના રાજા અને પોતાના પિતાશ્રીની ઈચ્છા જાણ્યા વિના, આપાતી વસ્તુ સ્વીકારી નહીં.
તત: શ્વશુરમામન્ત્ર્ય વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્ । મમ પિત્રા ત્વહં દત્તા રામાય વિદિતાત્મને ।। ૨.૧૧૮.
પછી મેં મારા વૃદ્ધ સસરા દશરથ રાજાને વિદાય આપી, અને મારા પિતાએ મને આત્મજ્ઞાન ધરાવનારા રામને અર્પણ કરી.
મમ ચૈવાનુજા સાધ્વી ઊર્મિલા પ્રિયદર્શના । ભાર્ય્યાર્થે લક્ષ્મણસ્યાપિ દત્તા પિત્રા મમ સ્વયમ્ ।। ૨.૧૧૮.
મારી નાની બહેન, સારા સ્વભાવવાળી અને સૌંદર્યવતી ઊર્મિલા, પણ મારા પિતાએ જાતે જ લક્ષ્મણ માટે પત્ની રૂપે આપી.
એવં દત્તાસ્મિ રામાય તદા તસ્મિન્ સ્વયમ્વરે । અનુરક્તાસ્મિ ધર્મેણ પતિં વીર્યવતાં વરમ્ ।। ૨.૧૧૮.
એ રીતે, સ્વયંવરમાં મને રામને અર્પણ કરવામાં આવી, અને હું ધર્મપૂર્વક મારા પતિ, પરાક્રમીમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામને સમર્પિત છું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે અષ્ટાદશોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકીકૃત મહાન અને પવિત્ર રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકસો અઢારમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|એકોનવિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center thumb|મઙ્ગલશાસનમ્|center અનસૂયા તુ ધર્મજ્ઞા શ્રુત્વા તાં મહતીં કથામ્ । પર્ય્યષ્વજત બાહુભ્યાં શિરસ્યાઘ્રાય મૈથિલીમ્ ।। ૨.૧૧૯.
ધર્મને જાણનારી અનસૂયા એ મહાન વાર્તા સાંભળી, માઇથિલી સીતાને બાહોમાં ભરી, માથા પર ચુંબન કર્યું.
વ્યક્તાક્ષરપદં ચિત્રં ભાષિતં મધુરં ત્વયા । યથા સ્વયમ્વરં વૃત્તં તત્સર્વં હિ શ્રુતં મયા । રમે ઽહં કથયા તે તુ દૃઢં મધુરભાષિણિ ।। ૨.૧૧૯.
તારી વાણી સ્પષ્ટ, સુંદર અને મધુર હતી; સ્વયંવર કેવી રીતે થયું એ બધું મેં તારી પાસેથી સાંભળ્યું, મધુર બોલનારી, તારી વાતથી હું ખૂબ આનંદિત થઈ છું.
રવિરસ્તં ગત: શ્રીમાનુપોહ્ય રજનીં શિવામ્ । દિવસં પ્રતિકીર્ણાનામાહારાર્થં પતત્ऺિત્રણામ્ । સન્ધ્યાકાલે નિલીનાનાં નિદ્રાર્થં શ્રૂયતે ધ્વનિ: ।। ૨.૧૧૯.
મહિમાવંત સૂર્ય અસ્ત થયો છે અને શુભ રાત્રિ આવી છે; દિવસભર ખોરાક માટે ઉડી ફરનાર પક્ષીઓ સાંજના સમયે આરામ માટે બેઠા છે, તેમનો અવાજ સંભળાય છે.