બ્રાહ્મણાન્ ભોજયામાસ પૌરાજાનપદાનપિ । અદદદ્ બ્રાહ્મણાનાં ચ રત્નૌઘમલં બહુ ॥૧-૧૮-
બ્રાહ્મણો, શહેરવાસીઓ અને ગામલોકોને રાજાએ ભોજન કરાવ્યું; અને બ્રાહ્મણોને તો ઘણાં કિંમતી રત્નો પણ આપ્યાં.
તેષાં જન્મક્રિયાદીનિ સર્વકર્માણ્યકારયત્ । તેષાં કેતુરિવ જ્યેષ્ઠો રામો રતિકરઃ પિતુઃ ॥૧-૧૮-
બાળકોના જન્મ અને બીજા બધા સંસ્કાર રાજાએ કરાવ્યા; એમાં રામજી, મોટા ભાઈ, પિતાને ખૂબ આનંદ આપતા ધ્વજ જેવાં હતા.
બભૂવ ભૂયો ભૂતાનાં સ્વયમ્ભૂરિવ સમ્મતઃ । સર્વે વેદવિદઃ શૂરાઃ સર્વે લોકહિતે રતાઃ ॥૧-૧૮-
રામજી ફરીથી બધાં જીવોમાં સ્વયંભૂ જેવી પ્રતિષ્ઠા ધરાવતા થયા; બધા વેદમાં પારંગત, પરાક્રમી અને જગતની ભલાઈમાં લાગેલા હતા.
સર્વે જ્ઞાનોપસમ્પન્નાઃ સર્વે સમુદિતા ગુણૈઃ । તેષામપિ મહાતેજા રામઃ સત્યપરાક્રમઃ ॥૧-૧૮-
બધા જ્ઞાનથી ભરપૂર અને ગુણોથી યુક્ત હતા; તેમ છતાં એમાં રામજી મહાતેજસ્વી અને સત્ય પરાક્રમમાં અડગ હતા.
ઇષ્ટઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય શશાઙ્ક ઇવ નિર્મલઃ । ગજસ્કન્ધેઽશ્વપૃષ્ઠે ચ રથચર્યાસુ સમ્મતઃ ॥૧-૧૮-
રામજી બધાંને પ્રિય અને ચાંદની જેમ નિર્મળ હતા; હાથી, ઘોડા અને રથ ચલાવવામાં પણ સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ ગણાતા.
ધનુર્વેદે ચ નિરતઃ પિતુઃ શુશ્રૂષણે રતઃ । બાલ્યાત્ પ્રભૃતિ સુસ્નિગ્ધો લક્ષ્મણો લક્ષ્મિવર્ધનઃ ॥૧-૧૮-
તેણે ધનુર્વેદમાં રસ રાખ્યો અને પિતાની સેવા કરવા હંમેશાં ઉત્સુક રહ્યો; બાળપણથી જ લક્ષ્મણજી ખૂબ પ્રેમાળ અને ભાગ્યવર્ધક હતા.
રામસ્ય લોકરામસ્ય ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય નિત્યશઃ । સર્વપ્રિયકરસ્તસ્ય રામસ્યાપિ શરીરતઃ ॥૧-૧૮-
લક્ષ્મણજી હંમેશાં રામજી, જે જગતના આનંદદાતા અને મોટા ભાઈ છે, એમના પર અતિપ્રેમ કરતા; તે બધાને પ્રિય અને રામજીને પણ શરીરે આનંદ આપતા.
લક્ષ્મણો લક્ષ્મિસમ્પન્નો બહિઃપ્રાણ ઇવાપરઃ । ન ચ તેન વિના નિદ્રાં લભતે પુરુષોત્તમઃ ॥૧-૧૮-
લક્ષ્મણજી સૌભાગ્યશાળી અને રામજીના બહારના પ્રાણ જેવા હતા; અને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામજી તેમના વિના ઊંઘી શકતા નહોતા.
મૃષ્ટમન્નમુપાનીતમશ્નાતિ ન હિ તં વિના । યદા હિ હયમારૂઢો મૃગયાં યાતિ રાઘવઃ ॥૧-૧૮-
સરસ ભોજન પીરસાય ત્યારે પણ રામજી લક્ષ્મણ વિના કદી જમતા નહીં; જ્યારે રાઘવ શિકાર માટે ઘોડા પર ચઢીને જતા,
અથૈનં પૃષ્ઠતોઽભ્યેતિ સધનુઃ પરિપાલયન્ । ભરતસ્યાપિ શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણાવરજો હિ સઃ ॥૧-૧૮-
ત્યારે લક્ષ્મણ ધનુષ લઇને પાછળથી રામજીની રક્ષા કરતા; અને ભરત માટે પણ, લક્ષ્મણના નાના ભાઈ શત્રુઘ્ન એ જ રીતે કરતા.
પ્રાણૈઃ પ્રિયતરો નિત્યં તસ્ય ચાસીત્ તથા પ્રિયઃ । સ ચતુર્ભિર્મહાભાગૈઃ પુત્રૈર્દશરથઃ પ્રિયૈઃ ॥૧-૧૮-
લક્ષ્મણ રામજીને હંમેશા પ્રાણથી પણ વધારે પ્રિય હતા, અને એ પણ એમને એટલાં જ પ્રિય; આમ દશરથ રાજાને ચારેય પુત્રોએ ખૂબ પ્રેમ આપ્યો.
બભૂવ પરમપ્રીતો દેવૈરિવ પિતામહઃ । તે યદા જ્ઞાનસંપન્નાઃ સર્વે સમુદિતા ગુણૈઃ ॥૧-૧૮-
દશરથ રાજા દેવોમાં પિતામહ જેવાં પરમ પ્રસન્ન થયા; જ્યારે બધા પુત્રો જ્ઞાનથી ભરપૂર અને ગુણોથી શોભતા હતા,
હ્રીમન્તઃ કીર્તિમન્તશ્ચ સર્વજ્ઞા દીર્ઘદર્શિનઃ । તેષામેવંપ્રભાવાણાં સર્વેષાં દીપ્તતેજસામ્ ॥૧-૧૮-
બધા લજ્જાશીલ, પ્રસિદ્ધ, સર્વજ્ઞ અને દૂરદ્રષ્ટા હતા; એ બધામાં તેજસ્વી અને શક્તિશાળી હતા.
પિતા દશરથો હૃષ્ટો બ્રહ્મા લોકાધિપો યથા । તે ચાપિ મનુજવ્યાઘ્રા વૈદિકાધ્યયને રતાઃ ॥૧-૧૮-
પિતા દશરથ ખૂબ આનંદિત થયા, જેમ બ્રહ્મા લોકના સ્વામી આનંદે હોય; અને એ પુત્રો પણ વેદાધ્યયનમાં તત્પર અને પુરુષસિંહ જેવા હતા.
પિતૃશુશ્રૂષણરતા ધનુર્વેદે ચ નિષ્ઠિતાઃ । અથ રાજા દશરથસ્તેષાં દારક્રિયાં પ્રતિ ॥૧-૧૮-
બધા પિતાની સેવા અને ધનુર્વેદમાં નિષ્ણાત હતા; પછી દશરથ રાજાએ તેમના લગ્ન વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
ચિન્તયામાસ ધર્માત્મા સોપાધ્યાયઃ સબાન્ધવઃ । તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય મન્ત્રિમધ્યે મહાત્મનઃ ॥૧-૧૮-
ધર્મનિષ્ઠ રાજા પોતાના ગુરૂજનો અને સગાં-સંબંધીઓ સાથે લગ્નની વાત વિચારતા હતા; અને જ્યારે એ મહાન આત્મા મંત્રીઓ વચ્ચે વિચાર કરતા,
અભ્યાગચ્છન્મહાતેજો વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ । સ રાજ્ઞો દર્શનાકાઙ્ક્ષી દ્વારાધ્યક્ષાનુવાચ હ ॥૧-૧૮-
ત્યારે મહાતેજસ્વી મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર આવ્યા; રાજાના દર્શન માટે ઈચ્છુક રહી, તેમણે દ્વારપાળોને કહ્યું.
શીઘ્રમાખ્યાત માં પ્રાપ્તં કૌશિકં ગાધિનઃ સુતમ્ । તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય રાજ્ઞો વેશ્મ પ્રદુદ્રુવુઃ ॥૧-૧૮-
મને તરત જ કહો કે ગાધિના પુત્ર કૌશિક આવ્યા છે. રાજાના આ આદેશ સાંભળતાં જ સેવકો રાજમહેલ તરફ દોડ્યા.
સંભ્રાન્તમનસઃ સર્વે તેન વાક્યેન ચોદિતાઃ । તે ગત્વા રાજભવનં વિશ્વામિત્રમૃષિં તદા ॥૧-૧૮-
એ બધાના મનમાં ઉથલપાથલ થઈ ગઈ અને તેઓ તરત જ રાજમહેલમાં ગયા, જ્યાં વિશ્વામિત્ર ઋષિ હાજર હતા.
પ્રાપ્તમાવેદયામાસુર્નૃપાયેક્ષ્વાકવે તદા । તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા સપુરોધાઃ સમાહિતઃ ॥૧-૧૮-
તેઓએ ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાને વિશ્વામિત્રના આગમન વિશે જાણ કરાવી. તેમનાં વચન સાંભળીને રાજા પોતાના પુરોહિતો સાથે ચેતન બન્યા.
પ્રત્યુજ્જગામ સંહૃષ્ટો બ્રહ્માણમિવ વાસવઃ । સ દૃષ્ટ્વા જ્વલિતં દીપ્ત્યા તાપસં સંશિતવ્રતમ્ ॥૧-૧૮-
રાજા આનંદથી તેમને મળવા ગયા, જેમ ઇન્દ્ર બ્રહ્માને મળવા જાય. તેમણે તેજથી ઝળહળતા અને વ્રતમાં અડગ એવા તપસ્વીને જોયા.
પ્રહૃષ્ટવદનો રાજા તતોઽર્ઘ્યમુપહારયત્ । સ રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્યાર્ઘ્યં શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ॥૧-૧૮-
રાજા આનંદથી ચહેરો ખીલી ઉઠ્યો અને તેમણે મહેમાનગતિ માટે પાવન જળ અર્ઘ્ય રૂપે અર્પણ કર્યું. વિશ્વામિત્રે શાસ્ત્રોક્ત રીતથી તે અર્ઘ્ય સ્વીકાર્યું.
કુશલં ચાવ્યયં ચૈવ પર્યપૃચ્છન્નરાધિપમ્ । પુરે કોશે જનપદે બાન્ધવેષુ સુહૃત્સુ ચ ॥૧-૧૮-
પછી તેમણે રાજાને, શહેરમાં, ખજાનામાં, રાજ્યમાં, સગાં-સંબંધીઓ અને મિત્રોમાં સુખ-સમૃદ્ધિ અને અવિચલ સુખાકારી વિશે પૂછ્યું.
કુશલં કૌશિકો રાજ્ઞઃ પર્યપૃચ્છત્ સુધાર્મિકઃ । અપિ તે સંનતાઃ સર્વે સામન્તરિપવો જિતાઃ ॥૧-૧૮-
ધર્મનિષ્ઠ કૌશિકે રાજાને પૂછ્યું કે, શું બધા સામંતો અને આસપાસના દુશ્મનો જીતાઈ ગયા છે?
દૈવં ચ માનુષં ચૈવ કર્મ તે સાધ્વનુષ્ઠિતમ્ । વસિષ્ઠં ચ સમાગમ્ય કુશલં મુનિપુઙ્ગવઃ ॥૧-૧૮-
તેમણે પૂછ્યું કે, દૈવી અને માનવીય કૃત્યો યોગ્ય રીતે થયા છે કે નહીં. પછી મહાન ઋષિ વસિષ્ઠને મળીને તેમનું પણ સુખાકારી પૂછ્યું.
ઋષીંશ્ચ તાન્ યથાન્યાયં મહાભાગ ઉવાચ હ । તે સર્વે હૃષ્ટમનસસ્તસ્ય રાજ્ઞો નિવેશનમ્ ॥૧-૧૮-
મહાન યશસ્વી ઋષિએ ત્યાં હાજર અન્ય ઋષિઓને પણ યોગ્ય રીતે અભિવાદન કર્યું. એ બધા આનંદિત હૃદયથી રાજાના નિવાસસ્થાને પ્રવેશ્યા.
વિવિશુઃ પૂજિતાસ્તેન નિષેદુશ્ચ યથાર્હતઃ । અથ હૃષ્ટમના રાજા વિશ્વામિત્રં મહામુનિમ્ ॥૧-૧૮-
રાજાએ સૌને સન્માનપૂર્વક બેઠાડ્યા. પછી રાજા આનંદિત મનથી મહામુનિ વિશ્વામિત્રને સંબોધ્યા.
ઉવાચ પરમોદારો હૃષ્ટસ્તમભિપૂજયન્ । યથામૃતસ્ય સમ્પ્રાપ્તિર્યથા વર્ષમનૂદકે ॥૧-૧૮-
પરમ ઉદાર રાજાએ આનંદથી તેમનું સન્માન કરતાં કહ્યું: 'તમારું આગમન અમૃત મળ્યા જેવું છે, જેમ અનાવૃષ્ટિમાં વરસાદ મળે.'
યથા સદૃશદારેષુ પુત્રજન્માપ્રજસ્ય વૈ । પ્રણષ્ટસ્ય યથા લાભો યથા હર્ષો મહોદયઃ ॥૧-૧૮-
જેમ સંતાનહીનને પુત્ર જન્મે, ગુમાવેલું પાછું મળે, કે અચાનક મોટો આનંદ મળે, તેમ તમારું આગમન પણ છે.
તથૈવાગમનં મન્યે સ્વાગતં તે મહામુને । કં ચ તે પરમં કામં કરોમિ કિમુ હર્ષિતઃ ॥૧-૧૮-
એ જ રીતે, મહામુનિ, હું પણ તમારું આવવું એવું જ માનું છું. તમારું સ્વાગત છે! તમારી સર્વોચ્ચ ઇચ્છા શું છે? હું શું કરું, કેમ કે તમારું આગમન મને ખૂબ આનંદ આપ્યું છે?