યાનપ્રવરઘોષશ્ચ સ્નિગ્ધશ્ચ હયનિસ્વન: । પ્રમત્તગજનાદશ્ચ મહાંશ્ચ રથનિસ્વન: । નેદાનીં શ્રૂયતે પુર્યામસ્યાં રામે વિવાસિતે ।। ૨.૧૧૪.
રામને વનમાં મોકલ્યા પછી, અયોધ્યાના રસ્તાઓ પર હવે સુંદર રથોની ધ્વનિ, ઘોડાઓની મીઠી હણફ, મસ્ત હાથીઓના ગર્જન અને મોટાં રથોના અવાજો સાંભળાતા નથી.
ચન્દનાગરુગન્ધાંશ્ચ મહાર્હાશ્ચ નવસ્રજ: । ગતે હિ રામે તરુણા: સન્તપ્તા નોપભુઞ્જતે ।। ૨.૧૧૪.
રામના વિયોગમાં યુવાન સ્ત્રીઓ દુઃખી થઈને હવે કિંમતી ચંદન, અગરુ અને તાજાં ફૂલોની વણાવટથી પોતાને શોભાવતી નથી.
બહિર્યાત્રાં ન ગચ્છન્તિ ચિત્રમાલ્યધરા નરા: । નોત્સવા: સમ્પ્રવર્ત્તન્તે રામશોકાર્દિતે પુરે ।। ૨.૧૧૪.
અહિયાં પુરુષો સુંદર ફૂલો પહેરીને બહાર ફરવા જતાં નથી અને રામના શોકથી પીડાયેલી અયોધ્યામાં કોઈ ઉત્સવો પણ ઉજવાતા નથી.
સહ નૂનં મમ ભ્રાત્રા પુરસ્યાસ્યદ્યુતિર્ગતા । નહિ રાજત્યયોધ્યેયં સાસારેવાર્જુની ક્ષપા ।। ૨.૧૧૪.
નિષ્શ્ચિતપણે મારા ભાઈ સાથે આ શહેરની તેજસ્વિતા પણ ચાલીને ગઈ છે; અયોધ્યા હવે એ રીતે ઝગમગતી નથી, જેમ રાખવાળી રાતમાં પ્રકાશ રહેતો નથી.
કદા નુ ખલુ મે ભ્રાતા મહોત્સવ ઇવાગત: । જનયિષ્યત્યયોધ્યાયાં હર્ષં ગ્રીષ્મ ઇવામ્બુદ: ।। ૨.૧૧૪.
મારો ભાઈ ક્યારે પાછો આવીને મહોત્સવ જેવો આનંદ લાવશે અને ઉનાળામાં મેઘો આવે તેમ અયોધ્યામાં ખુશી ફેલાવશે?
તરુણૈશ્ચારુવેષૈશ્ચ નરૈરુન્નતગામિભિ: । સમ્પતદ્ભિરયોધ્યાયાં નાભિભાન્તિ મહાપથા: ।। ૨.૧૧૪.
હવે અયોધ્યાના મુખ્ય રસ્તાઓ પર neither યુવાન, neither સુંદર વસ્ત્રોમાં neither ગૌરવભેર ચાલતા પુરુષો neither ભીડ જોવા મળતી નથી.
એવં બહુવિધં જલ્પન્ વિવેશ વસતિં પિતુ: । તેન હીનાં નરેન્દ્રેણ સિંહહીનાં ગુહામિવ ।। ૨.૧૧૪.
આવી ઘણી વાતો કરતા કરતા, તે પોતાના પિતાની રહેઠાણમાં પ્રવેશ્યો, જે હવે રાજા વિના, સિંહ વિના ગુફા જેવી ખાલી લાગી રહી હતી.
તદા તદન્ત:પુરમુજ્ઝિતપ્રભં સુરૈરિવોત્સૃષ્ટમભાસ્કરં દિનમ્ । નિરીક્ષ્ય સર્વન્તુ વિવિક્તમાત્મવાન્ મુમોચ બાષ્પં ભરત: સુદુ:ખિત: ।। ૨.૧૧૪.
પછી, જ્યારે તેણે રાજમહેલના આંતરિક ભાગને તેજ વિહોણું, દેવતાઓએ છોડેલી અને સૂર્ય વિના દિવસ જેવી નિરસ જોઈ, ત્યારે આત્મસંયમી ભરત ખૂબ દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે ચતુર્દશોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે પ્રાચીન અને પવિત્ર વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો ચૌદશો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
thumb|પઞ્ચદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center તતો નિક્ષિપ્ય માતઽ: સ અયોધ્યાયાં દૃઢવ્રત: । ભરત: શોકસન્તપ્તો ગુરૂનિદમથાબ્રવીત્ ।। ૨.૧૧૫.
પછી, ભરતે પોતાની માતાઓને અયોધ્યામાં રાખી, પોતે ઘન શોકમાં ડૂબેલો, વડીલોને કહ્યું:
નન્દિગ્રામં ગમિષ્યામિ સર્વાનામન્ત્રયે ઽદ્ય વ: । તત્ર દુ:ખમિદં સર્વં સહિષ્યે રાઘવં વિના ।। ૨.૧૧૫.
હું હવે નંદિગ્રામ જઇશ; આજે તમે સૌને વિદાય આપું છું. ત્યાં હું રાઘવ વિના આ બધું દુઃખ સહન કરીશ.
ગતશ્ચ હિ દિવં રાજા વનસ્થશ્ચ ગુરુર્મમ । રામં પ્રતીક્ષે રાજ્યાય સ હિ રાજા મહાયશા: ।। ૨.૧૧૫.
મારા પિતા તો સ્વર્ગે ગયા છે અને મારા ગુરુ વનમાં છે; હું તો રામના રાજ્ય માટે રાહ જોઈ રહ્યો છું, કેમ કે એ મહાન અને પ્રસિદ્ધ રાજા છે.
એતચ્છ્રુત્વા શુભં વાક્યં ભરતસ્ય મહાત્મન: । અબ્રુવન્ મન્ત્રિણ: સર્વે વસિષ્ઠશ્ચ પુરોહિત: ।। ૨.૧૧૫.
મહાન આત્માવાળા ભરતના આ શુભ વચનો સાંભળી, બધા મંત્રીઓ અને પુજારી વસિષ્ઠે કહ્યું:
સુભૃશં શ્લાઘનીયં ચ યદુક્તં ભરત ત્વયા । વચનં ભ્રાતૃવાત્સલ્યાદનુરૂપં તવૈવ તત્ ।। ૨.૧૧૫.
ભરત, તું જે કહ્યું તે ખરેખર પ્રશંસનીય છે; ભાઈ માટેના પ્રેમથી ઉપજેલા તારાં શબ્દો તારા માટે યોગ્ય છે.
નિત્યં તે બન્ધુલુબ્ધસ્ય તિષ્ઠતો ભ્રાતૃસૌહૃદે । આર્યમાર્ગં પ્રપન્નસ્ય નાનુમન્યેત ક: પુમાન્ ।। ૨.૧૧૫.
જે હંમેશા કુટુંબીજનોને પ્રેમ કરે છે, ભાઈચારા પર અડગ રહે છે અને સદ્ માર્ગે ચાલે છે, એવા તને કયાં પુરુષ અસ્વીકારી શકે?
મન્ત્રિણાં વચનં શ્રુત્વા યથાભિલષિતં પ્રિયમ્ । અબ્રવીત્સારથિં વાક્યં રથો મે યુજ્યતામિતિ ।। ૨.૧૧૫.
મંત્રીઓના મનગમતા અને મનપસંદ વચનો સાંભળી, તેણે સારથીને કહ્યું: 'મારો રથ તૈયાર કરો.'
પ્રહૃષ્ટવદન: સર્વા માતઽ: સમભિવાદ્ય સ: । આરુરોહ રથં શ્રીમાન્ શત્રુઘ્નેન સમન્વિત: ।। ૨.૧૧૫.
હર્ષથી ભરેલા ચહેરા સાથે, તેણે પોતાની બધી માતાઓને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યું અને શત્રુઘ્ન સાથે તે મહાન વ્યક્તિ રથ પર ચડ્યો.
આરુહ્ય ચ રથં શીઘ્રં શત્રુઘ્નભરતાવુભૌ। યયતુ: પરમપ્રીતૌ વૃતૌ મન્ત્રિપુરોહિતૈ: ।। ૨.૧૧૫.
પછી, શત્રુઘ્ન અને ભરત બંને ઝડપથી રથ પર બેઠા, ખૂબ આનંદિત થઈ, અને મંત્રીઓ તથા પુરોહિતો સાથે આગળ વધ્યા.
અગ્રતો ગુરવસ્તત્ર વસિષ્ઠપ્રમુખા દ્વિજા: । પ્રયયુ: પ્રાઙ્મુખા: સર્વે નન્દિગ્રામો યતો ઽભવત્ ।। ૨.૧૧૫.
આગળ, વશિષ્ઠજીને મુખ્ય કરીને બધા વૃદ્ધ બ્રાહ્મણો પૂર્વ દિશામાં, જ્યાં નંદિગ્રામ હતો, ત્યાં જવા લાગ્યા.
બલં ચ તદનાહૂતં ગજાશ્વરથસઙ્કુલમ્ । પ્રયયૌ ભરતે યાતે સર્વે ચ પુરવાસિન: ।। ૨.૧૧૫.
જ્યારે ભરત ચાલ્યા, ત્યારે ગજ, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી તે અનાહૂત સેના અને બધા અયોધ્યાવાસીઓ પણ સાથે નીકળી પડ્યા.
રથસ્થ: સ હિ ધર્માત્મા ભરતો ભ્રાતૃવત્સલ: । નન્દિગ્રામં યયૌ તૂર્ણં શિરસ્યાધાય પાદુકે ।। ૨.૧૧૫.
ધર્મનિષ્ઠ અને ભાઈઓને પ્રેમ કરનાર ભરત રથમાં ઊભા રહી, પાદુકાઓ માથે ધરીને ઝડપથી નંદિગ્રામ તરફ ગયા.
તતસ્તુ ભરત: ક્ષિપ્રં નન્દિગ્રામં પ્રવિશ્ય સ: । અવતીર્ય્ય રથાત્તૂર્ણં ગુરૂનિદમુવાચ હ ।। ૨.૧૧૫.
પછી ભરત ઝડપથી નંદિગ્રામમાં પ્રવેશ્યા, તરત જ રથમાંથી નીચે ઉતરી, પોતાના ગુરૂઓને આ રીતે સંબોધન કર્યું.
એતદ્રાજ્યં મમ ભ્રાત્રા દત્તં સંન્યાસવત્ સ્વયમ્ । યોગક્ષેમવહે ચેમે પાદુકે હેમભૂષિતે ।। ૨.૧૧૫.
મારા ભાઈએ પોતે રાજપદ મને સોંપ્યું છે, જાણે સંન્યાસ લીધું હોય એમ. આ સોનાથી શોભિત પાદુકાઓ જ રાજ્યની જવાબદારી વહેંચે છે.
ભરત: શિરસા કૃત્વા સંન્યાસં પાદુકે તત: । અબ્રવીદ્દુ:ખસન્તપ્ત: સર્વં પ્રકૃતિમણ્ડલમ્ ।। ૨.૧૧૫.
ભરતે સંન્યાસરૂપ પાદુકાઓ માથે ધરી, દુ:ખથી વ્યાકુળ થઈ, આખા પ્રજાજનોને સંબોધન કર્યું.
છત્રં ધારયત ક્ષિપ્રમાર્યપાદાવિમૌ મતૌ । આભ્યાં રાજ્યે સ્થિતો ધર્મ: પાદુકાભ્યાં ગુરોર્મમ ।। ૨.૧૧૫.
ઝડપથી આ આર્ય પાદુકાઓ પર છત્ર ધારણ કરો, કારણ કે ગુરૂ અને પાદુકાઓથી જ રાજ્યમાં ધર્મ ટક્યો છે.
ભ્રાત્રા હિ મયિ સંન્યાસો નિક્ષિપ્ત: સૌહૃદાદયમ્ । તમિમં પાલયિષ્યામિ રાઘવાગમનં પ્રતિ ।। ૨.૧૧૫.
મારા ભાઈએ મિત્રતાથી આ સંન્યાસ મને સોંપ્યો છે; હું રાઘવના પાછા ફર્યા સુધી તેને સાચવીશ.
ક્ષિપ્રં સંયોજયિત્વા તુ રાઘવસ્ય પુન: સ્વયમ્ । ચરણૌ તૌ તુ રામસ્ય દ્રક્ષ્યામિ સહપાદુકૌ ।। ૨.૧૧૫.
જ્યારે હું પાદુકાઓ ફરીથી રાઘવને આપીશ, ત્યારે હું રામના પગ અને પાદુકાઓ સાથે દર્શન કરીશ.
તતો નિક્ષિપ્તભારો ઽહં રાઘવેણ સમાગત: । નિવેદ્ય ગુરવે રાજ્યં ભજિષ્યે ગુરુવૃત્તિતામ્ ।। ૨.૧૧૫.
પછી રાઘવ સાથે મળીને, મારી જવાબદારી ઉતરી જશે; હું ગુરૂને રાજ્ય સોંપી, તેમના સેવા-કર્મમાં લાગી જઈશ.
રાઘવાય ચ સંન્યાસં દત્ત્વે મે વરપાદુકે । રાજ્યં ચેદમયોધ્યાં ચ ધૂતપાપો ભવામિ ચ ।। ૨.૧૧૫.
જ્યારે હું પાદુકાઓ અને રાજ્ય તથા અયોધ્યા રાઘવને આપીશ, ત્યારે મારા બધા પાપો દૂરી જશે.
અભિષિક્તે તુ કાકુત્સ્થે પ્રહૃષ્ટમુદિતે જને । પ્રીતિર્મમ યશશ્ચૈવ ભવેદ્રાજ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્ ।। ૨.૧૧૫.
જ્યારે કાકુત્થ્સ વંશજ રામનો અભિષેક થશે અને લોકો આનંદિત થશે, ત્યારે મને રાજ્ય કરતાં ચારગણું વધુ સુખ અને યશ મળશે.