તદેવમેનં ત્વમનુવ્રતા સતી પતિવ્રતાનાં સમયાનુવર્તિની । ભવસ્વ ભર્ત્તુ: સહધર્મચારિણી યશશ્ચ ધર્મં ચ તત: સમાપ્સ્યસિ ।। ૨.૧૧૭.
આથી, તું પતિપ્રતિ એકનિષ્ઠ રહી, પતિવ્રતા સ્ત્રીઓની રીત અનુસરે અને પતિ સાથે ધર્મમાં સહભાગી થા; એથી તને માન અને ધર્મ બંને મળશે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તદશોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે મહાન વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના શ્રીમદ્ અયોધ્યાકાંડનો સત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
thumb|અષ્ટાદશશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center સા ત્વેવમુક્તા વૈદેહી ત્વનસૂયા ઽનસૂયયા । પ્રતિપૂજ્ય વચો મન્દં પ્રવક્તુમુપચક્રમે ।। ૨.૧૧૮.
આ રીતે અનસૂયા દ્વારા કહેવામાં આવ્યા પછી, વૈદેહી સીતા, જે ઈર્ષ્યા વિના હતી, તેમના શબ્દોને માન આપીને ધીરે ધીરે બોલવા લાગી.
નૈતદાશ્ચર્ય્યમાર્યાયા યન્માં ત્વમનુભાષસે । વિદિતં તુ મમાપ્યેતદ્યથા નાર્ય્યા: પતિર્ગુરુ: ।। ૨.૧૧૮.
માતાજી, તમે મને જે રીતે કહ્યું એમાં કંઈ આશ્ચર્ય નથી; મને પણ ખબર છે કે સ્ત્રી માટે પતિ સર્વોપરી માનનીય છે.
યદ્યપ્યેષ ભવેદ્ભર્તા મમાર્યે વૃત્તવર્જિત: । અદ્વૈધમુપચર્તવ્યસ્તથાપ્યેષ મયા ભવેત્ ।। ૨.૧૧૮.
માતાજી, ભલે મારા પતિમાં સારા ગુણ ન હોય, તો પણ મને એમની સેવા નિષ્ઠાપૂર્વક કરવી જ રહી.
કિં પુનર્યો ગુણ: શ્લાઘ્ય: સાનુક્રોશો જિતેન્દ્રિય: । સ્થિરાનુરાગો ધર્માત્મા માતૃવત્પિતૃવત્પ્રિય: ।। ૨.૧૧૮.
પછી જ્યારે પતિ ગુણવાન, વખાણવા યોગ્ય, દયાળુ, ઇન્દ્રિયજિત, સ્થિર પ્રેમવાળો, ધર્મનિષ્ઠ અને માતા-પિતા જેટલો પ્રિય હોય, ત્યારે તો કેટલું વધુ!
યાં વૃત્તિં વર્ત્તતે રામ: કૌસલ્યાયાં મહાબલ: । તામેવ નૃપનારીણામન્યાસામપિ વર્ત્તતે ।। ૨.૧૧૮.
મહાબલી રામજી કૌશલ્યાજી સાથે જેવો વ્યવહાર કરે છે, એવો જ બધા રાજમહિલાઓ સાથે પણ કરે છે.
સકૃદ્દૃષ્ટાસ્વપિ સ્ત્રીષુ નૃપેણ નૃપવત્સલ: । માતૃવદ્વર્ત્તતે વીરો માનમુત્સૃજ્ય ધર્મવિત્ ।। ૨.૧૧૮.
મહારાજે એક જ વાર જોઈ હોય એવી સ્ત્રીઓ સાથે પણ, રામજી પોતાનું માન છોડીને, માતા સમાન આદરથી વર્તે છે.
આગચ્છન્ત્યાશ્ચ વિજનં વનમેવં ભયાવહમ્ । સમાહિતં મે શ્વશ્ર્વા ચ હૃદયે તદ્ધૃતં મહત્ ।। ૨.૧૧૮.
અને જ્યારે હું આ એકાંત અને ભયજનક વનમાં આવી રહી હતી, ત્યારે મારી સાસુએ મને જે મહાન ઉપદેશ આપ્યો હતો, એ મારા હૃદયમાં મજબૂત રીતે વસેલો છે.
પાણિપ્રદાનકાલે ચ યત્પુરા ત્વગ્નિસન્નિધૌ । અનુશિષ્ટા જનન્યા ઽસ્મિ વાક્યં તદપિ મે ધૃતમ્ ।। ૨.૧૧૮.
લગ્ન સમયે અગ્નિસાક્ષી તરીકે મારા હાથમાં હાથ આપતી વખતે મારી માતાએ મને જે શબ્દો કહ્યા હતા, એ પણ હું હંમેશા યાદ રાખું છું.
નવીકૃતં ચ તત્સર્વં વાક્યૈસ્તે ધર્મચારિણિ । પતિશુશ્રૂષણાન્નાર્ય્યાસ્તપો નાન્યદ્વિધીયતે ।। ૨.૧૧૮.
ધર્મનિષ્ઠે, તમારા શબ્દોથી એ બધું મારા મનમાં ફરી તાજું થયું છે; સ્ત્રી માટે પતિની સેવા કરતાં મોટું કોઈ તપ નથી.
સાવિત્રી પતિશુશ્રૂષાં કૃત્વા સ્વર્ગે મહીયતે । તથાવૃત્તિશ્ચ યાતા ત્વં પતિશુશ્રૂષયા દિવમ્ ।। ૨.૧૧૮.
સાવિત્રીએ પતિની સેવા કરીને સ્વર્ગમાં માન મેળવ્યો હતો; તમે પણ એવી જ રીતથી પતિસેવા કરીને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો છે.
વરિષ્ઠા સર્વનારીણામેષા ચ દિવિ દેવતા । રોહિણી ન વિના ચન્દ્રં મુહૂર્ત્તમપિ દૃશ્યતે ।। ૨.૧૧૮.
એ સ્ત્રી સર્વ સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, સ્વર્ગમાં પણ દેવીઓમાં ગણાય છે; જેમ રોહિણી ચંદ્રથી એક ક્ષણ પણ અલગ જોવા મળતી નથી.
એવંવિધાશ્ચ પ્રવરા: સ્ત્રિયો ભર્તૃદૃઢવ્રતા: । દેવલોકે મહીયન્તે પુણ્યેન સ્વેન કર્મણા ।। ૨.૧૧૮.
આવી રીતે, પતિપ્રતિ દૃઢ વ્રત ધરાવતી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ પોતાના પુણ્યથી દેવલોકમાં પણ માન પામે છે.
તતો ઽનસૂયા સંહૃષ્ટા શ્રુત્વોક્તં સીતયા વચ: । શિરસ્યાઘ્રાય ચોવાચ મૈથિલીં હર્ષયન્ત્યુત ।। ૨.૧૧૮.
પછી અનસૂયા, સીતાના શબ્દો સાંભળી આનંદિત થઈ, એમનું માથું ચુંબન કરીને, માઇથિલીને આનંદ આપતાં બોલી.
નિયમૈર્વિવિધૈરાપ્તં તપો હિ મહદસ્તિ મે । તત્સંશ્રિત્ય બલં સીતે છન્દયે ત્વાં શુચિસ્મિતે ।। ૨.૧૧૮.
સીતા, વિવિધ નિયમો દ્વારા મેં મોટું તપ મેળવ્યું છે; એ તપના બળે, પવિત્ર સ્મિતવાળી, હું તને આશીર્વાદ આપવી ઇચ્છું છું.
ઉપપન્નં મનોજ્ઞં ચ વચનં તવ મૈથિલિ । પ્રીતા ચાસ્મ્યુચિતં કિં તે કરવાણિ બ્રવીહિ મે ।। ૨.૧૧૮.
મૈથિલી, તારી વાત યોગ્ય અને મનોહર છે. હું ખૂબ ખુશ છું—તારે જે યોગ્ય લાગે તે મને કહો, હું તે કરીશ.
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા વિસ્મિતા મન્દવિસ્મયા કૃતમિત્યબ્રવીત્સીતા તપોબલસમન્વિતામ્ ।। ૨.૧૧૮.
આવી વાત સાંભળી, તપશ્ચર્યાથી સંપન્ન સીતાજી હળવી આશ્ચર્યથી ચકિત થઈ અને કહ્યું: 'આ તો થઈ ગયું.'
સા ત્વેવમુક્તા ધર્મજ્ઞા તયા પ્રીતતરા ઽભવત્ । સફલં ચ પ્રહર્ષં તે હન્ત સીતે કરોમ્યહમ્ ।। ૨.૧૧૮.
એવી રીતે ધર્મને જાણનારી એ સ્ત્રી વધુ આનંદિત થઈ અને બોલી: 'સીતા, તારો આનંદદાયક ઈચ્છા હું પૂર્ણ કરીશ.'
ઇદં દિવ્યં વરં માલ્યં વસ્ત્રમાભરણાનિ ચ । અઙ્ગરાગં ચ વૈદેહિ મહાર્હં ચાનુલેપનમ્ ।। ૨.૧૧૮.
હે વૈદેહી, આ દિવ્ય હાર, વસ્ત્રો, આભૂષણો, સુગંધિત અંગરાગ અને કિંમતી લિપન તારે માટે છે.
મયા દત્તમિદં સીતે તવ ગાત્રાણિ શોભયેત્ । અનુરૂપમસંક્લિષ્ટં નિત્યમેવ ભવિષ્યતિ ।। ૨.૧૧૮.
સીતા, આ ભેટ હું તને આપું છું, જે તારા અંગોને શોભા આપશે. આ યોગ્ય છે, નિર્વિકાર છે અને હંમેશા એવું જ રહેશે.
અઙ્ગરાગેણ દિવ્યેન લિપ્તાઙ્ગી જનકાત્મજે । શોભયિષ્યસિ ભર્ત્તારં યથા શ્રીવિષ્ણુમવ્યયમ્ ।। ૨.૧૧૮.
જનકનંદિની, આ દિવ્ય અંગરાગ લગાવીને તું તારા પતિને એ રીતે શોભશે જેમ શ્રીલક્ષ્મી અવિનાશી વિષ્ણુને શોભે છે.
સા વસ્ત્રમઙ્ગરાગં ચ ભૂષણાનિ સ્રજસ્તથા । મૈથિલી પ્રતિજગ્રાહ પ્રીતિદાનમનુત્તમમ્ ।। ૨.૧૧૮.
મૈથિલીએ એ વસ્ત્રો, અંગરાગ, આભૂષણો અને હારો આનંદપૂર્વક સ્વીકાર્યા—આ અનન્ય પ્રેમભેટ હતી.
પ્રતિગૃહ્ય ચ તત્ સીતા પ્રીતિદાનં યશસ્વિની । શ્લિષ્ટાઞ્જલિપુટા તત્ર સમુપાસ્ત તપોધનામ્ ।। ૨.૧૧૮.
આ રીતે એ યશસ્વિની સીતાએ પ્રેમભેટ સ્વીકારી, બંને હાથ જોડીને ત્યાં તપસ્વિ સ્ત્રીની સેવા કરી.
તથા સીતાસુપાસીનામનસૂયા દૃઢવ્રતા । વચનં પ્રષ્ટુમારેભે કાઞ્ચિત્ પ્રિયકથામનુ ।। ૨.૧૧૮.
સીતા આવી રીતે બેસી રહી ત્યારે અનસૂયા, દૃઢ વ્રતવાળી, આનંદદાયક વાતનો અનુસંધાન કરીને પૂછવા લાગી.
સ્વયંવરે કિલ પ્રાપ્તા ત્વમનેન યશસ્વિના । રાઘવેણેતિ મે સીતે કથા શ્રુતિમુપાગતા ।। ૨.૧૧૮.
સીતા, મેં એવી વાર્તા સાંભળી છે કે તું આ યશસ્વી રાઘવ દ્વારા સ્વયંવરમાં પ્રાપ્ત થઈ હતી.
તાં કથાં શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરેણ ચ મૈથિલિ । યથાનુભૂતં કાર્ત્સ્ન્યેન તન્મે ત્વં વક્તુમર્હસિ ।। ૨.૧૧૮.
મૈથિલી, હું એ વાર્તા વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું; જે રીતે તું અનુભવ્યું એ પ્રમાણે મને બધું કહેજે.
એવમુક્તા તુ સા સીતા તાં તતો ધર્મચારિણીમ્ । શ્રૂયતામિતિ ચોક્ત્વા વૈ કથયામાસ તાં કથામ્ ।। ૨.૧૧૮.
આવી રીતે કહેતાં, સીતાએ ધર્મનિષ્ઠ સ્ત્રીને કહ્યું: 'સાંભળો,' અને પછી એ વાર્તા કહેવા લાગી.
મિથિલાધિપતિર્વીરો જનકો નામ ધર્મવિત્ । ક્ષત્રધર્મે હ્યભિરતો ન્યાયત: શાસ્તિ મેદિનીમ્ ।। ૨.૧૧૮.
મિથિલાના રાજા, જનક નામના, ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન અને ક્ષત્રિય ધર્મમાં રુચિ ધરાવતા, ન્યાયથી રાજ્ય ચલાવતા હતા.
તસ્ય લાઙ્ગલહસ્તસ્ય કર્ષત: ક્ષેત્રમણ્ડલમ્ । અહં કિલોત્થિતા ભિત્ત્વા જગતીં નૃપતે: સુતા ।। ૨.૧૧૮.
જ્યારે તેઓ પોતે જ લાંગલ લઈને ખેતર ખેડી રહ્યા હતા, ત્યારે કહે છે કે હું, રાજાની પુત્રી, ધરતી ફાડી ઊભી થઈ.