યાનૈશ્ચ શકટૈશ્ચૈવ હયૈર્નાગૈશ્ચ સા ચમૂ: । પુનર્નિવૃત્તા વિસ્તીર્ણા ભરતસ્યાનુયાયિની ।। ૨.૧૧૩.
રથો, ગાડાં, ઘોડાં અને હાથીઓ સાથે ભરતની વિશાળ સેના પણ પાછી ફરી અને તેમની પાછળ ચાલતી રહી.
તતસ્તે યમુનાં દિવ્યાં નદીં તીર્ત્વોર્મિમાલિનીમ્ । દદૃશુસ્તાં પુન: સર્વે ગઙ્ગાં શુભજલાં નદીમ્ ।। ૨.૧૧૩.
પછી તેમણે તરંગોથી શોભાયમાન દિવ્ય યમુના નદી જોઈ અને ફરીથી સૌએ શુદ્ધ જળવાળી પવિત્ર ગંગા નદીનું દર્શન કર્યું.
તાં રમ્યજલસમ્પૂર્ણાં સન્તીર્ય સહબાન્ધવ: । શૃઙ્ગિબેરપુરં રમ્યં પ્રવિવેશ સસૈનિક: ।। ૨.૧૧૩.
એ સુંદર અને જળથી ભરેલી નદી પાર કરીને, બધા મિત્રો સાથે અને સેના સાથે તેઓ શ્રીંગિવેરપુરના મનોહર શહેરમાં પ્રવેશ્યા.
શૃઙ્ગિબેરપુરાદ્ભૂયસ્ત્વયોધ્યાં સંદદર્શ હ ।। ૨.૧૧૩.
શ્રીંગિવેરપુરથી તેઓએ ફરી અયોધ્યાનું દર્શન કર્યું.
અયોધ્યાં ચ તતો દૃષ્ટ્વા પિત્રા ભ્રાત્રા વિવર્જિતામ્ । ભરતો દુ:ખસન્તપ્ત: સારથિં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૧૩.
પછી, પિતા અને ભાઈ વિના અયોધ્યાને જોઈને, દુ:ખથી વ્યથિત ભરતે પોતાના સારથિને આ રીતે કહ્યું.
સારથે પશ્ય વિધ્વસ્તા સાયોધ્યા ન પ્રકાશતે । નિરાકારા નિરાનન્દા દીના પ્રતિહતસ્વરા ।। ૨.૧૧૩.
હે સારથી, જોઈને તો લાગે છે કે અયોધ્યા વિખૂટા પડી ગઈ છે. હવે એમાં કોઈ તેજ નથી, આકારહીન, આનંદહીન, દુ:ખી અને નિર્વાણ અવાજવાળી બની ગઈ છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે ત્રયોદશોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના શ્રીમદયોધ્યાકાંડનો એકસો તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|ચતુર્દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center સ્ત્રિગ્ધગમ્ભીરઘોષેણ સ્યન્દનેનોપયાન્ પ્રભુ: । અયોધ્યાં ભરત: ક્ષિપ્રં પ્રવિવેશ મહાયશા: ।। ૨.૧૧૪.
ઘનગંભીર અવાજવાળા રથમાં ભરત મહાપ્રભાએ ઝડપથી અયોધ્યામાં પ્રવેશ કર્યો.
બિડાલોલૂકચરિતામાલીનનરવારણામ્ । તિમિરાભ્યાહતાં કાલીમપ્રકાશાં નિશામિવ ।। ૨.૧૧૪.
તેને અયોધ્યા ઊલૂક અને ગિધ્ધોથી ભરેલી, હાથીઓ અને મનુષ્યોથી વ્યાપ્ત, અંધકારથી ઘેરાયેલી, કાળી અને નિરાશા જેવી રાત સમાન લાગી.
રાહુશત્રો: પ્રિયાં પત્નીં શ્રિયા પ્રજ્વલિતપ્રભામ્ । ગ્રહેણાભ્યુત્થિતે નૈકાં રોહિણીમિવ પીડિતામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ રાહુના ઉદયથી રોહિણી નક્ષત્ર પીડાય છે, તેમ તેણે પોતાની પ્રિય પત્નીને તેજથી ઝગમગતી, દુશ્મન રાહુના આક્રમણથી દુ:ખી જોઈ.
અલ્પોષ્ણક્ષુબ્ધસલિલાં ધર્મોત્તપ્તવિહઙ્ગમામ્ । લીનમીનઝષગ્રાહાં કૃશાં ગિરિનદીમિવ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ પર્વતમાંથી વહેતી નદી, જેમાં થોડું જ પાણી છે, ઉકળાટથી ઘૂમસાઈ ગઈ છે, પંખીઓ તરસથી દૂર થઈ ગયા છે, માછલીઓ અને ઘોડાપાડા અંદર છુપાઈ ગયા છે અને નદીનો વહેવાર પણ સુકાઈ ગયો છે.
વિધૂમામિવ હેમાભામધ્વરાગ્ને: સમુત્થિતામ્ । હવિરભ્યુક્ષિતાં પશ્ચાત્ શિખાં વિપ્રલયં ગતામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ યજ્ઞમાં ઘીનો આહુતિ આપ્યા પછી, ધૂમ્રહિન પણ સોનાની જેમ તેજસ્વી અગ્નિ, થોડીવાર માટે જલતી રહી અને પછી બુઝાઈ જાય છે.
વિધ્વસ્તકવચાં રુગ્ણજવાજિરથધ્વજામ્ । હતપ્રવીરામાપન્નાં ચમૂમિવ મહાહવે ।। ૨.૧૧૪.
મોટા યુદ્ધમાં જે સૈન્યનું કવચ તૂટી ગયું છે, ઘોડા, રથ અને ધ્વજ નષ્ટ થઈ ગયા છે, વીરોએ પ્રાણ ગુમાવ્યા છે અને આખું સૈન્ય દુઃખમાં પડી ગયું છે, તેવી.
સફેના સસ્વના ભૂત્વા સાગરસ્ય સમુત્થિતામ્ । પ્રશાન્તમારુતોદ્ઘાતાં જલોર્મિમિવ નિસ્વનામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ દરિયાની લહેર, પહેલાં તો ફેનાળ અને ગર્જન કરતી હતી, પણ હવે શાંત પવનથી ઠરી ગઈ છે અને તેનો અવાજ પણ મટી ગયો છે.
ત્યક્તાં યજ્ઞાયુધૈ: સર્વૈરભિરૂપૈશ્ચ યાજકૈ: । સુત્યાકાલે વિનિર્વૃત્તે વેદિં ગતરવામિવ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ યજ્ઞ પૂરો થયા પછી, બધા યજ્ઞકર્મીઓ અને તેમના સુંદર સાધનો વેદિકને છોડીને ચાલ્યા જાય છે અને વેદિ પણ નિઃશબ્દ બની જાય છે.
ગોષ્ઠમધ્યે સ્થિતામાર્ત્તામચરન્તીં તૃણં નવમ્ । ગોવૃષેણ પરિત્યક્તાં ગવાં પત્તિમિવોત્સુકામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ ગાયનો ઝુંડ વચ્ચે એક દુઃખી ગાય, તાજા ઘાસની શોધમાં ભટકે છે, અને ગાયનો રાજા, વાછરડો તેને છોડીને ચાલ્યો ગયો હોય, તેવી.
પ્રભાકરાદ્યૈ: સુસ્નિગ્ધૈ: પ્રજ્વલદ્ભિરિવોત્તમૈ: । વિયુક્તાં મણિભિર્જાત્યૈર્નવાં મુક્તાવલીમિવ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ નવી મોતીની માળા, જેમાંથી સૌથી તેજસ્વી અને સુંદર મણિ અલગ થઈ ગયા હોય, અને જે સૂર્યકિરણો જેવી ચમકતી હતી.
સહસા ચલિતાં સ્થાનાન્મહીં પુણ્યક્ષયાદ્ગતામ્ । સંહૃતદ્યુતિવિસ્તારાં તારામિવ દિવશ્ચ્યુતામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ તારા અચાનક આકાશમાંથી પડીને જમીન પર આવી જાય છે, તેનું તેજ અને વિશાળતા ઓગળી જાય છે, અને પુણ્ય ખૂટવાથી તે નીચે આવી જાય છે.
પુષ્પનદ્ધાં વસન્તાન્તે મત્તભ્રમરનાદિતામ્ । દ્રુતદાવાગ્નિવિપ્લુષ્ટાં ક્લાન્તાં વનલતામિવ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ વસંતના અંતે ફૂલોથી શોભાયમાન અને મધમાખીઓના ગુંજનથી ગૂંજી ઉઠેલી વનવેલ, હવે જંગલની આગથી બળી ગઈ છે અને થાકી ગઈ છે.
સમ્મૂઢનિગમાં સ્તબ્ધાં સંક્ષિપ્તવિપણાપણામ્ । પ્રચ્છન્નશऺશિનક્ષત્રાં દ્યામિવામ્બુધરૈર્વૃતામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ આકાશ વાદળોથી ઢંકાઈ જાય છે અને ચાંદ અને તારાઓ છુપાઈ જાય છે, અથવા શહેરમાં બજારો બંધ થઈ જાય છે અને શાસ્ત્રો પણ મૌન થઈ જાય છે.
ક્ષીણપાનોત્તમૈર્ભિન્નૈ: શરાવૈરભિસંવૃતામ્ । હતશૌણ્ડામિવાકાશે પાનભૂમિમસંસ્કૃતામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ પીણાની જગ્યા, જ્યાં શ્રેષ્ઠ દારૂના ભાંગેલા અને ખાલી વાસણો છવાઈ ગયા છે, અને પીનારા પણ ચાલ્યા ગયા છે, અને જગ્યા અવ્યવસ્થિત પડી છે.
વૃક્ણભૂમિતલાં નિમ્નાં વૃક્ણપાત્રૈ: સમાવૃતામ્ । ઉપયુક્તોદકાં ભગ્નાં પ્રપાં નિપતિતામિવ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ તૂટી ગયેલી કૂવા, તેની જમીન ફાટી ગઈ છે અને નીચે બેસી ગઈ છે, આસપાસ તૂટી ગયેલા વાસણો છે, પાણી પણ ખૂટી ગયું છે અને કૂવો પડી ગયો છે.
વિપુલાં વિતતાં ચૈવ યુક્તપાશાં તરસ્વિનામ્ । ભૂમૌ બાણૈર્વિનિષ્કૃત્તાં પતિતાં જ્યામિવાયુધાત્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ વિશાળ ધનુષ્ય, શક્તિશાળી વીરોએ ખેંચેલું, પણ બાણોથી કાપાઈને જમીન પર પડી ગયું છે અને તેની ડોરી તૂટી ગઈ છે.
સહસા યુદ્ધશૌણ્ડેન હયારોહેણ વાહિતામ્ । નિક્ષિપ્તભાણ્ડામુત્સૃષ્ટાં કિશોરીમિવ દુર્બલામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ યુદ્ધમાં એક બહાદુર ઘોડેસવાર અચાનક એક કુમારીને છોડી દે છે, તેના ગહનાં પણ ફેંકી દે છે અને એ દુર્બળ અને સહાયવિહોણી રહી જાય છે.
શુષ્કતોયાં મહામત્સ્યૈ: કૂર્મૈશ્ચ બહુભિર્વૃતામ્ । પ્રભિન્નતટવિસ્તીર્ણાં વાપીમિવ હૃતોત્પલામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ વિશાળ તળાવ, જેમાં પાણી સુકાઈ ગયું છે, મોટા માછલીઓ અને કાચબાઓ ભરેલા છે, કિનારા તૂટી ગયા છે અને કમળો પણ ખૂટી ગયા છે.
પુરુષસ્યાપ્રહૃષ્ટસ્ય પ્રતિષિદ્ધાનુલેપનામ્ । સન્તપ્તામિવ શોકેન ગાત્રયષ્ટિમભૂષણામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ સ્ત્રી, જે દુઃખથી વ્યાકુળ છે, શરીર પર કોઈ શણગાર નથી, સુગંધિત તેલ લગાવવું પણ મનાઈ છે અને શોકથી દઝળી ગઈ છે.
પ્રાવૃષિ પ્રવિગાઢાયાં પ્રવિષ્ટસ્યાભ્રમણ્ડલમ્ । પ્રચ્છન્નાં નીલજીમૂતૈર્ભાસ્કરસ્ય પ્રભામિવ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ ચોમાસામાં, જ્યારે સૂર્યના કિરણો ઘનઘોર વાદળોમાં છુપાઈ જાય છે અને આકાશમાં નીલા મેઘોથી પ્રકાશ છુપાઈ જાય છે.
ભરતસ્તુ રથસ્થ: સન્ શ્રીમાન્ દશરથાત્મજ: । વાહયન્તં રથશ્રેષ્ઠં સારથિં વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૧૪.
પણ ભરત, જે દશરથના પુત્ર અને તેજસ્વી છે, રથમાં ઊભા રહીને શ્રેષ્ઠ રથ ચલાવતા સારથીને કહ્યું.
કિં નુ ખલ્વદ્ય ગમ્ભીરો મૂર્ચ્છિતો ન નિશમ્યતે । યથાપુરમયોધ્યાયાં ગીતવાદિત્રનિસ્વન: ।। ૨.૧૧૪.
આજે અયોધ્યામાં પહેલાં જેવું ગીત અને વાદ્યોનો ઊંડો અને મસ્ત અવાજ કેમ સાંભળાતો નથી?
વારુણીમદગન્ધશ્ચ માલ્યગન્ધશ્ચ મૂર્ચ્છિત: । ધૂપિતાગરુગન્ધશ્ચ ન પ્રવાતિ સમન્તત: ।। ૨.૧૧૪.
હવે તો દારૂ અને ફૂલોની સુગંધ ઓસરાઈ ગઈ છે, અને ધૂપ તથા અગરુની મહેક પણ ચારે તરફ ફેલાતી નથી.