નન્દિગ્રામં ગમિષ્યામિ સર્વાનામન્ત્રયે ઽદ્ય વ: । તત્ર દુ:ખમિદં સર્વં સહિષ્યે રાઘવં વિના ।। ૨.૧૧૫.
હું હવે નંદિગ્રામ જઇશ; આજે તમે સૌને વિદાય આપું છું. ત્યાં હું રાઘવ વિના આ બધું દુઃખ સહન કરીશ.
ગતશ્ચ હિ દિવં રાજા વનસ્થશ્ચ ગુરુર્મમ । રામં પ્રતીક્ષે રાજ્યાય સ હિ રાજા મહાયશા: ।। ૨.૧૧૫.
મારા પિતા તો સ્વર્ગે ગયા છે અને મારા ગુરુ વનમાં છે; હું તો રામના રાજ્ય માટે રાહ જોઈ રહ્યો છું, કેમ કે એ મહાન અને પ્રસિદ્ધ રાજા છે.
એતચ્છ્રુત્વા શુભં વાક્યં ભરતસ્ય મહાત્મન: । અબ્રુવન્ મન્ત્રિણ: સર્વે વસિષ્ઠશ્ચ પુરોહિત: ।। ૨.૧૧૫.
મહાન આત્માવાળા ભરતના આ શુભ વચનો સાંભળી, બધા મંત્રીઓ અને પુજારી વસિષ્ઠે કહ્યું:
સુભૃશં શ્લાઘનીયં ચ યદુક્તં ભરત ત્વયા । વચનં ભ્રાતૃવાત્સલ્યાદનુરૂપં તવૈવ તત્ ।। ૨.૧૧૫.
ભરત, તું જે કહ્યું તે ખરેખર પ્રશંસનીય છે; ભાઈ માટેના પ્રેમથી ઉપજેલા તારાં શબ્દો તારા માટે યોગ્ય છે.
નિત્યં તે બન્ધુલુબ્ધસ્ય તિષ્ઠતો ભ્રાતૃસૌહૃદે । આર્યમાર્ગં પ્રપન્નસ્ય નાનુમન્યેત ક: પુમાન્ ।। ૨.૧૧૫.
જે હંમેશા કુટુંબીજનોને પ્રેમ કરે છે, ભાઈચારા પર અડગ રહે છે અને સદ્ માર્ગે ચાલે છે, એવા તને કયાં પુરુષ અસ્વીકારી શકે?
મન્ત્રિણાં વચનં શ્રુત્વા યથાભિલષિતં પ્રિયમ્ । અબ્રવીત્સારથિં વાક્યં રથો મે યુજ્યતામિતિ ।। ૨.૧૧૫.
મંત્રીઓના મનગમતા અને મનપસંદ વચનો સાંભળી, તેણે સારથીને કહ્યું: 'મારો રથ તૈયાર કરો.'
પ્રહૃષ્ટવદન: સર્વા માતઽ: સમભિવાદ્ય સ: । આરુરોહ રથં શ્રીમાન્ શત્રુઘ્નેન સમન્વિત: ।। ૨.૧૧૫.
હર્ષથી ભરેલા ચહેરા સાથે, તેણે પોતાની બધી માતાઓને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યું અને શત્રુઘ્ન સાથે તે મહાન વ્યક્તિ રથ પર ચડ્યો.
આરુહ્ય ચ રથં શીઘ્રં શત્રુઘ્નભરતાવુભૌ। યયતુ: પરમપ્રીતૌ વૃતૌ મન્ત્રિપુરોહિતૈ: ।। ૨.૧૧૫.
પછી, શત્રુઘ્ન અને ભરત બંને ઝડપથી રથ પર બેઠા, ખૂબ આનંદિત થઈ, અને મંત્રીઓ તથા પુરોહિતો સાથે આગળ વધ્યા.
અગ્રતો ગુરવસ્તત્ર વસિષ્ઠપ્રમુખા દ્વિજા: । પ્રયયુ: પ્રાઙ્મુખા: સર્વે નન્દિગ્રામો યતો ઽભવત્ ।। ૨.૧૧૫.
આગળ, વશિષ્ઠજીને મુખ્ય કરીને બધા વૃદ્ધ બ્રાહ્મણો પૂર્વ દિશામાં, જ્યાં નંદિગ્રામ હતો, ત્યાં જવા લાગ્યા.
બલં ચ તદનાહૂતં ગજાશ્વરથસઙ્કુલમ્ । પ્રયયૌ ભરતે યાતે સર્વે ચ પુરવાસિન: ।। ૨.૧૧૫.
જ્યારે ભરત ચાલ્યા, ત્યારે ગજ, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી તે અનાહૂત સેના અને બધા અયોધ્યાવાસીઓ પણ સાથે નીકળી પડ્યા.
રથસ્થ: સ હિ ધર્માત્મા ભરતો ભ્રાતૃવત્સલ: । નન્દિગ્રામં યયૌ તૂર્ણં શિરસ્યાધાય પાદુકે ।। ૨.૧૧૫.
ધર્મનિષ્ઠ અને ભાઈઓને પ્રેમ કરનાર ભરત રથમાં ઊભા રહી, પાદુકાઓ માથે ધરીને ઝડપથી નંદિગ્રામ તરફ ગયા.
તતસ્તુ ભરત: ક્ષિપ્રં નન્દિગ્રામં પ્રવિશ્ય સ: । અવતીર્ય્ય રથાત્તૂર્ણં ગુરૂનિદમુવાચ હ ।। ૨.૧૧૫.
પછી ભરત ઝડપથી નંદિગ્રામમાં પ્રવેશ્યા, તરત જ રથમાંથી નીચે ઉતરી, પોતાના ગુરૂઓને આ રીતે સંબોધન કર્યું.
એતદ્રાજ્યં મમ ભ્રાત્રા દત્તં સંન્યાસવત્ સ્વયમ્ । યોગક્ષેમવહે ચેમે પાદુકે હેમભૂષિતે ।। ૨.૧૧૫.
મારા ભાઈએ પોતે રાજપદ મને સોંપ્યું છે, જાણે સંન્યાસ લીધું હોય એમ. આ સોનાથી શોભિત પાદુકાઓ જ રાજ્યની જવાબદારી વહેંચે છે.
ભરત: શિરસા કૃત્વા સંન્યાસં પાદુકે તત: । અબ્રવીદ્દુ:ખસન્તપ્ત: સર્વં પ્રકૃતિમણ્ડલમ્ ।। ૨.૧૧૫.
ભરતે સંન્યાસરૂપ પાદુકાઓ માથે ધરી, દુ:ખથી વ્યાકુળ થઈ, આખા પ્રજાજનોને સંબોધન કર્યું.
છત્રં ધારયત ક્ષિપ્રમાર્યપાદાવિમૌ મતૌ । આભ્યાં રાજ્યે સ્થિતો ધર્મ: પાદુકાભ્યાં ગુરોર્મમ ।। ૨.૧૧૫.
ઝડપથી આ આર્ય પાદુકાઓ પર છત્ર ધારણ કરો, કારણ કે ગુરૂ અને પાદુકાઓથી જ રાજ્યમાં ધર્મ ટક્યો છે.
ભ્રાત્રા હિ મયિ સંન્યાસો નિક્ષિપ્ત: સૌહૃદાદયમ્ । તમિમં પાલયિષ્યામિ રાઘવાગમનં પ્રતિ ।। ૨.૧૧૫.
મારા ભાઈએ મિત્રતાથી આ સંન્યાસ મને સોંપ્યો છે; હું રાઘવના પાછા ફર્યા સુધી તેને સાચવીશ.
ક્ષિપ્રં સંયોજયિત્વા તુ રાઘવસ્ય પુન: સ્વયમ્ । ચરણૌ તૌ તુ રામસ્ય દ્રક્ષ્યામિ સહપાદુકૌ ।। ૨.૧૧૫.
જ્યારે હું પાદુકાઓ ફરીથી રાઘવને આપીશ, ત્યારે હું રામના પગ અને પાદુકાઓ સાથે દર્શન કરીશ.
તતો નિક્ષિપ્તભારો ઽહં રાઘવેણ સમાગત: । નિવેદ્ય ગુરવે રાજ્યં ભજિષ્યે ગુરુવૃત્તિતામ્ ।। ૨.૧૧૫.
પછી રાઘવ સાથે મળીને, મારી જવાબદારી ઉતરી જશે; હું ગુરૂને રાજ્ય સોંપી, તેમના સેવા-કર્મમાં લાગી જઈશ.
રાઘવાય ચ સંન્યાસં દત્ત્વે મે વરપાદુકે । રાજ્યં ચેદમયોધ્યાં ચ ધૂતપાપો ભવામિ ચ ।। ૨.૧૧૫.
જ્યારે હું પાદુકાઓ અને રાજ્ય તથા અયોધ્યા રાઘવને આપીશ, ત્યારે મારા બધા પાપો દૂરી જશે.
અભિષિક્તે તુ કાકુત્સ્થે પ્રહૃષ્ટમુદિતે જને । પ્રીતિર્મમ યશશ્ચૈવ ભવેદ્રાજ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્ ।। ૨.૧૧૫.
જ્યારે કાકુત્થ્સ વંશજ રામનો અભિષેક થશે અને લોકો આનંદિત થશે, ત્યારે મને રાજ્ય કરતાં ચારગણું વધુ સુખ અને યશ મળશે.
એવં તુ વિલપન્ દીનો ભરત: સ મહાયશા: । નન્દિગ્રામે ઽકરોદ્રાજ્યં દુ:ખિતો મન્ત્રિભિ: સહ ।। ૨.૧૧૫.
આ રીતે દુ:ખી થઈ રડતો મહાન યશવંત ભરત, નંદિગ્રામમાં મંત્રીઓ સાથે દુ:ખી મનથી રાજ્ય ચલાવતો રહ્યો.
સ વલ્કલજટાધારી મુનિવેષધર: પ્રભુ: । નન્દિગ્રામે ઽવસદ્વીર: સસૈન્યો ભરતસ્તદા ।। ૨.૧૧૫.
તે સમયે ભરત વલ્કલ અને જટા ધારણ કરી, મુનિ જેવા વેશમાં, પોતાની સેના સાથે નંદિગ્રામમાં રહેતા હતા.
રામાગમનમાકાઙ્ક્ષન્ ભરતો ભ્રાતૃવત્સલ: । ભ્રાતુર્વચનકારી ચ પ્રતિજ્ઞાપારગસ્તથા ।। ૨.૧૧૫.
ભરત, ભાઈ માટે અત્યંત પ્રેમાળ, રામના પાછા આવવાની આતુરતા રાખતા, ભાઈના વચનનું પાલન કરતા અને પ્રતિજ્ઞામાં અડગ હતા.
પાદુકે ત્વભિષિચ્યાથ નન્દ્રિગ્રામે ઽવસત્તદા । ભરત: શાસનં સર્વં પાદુકાભ્યાં ન્યવેદયત્ ।। ૨.૧૧૫.
પાદુકાઓને અભિષેક કરીને, ભરત પછી નંદિગ્રામમાં રહેવા લાગ્યા અને સમગ્ર રાજ્યની જવાબદારી પાદુકાઓને સોંપી દીધી.
તતસ્તુ ભરત: શ્રીમાનભિષિચ્યાર્ય્યપાદુકે । તદધીનસ્તદા રાજ્યં કારયામાસ સર્વદા ।। ૨.૧૧૫.
પછી શ્રીમંત ભરતજી એ આર્ય પાદુકાઓને રાજસિંહાસન પર બેસાડી, હંમેશા તેમનાં આદેશ હેઠળ રાજ્ય ચલાવ્યું.
તદા હિ યત્કાર્ય્યમુપૈતિ કિઞ્ચિદુપાયનં ચોપહૃતં મહાર્હમ્ । સ પાદુકાભ્યાં પ્રથમં નિવેદ્ય ચકાર પશ્ચાદ્ભરતો યથાવત્ ।। ૨.૧૧૫.
કોઈ કામ આવતું કે કોઈ કિંમતી ભેટ આવતી, ત્યારે ભરતજી એ પહેલા પાદુકાઓને અર્પણ કરી, પછી યોગ્ય રીતે તે કાર્ય કરતા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચદશોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકીકૃત શ્રીમદ્ રામાયણના શ્રીમદ્ અયોધ્યાકાંડનો એકસો પંદરમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
thumb|ષોડશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center પ્રતિપ્રયાતે ભરતે વસન્ રામસ્તપોવને । લક્ષયામાસ સોદ્વેગમથૌત્સુક્યં તપસ્વિનામ્ ।। ૨.૧૧૬.
ભરતજી પાછા ગયા પછી, રામજી તપોવનમાં રહેતા હતા અને તપસ્વીઓમાં ઉદ્વેગ અને ઉત્સુકતા જોઈને ચિંતિત થયા.
યે તત્ર ચિત્રકૂટસ્ય પુરસ્તાત્તાપસાશ્રમે । રામમાશ્રિત્ય નિરતાસ્તાનલક્ષયદુત્સુકાન્ ।। ૨.૧૧૬.
ચિત્રકૂટની સામે આવેલા આશ્રમમાં રહેતા, રામજીના આશ્રયમાં રહેલા તપસ્વીઓ ઉત્સુક દેખાતા, તે રામજી એ ધ્યાનથી જોયા.
નયનૈર્ભુકુટીભિશ્ચ રામં નિર્દિશ્ય શઙ્કિતા: । અન્યોન્યમુપજલ્પન્ત: શનૈશ્ચક્રુર્મિથ: કથા: ।। ૨.૧૧૬.
તેઓ આંખો અને ભ્રૂભંગથી રામજી તરફ ઈશારો કરતા, શંકિત થઈને ધીમે ધીમે એકબીજામાં વાતો કરતા.