તેષામૌત્સુક્યમાલક્ષ્ય રામસ્ત્વાત્મનિ શઙ્કિત: । કૃતાઞ્જલિરુવાચેદમૃષિં કુલપતિં તત: ।। ૨.૧૧૬.
તપસ્વીઓની આ ઉત્સુકતા જોઈને, રામજીના મનમાં પણ શંકા ઊભી થઈ. તેમણે હાથ જોડીને આશ્રમના મુખ્ય ઋષિજીને કહ્યું.
ન કચ્ચિદ્ભગવન્ કિઞ્ચિત્પૂર્વવૃત્તમિદં મયિ । દૃશ્યતે વિકૃતં યેન વિક્રિયન્તે તપસ્વિન: ।। ૨.૧૧૬.
ભગવાન, મારા પૂર્વ વર્તનમાં કંઈક ખોટ રહી ગઈ હોય અને એથી તપસ્વીઓ દુઃખી થયા હોય તો એવી આશા નથી ને?
પ્રમાદાચ્ચરિતં કચ્ચિત્કિઞ્ચિન્નાવરજસ્ય મે । લક્ષ્મણસ્યર્ષિભિર્દૃષ્ટં નાનુરૂપમિવાત્મન: ।। ૨.૧૧૬.
મારા નાના ભાઈ લક્ષ્મણે પણ કોઈ અયોગ્ય વર્તન કર્યું હોય અને ઋષિઓએ એવું જોયું હોય તો એવી આશા નથી ને?
કચ્ચિચ્છુશ્રૂષમાણા વ: શુશ્રૂષણપરા મયિ । પ્ર(મ)માદાભ્યુચિતાં વૃત્તિં સીતા યુક્તં ન વર્તતે ।। ૨.૧૧૬.
મારી અને તમારી સેવા કરવા માટે સદા તત્પર રહેનારી સીતાજી એ પણ અજાણતા કોઈ અયોગ્ય વર્તન કર્યું હોય તો એવી આશા નથી ને?
અથર્ષિર્જરયા વૃદ્ધસ્તપસા ચ જરાં ગત: । વેપમાન ઇવોવાચ રામં ભૂતદયાપરમ્ ।। ૨.૧૧૬.
પછી વૃદ્ધ અને તપથી કાંઈક થાકી ગયેલા ઋષિ, ધ્રૂજતા અવાજે સર્વજીવો પર દયા ધરાવતા રામજીને બોલ્યા.
કુત: કલ્યાણસત્ત્વાયા: કલ્યાણાભિરતેસ્તથા । ચલનં તાત વૈદેહ્યાસ્તપસ્વિષુ વિશેષત: ।। ૨.૧૧૬.
પુત્ર, વૈદેહી તો શુભ સ્વભાવવાળી અને સદગુણોમાં આનંદ માણે છે, તો તપસ્વીઓ વચ્ચે તેની તરફથી કોઈ ખોટી ચાલ કેવી રીતે શક્ય છે?
ત્વન્નિમિત્તમિદં તાવત્તાપસાન્ પ્રતિ વર્તતે । રક્ષોભ્યસ્તેન સંવિગ્ના: કથયન્તિ મિથ: કથા: ।। ૨.૧૧૬.
આ તપસ્વીઓની ચિંતા તો માત્ર તમારી જ કારણે છે; રાક્ષસોથી ડરીને તેઓ એકબીજામાં વાતો કરે છે.
રાવણાવરજ: કશ્ચિત્ ખરો નામેહ રાક્ષસ: । ઉત્પાટ્ય તાપસાન્ સર્વાન્ જનસ્થાનનિકેતનાન્ ।। ૨.૧૧૬.
અહીં રાવણનો ભાઈ, ખર નામનો એક રાક્ષસ છે, જે જનસ્થાનમાં રહેતા બધા તપસ્વીઓને ત્રાસ આપે છે.
ધૃષ્ટશ્ચ જિતકાશીં ચ નૃશંસ: પુરુષાદક: । અવલિપ્તશ્ચ પાપશ્ચ ત્વાં ચ તાત ન મૃષ્યતે ।। ૨.૧૧૬.
એ રાક્ષસ ધીટ, ક્રૂર, માનવખોર, દંભી અને પાપી છે; અને, પુત્ર, એ તમને સહન કરી શકતો નથી.
ત્વં યદાપ્રભૃતિ હ્યસ્મિન્નાશ્રમે તાત વર્તસે । તદાપ્રભૃતિ રક્ષાંસિ વિપ્રકુર્વન્તિ તાપસાન્ ।। ૨.૧૧૬.
જ્યારે થી તમે આ આશ્રમમાં આવ્યાં છો, ત્યારથી રાક્ષસોએ તપસ્વીઓને સતાવવાનું શરૂ કર્યું છે.
દર્શયન્તિ હિ બીભત્સૈ: ક્રૂરૈર્ભીષણકૈરપિ । નાનારૂપૈર્વિરૂપૈશ્ચ રૂપૈર્વિકૃતદર્શનૈ: ।। ૨.૧૧૬.
તેઓ ભયાનક, વિકૃત અને ભયાવહ રૂપ ધારણ કરીને, તપસ્વીઓ સામે ભય પેદા કરે છે.
અપ્રશસ્તૈરશુચિભિ: સમ્પ્રયોજ્ય ચ તાપસાન્ । પ્રતિઘ્નન્ત્યપરાન્ ક્ષિપ્રમનાર્ય્યા: પુરત: સ્થિતા: ।। ૨.૧૧૬.
અશુદ્ધ અને અપ્રશસ્ત કાર્યોથી, તેઓ તપસ્વીઓને તરત જ હેરાન કરે છે અને સામે ઊભા રહીને દુર્વ્યવહાર કરે છે.
તેષુ તેષ્વાશ્રમસ્થાનેષ્વબુદ્ધમવલીય ચ । રમન્તે તાપસાંસ્તત્ર નાશયન્તો ઽલ્પયેતસ: ।। ૨.૧૧૬.
ત્યાં, વિવિધ આશ્રમોમાં, એ ઓછા ગુણવાળા દુષ્ટો છુપાઈને, ઋષિઓને દુઃખ આપીને આનંદ માણે છે.
અપક્ષિપન્તિ સ્રુગ્ભાણ્ડાનગ્નીન્ સિઞ્ચન્તિ વારિણા । કલશાંશ્ચ પ્રમૃદ્નન્તિ હવને સમુપસ્થિતે ।। ૨.૧૧૬.
એ લોકો હવનના ચમચા અને વાસણ ચોરી જાય છે, અગ્નિને પાણીથી બુઝાવે છે અને હવન શરૂ થવાના સમયે કળશો પણ તોડી નાખે છે.
તૈર્દુરાત્મભિરામૃષ્ટાનાશ્રમાન્ પ્રજિહાસવ: । ગમનાયાન્યદેશસ્ય ચોદયન્ત્યૃષયો ઽદ્ય મામ્ ।। ૨.૧૧૬.
આ દુષ્ટોએ આશ્રમોને અશુદ્ધ કર્યા છે, તેથી ઋષિઓ અહીંથી જવા ઈચ્છે છે અને આજે મને પણ બીજે ક્યાંક જવા માટે કહે છે.
તત્પુરા રામ શારીરીમુપહિંસાં તપસ્વિષુ । દર્શયન્તિ હિ દુષ્ટાસ્તે ત્યક્ષ્યામ ઇમમાશ્રમમ્ ।। ૨.૧૧૬.
રામ, તેથી, એ દુષ્ટો તપસ્વીઓ પર શારીરિક હાનિ કરે એ પહેલાં, આપણે આ આશ્રમ છોડી દઈશું.
બહુમૂલફલં ચિત્રમવિદૂરાદિતો વનમ્ । પુરાણાશ્રમમેવાહં શ્રયિષ્યે સગણ: પુન: ।। ૨.૧૧૬.
અહીંથી દૂર નથી એવું એક સુંદર વન છે, જ્યાં ઘણાં મૂળ અને ફળો મળે છે; હું મારા સમૂહ સાથે ફરીથી આપણા જૂના આશ્રમમાં જઇશ.
ખરસ્ત્વય્યપિ ચાયુક્તં પુરા તાત પ્રવર્ત્તતે । સહાસ્માભિરિતો ગચ્છ યદિ બુદ્ધિ: પ્રવર્ત્તતે ।। ૨.૧૧૬.
ખરાએ પણ પહેલાં તારી સામે અયોગ્ય વર્તન કર્યું હતું, પ્રિય; જો તારો મન થાય તો, અમારી સાથે અહીંથી ચાલ.
સકલત્રસ્ય સન્દેહો નિત્યં યત્તસ્ય રાઘવ । સમર્થસ્યાપિ વસતો વાસો દુ:ખમિહાદ્ય તે ।। ૨.૧૧૬.
રાઘવ, જેને પોતાના પરિવારની સુરક્ષાનો હંમેશાં સંદેહ રહે છે, એ માટે—even જો તે શક્તિશાળી હોય—અહીં રહેવું આજે તારા માટે મુશ્કેલ છે.
ઇત્યુક્તવન્તં રામસ્તં રાજપુત્રસ્તપસ્વિનમ્ । ન શશાકોત્તરૈર્વાક્યૈરવરોદ્ધું સમુત્સુક: ।। ૨.૧૧૬.
રાજકુમાર રામ એ તપસ્વીને વધુ શબ્દોથી સમજાવવા ઇચ્છતો હતો, પણ તે તેને રોકી શક્યો નહીં.
અભિનન્દ્ય સમાપૃચ્છ્ય સમાધાય ચ રાઘવમ્ । સ જગામાશ્રમં ત્યક્ત્વા કુલૈ: કુલપતિ: સહ ।। ૨.૧૧૬.
રાઘવને વિદાય લઈ, આશ્વાસન આપી અને અભિવાદન કરીને, આશ્રમના મુખ્ય ઋષિએ પોતાના સમૂહ સાથે આશ્રમ છોડી દીધો.
રામ: સંસાધ્ય ત્વૃષિગણમનુગમનાદ્દેશાત્તસ્માત્ કુલપતિમભિવાદ્ય ઋષિમ્ । સમ્યક્પ્રીતૈસ્તૈરનુમત ઉપદિષ્ટાર્થ: પુણ્યં વાસાય સ્વનિલયમુપસમ્પેદે ।। ૨.૧૧૬.
પછી રામે ઋષિગણને થોડું દૂર સુધી વિદાય આપી, મુખ્ય ઋષિને વંદન કર્યું અને તેમની સંપૂર્ણ સંમતિ તથા સૂચન લઈને પોતાના પવિત્ર નિવાસસ્થાને પાછો ફર્યો.
આશ્રમં ત્વૃષિવિરહિતં પ્રભુ: ક્ષણમપિ ન વિજહૌ સ રાઘવ: । રાઘવં હિ સતતમનુગતાસ્તાપસાશ્ચાર્ષચરિતધૃતગુણા: ।। ૨.૧૧૬.
ભલે આશ્રમ ઋષિઓ વિહોણો થઈ ગયો હતો, રાઘવ એ ક્ષણ પણ તેને છોડ્યો નહીં; કારણ કે તપસ્વીઓ, ઋષિધર્મમાં સ્થિર, હંમેશાં રાઘવને અનુસરે છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે ષોડશોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકસો સોળમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|સપ્તદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center રાઘવસ્ત્વથ યાતેષુ તપસ્વિષુ વિચિન્તયન્ । ન તત્રારોચયદ્વાસં કારણૈર્બહુભિસ્તદા ।। ૨.૧૧૭.
પછી, જ્યારે તપસ્વીઓ ચાલ્યા ગયા, ત્યારે રાઘવએ વિચાર્યું અને અનેક કારણોસર એ સ્થળે રહેવું યોગ્ય લાગ્યું નહીં.
ઇહ મે ભરતો દૃષ્ટો માતરશ્ચ સનાગરા: । સા ચ મે સ્મૃતિરન્વેતિ તાન્નિત્યમનુશોચત: ।। ૨.૧૧૭.
અહીં મને ભરતે જોયો હતો, મારી માતાઓ અને શહેરના લોકો પણ આવ્યા હતા; એ બધાની યાદમાં મારું મન સતત દુઃખી રહે છે.
સ્કન્ધાવારનિવેશેન તેન તસ્ય મહાત્મન: । હયહસ્તિકરીષૈશ્ચ ઉપમર્દ્દ: કૃતો ભૃશમ્ ।। ૨.૧૧૭.
મહાન આત્માવાળા ભરતે અહીં પોતાનું શિબિર નાખ્યું હતું, તેથી ઘોડા અને હાથીઓના લેદથી જમીન બહુ દબાઈ ગઈ છે.
તસ્માદન્યત્ર ગચ્છામ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય રાઘવ: । પ્રાતિષ્ઠત સ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ સઙ્ગત: ।। ૨.૧૧૭.
આથી, બીજે ક્યાંક જવું યોગ્ય છે એમ વિચારી, રાઘવ વૈદેહી અને લક્ષ્મણ સાથે ત્યાંથી નીકળી પડ્યો.
સો ઽત્રેરાશ્રમમાસાદ્ય તં વવન્દે મહાયશા: । તં ચાપિ ભગવાનત્રિ: પુત્રવત્ પ્રત્યપદ્યત ।। ૨.૧૧૭.
પછી, મહાન યશવંત રામ અત્રિના આશ્રમ પહોંચ્યો અને તેમને વંદન કર્યું; અને પૂજ્ય અત્રિએ પણ તેને પુત્ર સમાન સ્વીકાર્યો.
સ્વયમાતિથ્યમાદિશ્ય સર્વમસ્ય સુસત્કૃતમ્ । સૌમિત્રિં ચ મહાભાગાં સીતાં ચ સમસાન્ત્વયત્ ।। ૨.૧૧૭.
અત્રિએ પોતે જ સર્વ આતિથ્યની વ્યવસ્થા કરી, સૌને સન્માનપૂર્વક આવકાર્યા અને સૌમિત્રિ તથા મહાભાગ્યશાળી સીતાને પણ સ્નેહપૂર્વક સાંત્વના આપી.