પિતુ: પ્રતિજ્ઞાં તામેવ પાલયિષ્યામિ તત્ત્વત: । ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ યા પ્રતિજ્ઞા પિતુર્મમ ।। ૨.૧૧૩.
'મારા પિતાએ જે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે, હું તેને સંપૂર્ણ રીતે પાળિશ. પપ્પાએ જે ચૌદ વર્ષની પ્રતિજ્ઞા કરી છે, એ જ રીતે હું પણ પાળિશ.'
એવમુક્તો મહાપ્રાજ્ઞો વસિષ્ઠ: પ્રત્યુવાચ હ । વાક્યજ્ઞો વાક્યકુશલં રાઘવં વચનં મહત્ ।। ૨.૧૧૩.
આ રીતે રાઘવે કહ્યું ત્યારે મહાપ્રજ્ઞ વશિષ્ઠે, વાણીમાં કુશળ અને સમજદાર, રાઘવને મહાન વચન આપ્યું.
એતે પ્રયચ્છ સંહૃષ્ટ: પાદુકે હેમભૂષિતે । અયોધ્યાયાં મહાપ્રાજ્ઞ યોગક્ષેમકરે તવ ।। ૨.૧૧૩.
હે વિદ્વાન, આનંદપૂર્વક આ સુશોભિત સોનાની પાદુકાઓ સ્વીકારો. આ પાદુકાઓ તારી દેખરેખમાં અયોધ્યાનું કલ્યાણ કરશે.
એવમુક્તો વસિષ્ઠેન રાઘવ: પ્રાઙ્મુખ: સ્થિત: । પાદુકે અધિરુહ્યૈતે મમ રાજ્યાય વૈ દદૌ ।। ૨.૧૧૩.
વશિષ્ઠજીના આ શબ્દો સાંભળીને, રાઘવ પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને ઊભા રહ્યા, પાદુકાઓ પર ચઢ્યા અને એ પાદુકાઓ મને રાજ્ય માટે સોંપી દીધી.
નિવૃત્તો ઽહમનુજ્ઞાતો રામેણ સુમહાત્મના । અયોધ્યામેવ ગચ્છામિ ગૃહીત્વા પાદુકે શુભે ।। ૨.૧૧૩.
મારે હવે પાછું ફરવું છે, મહાત્મા રામે મને પરવાનગી આપી છે. આ શુભ પાદુકાઓ લઈને હું અયોધ્યા જઈ રહ્યો છું.
એતચ્છ્રુત્વા શુભં વાક્યં ભરતસ્ય મહાત્મન: । ભરદ્વાજ: શુભતરં મુનિર્વાક્યમુવાચ તમ્ ।। ૨.૧૧૩.
મહાન આત્માવાળા ભરતના આ શુભ વચન સાંભળીને, મહર્ષિ ભરદ્વાજે તેમને વધુ શુભ શબ્દો કહ્યા.
નૈતચ્ચિત્રં નરવ્યાઘ્ર શીલવૃત્તવતાં વર । યદાર્યં ત્વયિ તિષ્ઠેત્તુ નિમ્ને સૃષ્ટમિવોદકમ્ ।। ૨.૧૧૩.
હે પુરુષશારદૂલ, ઉત્તમ સ્વભાવ ધરાવનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ આશ્ચર્યજનક નથી. જેમ પાણી નીચાણમાં સહજ રીતે જાય છે, તેમ સદ્ગુણ તારી અંદર સહજ રીતે વસે છે.
અમૃત: સ મહાબાહુ: પિતા દશરથસ્તવ । યસ્ય ત્વમીદૃશ: પુત્રો ધર્મજ્ઞો ધર્મવત્સલ: ।। ૨.૧૧૩.
મહાબાહુ દશરથ તારો પિતા અમૃત સમાન છે, કેમ કે તું ધર્મને જાણનાર અને ધર્મપ્રેમી એવો પુત્ર છે.
તમૃષિં તુ મહાત્માનમુક્તવાક્યં કૃતાઞ્જલિ: । આમતન્ત્રયિતુમારેભે ચરણાવુપગૃહ્ય ચ ।। ૨.૧૧૩.
પછી ભરતે કરજોડીને મહાત્મા ઋષિ પાસે વિદાય માગી, તેમના ચરણો સ્પર્શ કરીને વિદાય લેવા લાગ્યા.
તત: પ્રદક્ષિણં કૃત્વા ભરદ્વાજં પુન:પુન: । ભરતસ્તુ યયૌ શ્રીમાનયોધ્યાં સહ મન્ત્રિભિ: ।। ૨.૧૧૩.
પછી ભરતે વારંવાર ભરદ્વાજજીની પરિક્રમા કરી અને પોતાના મંત્રીઓ સાથે અયોધ્યાની દિશામાં રવાના થયા.
યાનૈશ્ચ શકટૈશ્ચૈવ હયૈર્નાગૈશ્ચ સા ચમૂ: । પુનર્નિવૃત્તા વિસ્તીર્ણા ભરતસ્યાનુયાયિની ।। ૨.૧૧૩.
રથો, ગાડાં, ઘોડાં અને હાથીઓ સાથે ભરતની વિશાળ સેના પણ પાછી ફરી અને તેમની પાછળ ચાલતી રહી.
તતસ્તે યમુનાં દિવ્યાં નદીં તીર્ત્વોર્મિમાલિનીમ્ । દદૃશુસ્તાં પુન: સર્વે ગઙ્ગાં શુભજલાં નદીમ્ ।। ૨.૧૧૩.
પછી તેમણે તરંગોથી શોભાયમાન દિવ્ય યમુના નદી જોઈ અને ફરીથી સૌએ શુદ્ધ જળવાળી પવિત્ર ગંગા નદીનું દર્શન કર્યું.
તાં રમ્યજલસમ્પૂર્ણાં સન્તીર્ય સહબાન્ધવ: । શૃઙ્ગિબેરપુરં રમ્યં પ્રવિવેશ સસૈનિક: ।। ૨.૧૧૩.
એ સુંદર અને જળથી ભરેલી નદી પાર કરીને, બધા મિત્રો સાથે અને સેના સાથે તેઓ શ્રીંગિવેરપુરના મનોહર શહેરમાં પ્રવેશ્યા.
શૃઙ્ગિબેરપુરાદ્ભૂયસ્ત્વયોધ્યાં સંદદર્શ હ ।। ૨.૧૧૩.
શ્રીંગિવેરપુરથી તેઓએ ફરી અયોધ્યાનું દર્શન કર્યું.
અયોધ્યાં ચ તતો દૃષ્ટ્વા પિત્રા ભ્રાત્રા વિવર્જિતામ્ । ભરતો દુ:ખસન્તપ્ત: સારથિં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૧૩.
પછી, પિતા અને ભાઈ વિના અયોધ્યાને જોઈને, દુ:ખથી વ્યથિત ભરતે પોતાના સારથિને આ રીતે કહ્યું.
સારથે પશ્ય વિધ્વસ્તા સાયોધ્યા ન પ્રકાશતે । નિરાકારા નિરાનન્દા દીના પ્રતિહતસ્વરા ।। ૨.૧૧૩.
હે સારથી, જોઈને તો લાગે છે કે અયોધ્યા વિખૂટા પડી ગઈ છે. હવે એમાં કોઈ તેજ નથી, આકારહીન, આનંદહીન, દુ:ખી અને નિર્વાણ અવાજવાળી બની ગઈ છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે ત્રયોદશોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના શ્રીમદયોધ્યાકાંડનો એકસો તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|ચતુર્દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center સ્ત્રિગ્ધગમ્ભીરઘોષેણ સ્યન્દનેનોપયાન્ પ્રભુ: । અયોધ્યાં ભરત: ક્ષિપ્રં પ્રવિવેશ મહાયશા: ।। ૨.૧૧૪.
ઘનગંભીર અવાજવાળા રથમાં ભરત મહાપ્રભાએ ઝડપથી અયોધ્યામાં પ્રવેશ કર્યો.
બિડાલોલૂકચરિતામાલીનનરવારણામ્ । તિમિરાભ્યાહતાં કાલીમપ્રકાશાં નિશામિવ ।। ૨.૧૧૪.
તેને અયોધ્યા ઊલૂક અને ગિધ્ધોથી ભરેલી, હાથીઓ અને મનુષ્યોથી વ્યાપ્ત, અંધકારથી ઘેરાયેલી, કાળી અને નિરાશા જેવી રાત સમાન લાગી.
રાહુશત્રો: પ્રિયાં પત્નીં શ્રિયા પ્રજ્વલિતપ્રભામ્ । ગ્રહેણાભ્યુત્થિતે નૈકાં રોહિણીમિવ પીડિતામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ રાહુના ઉદયથી રોહિણી નક્ષત્ર પીડાય છે, તેમ તેણે પોતાની પ્રિય પત્નીને તેજથી ઝગમગતી, દુશ્મન રાહુના આક્રમણથી દુ:ખી જોઈ.
અલ્પોષ્ણક્ષુબ્ધસલિલાં ધર્મોત્તપ્તવિહઙ્ગમામ્ । લીનમીનઝષગ્રાહાં કૃશાં ગિરિનદીમિવ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ પર્વતમાંથી વહેતી નદી, જેમાં થોડું જ પાણી છે, ઉકળાટથી ઘૂમસાઈ ગઈ છે, પંખીઓ તરસથી દૂર થઈ ગયા છે, માછલીઓ અને ઘોડાપાડા અંદર છુપાઈ ગયા છે અને નદીનો વહેવાર પણ સુકાઈ ગયો છે.
વિધૂમામિવ હેમાભામધ્વરાગ્ને: સમુત્થિતામ્ । હવિરભ્યુક્ષિતાં પશ્ચાત્ શિખાં વિપ્રલયં ગતામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ યજ્ઞમાં ઘીનો આહુતિ આપ્યા પછી, ધૂમ્રહિન પણ સોનાની જેમ તેજસ્વી અગ્નિ, થોડીવાર માટે જલતી રહી અને પછી બુઝાઈ જાય છે.
વિધ્વસ્તકવચાં રુગ્ણજવાજિરથધ્વજામ્ । હતપ્રવીરામાપન્નાં ચમૂમિવ મહાહવે ।। ૨.૧૧૪.
મોટા યુદ્ધમાં જે સૈન્યનું કવચ તૂટી ગયું છે, ઘોડા, રથ અને ધ્વજ નષ્ટ થઈ ગયા છે, વીરોએ પ્રાણ ગુમાવ્યા છે અને આખું સૈન્ય દુઃખમાં પડી ગયું છે, તેવી.
સફેના સસ્વના ભૂત્વા સાગરસ્ય સમુત્થિતામ્ । પ્રશાન્તમારુતોદ્ઘાતાં જલોર્મિમિવ નિસ્વનામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ દરિયાની લહેર, પહેલાં તો ફેનાળ અને ગર્જન કરતી હતી, પણ હવે શાંત પવનથી ઠરી ગઈ છે અને તેનો અવાજ પણ મટી ગયો છે.
ત્યક્તાં યજ્ઞાયુધૈ: સર્વૈરભિરૂપૈશ્ચ યાજકૈ: । સુત્યાકાલે વિનિર્વૃત્તે વેદિં ગતરવામિવ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ યજ્ઞ પૂરો થયા પછી, બધા યજ્ઞકર્મીઓ અને તેમના સુંદર સાધનો વેદિકને છોડીને ચાલ્યા જાય છે અને વેદિ પણ નિઃશબ્દ બની જાય છે.
ગોષ્ઠમધ્યે સ્થિતામાર્ત્તામચરન્તીં તૃણં નવમ્ । ગોવૃષેણ પરિત્યક્તાં ગવાં પત્તિમિવોત્સુકામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ ગાયનો ઝુંડ વચ્ચે એક દુઃખી ગાય, તાજા ઘાસની શોધમાં ભટકે છે, અને ગાયનો રાજા, વાછરડો તેને છોડીને ચાલ્યો ગયો હોય, તેવી.
પ્રભાકરાદ્યૈ: સુસ્નિગ્ધૈ: પ્રજ્વલદ્ભિરિવોત્તમૈ: । વિયુક્તાં મણિભિર્જાત્યૈર્નવાં મુક્તાવલીમિવ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ નવી મોતીની માળા, જેમાંથી સૌથી તેજસ્વી અને સુંદર મણિ અલગ થઈ ગયા હોય, અને જે સૂર્યકિરણો જેવી ચમકતી હતી.
સહસા ચલિતાં સ્થાનાન્મહીં પુણ્યક્ષયાદ્ગતામ્ । સંહૃતદ્યુતિવિસ્તારાં તારામિવ દિવશ્ચ્યુતામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ તારા અચાનક આકાશમાંથી પડીને જમીન પર આવી જાય છે, તેનું તેજ અને વિશાળતા ઓગળી જાય છે, અને પુણ્ય ખૂટવાથી તે નીચે આવી જાય છે.
પુષ્પનદ્ધાં વસન્તાન્તે મત્તભ્રમરનાદિતામ્ । દ્રુતદાવાગ્નિવિપ્લુષ્ટાં ક્લાન્તાં વનલતામિવ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ વસંતના અંતે ફૂલોથી શોભાયમાન અને મધમાખીઓના ગુંજનથી ગૂંજી ઉઠેલી વનવેલ, હવે જંગલની આગથી બળી ગઈ છે અને થાકી ગઈ છે.
સમ્મૂઢનિગમાં સ્તબ્ધાં સંક્ષિપ્તવિપણાપણામ્ । પ્રચ્છન્નશऺશિનક્ષત્રાં દ્યામિવામ્બુધરૈર્વૃતામ્ ।। ૨.૧૧૪.
જેમ આકાશ વાદળોથી ઢંકાઈ જાય છે અને ચાંદ અને તારાઓ છુપાઈ જાય છે, અથવા શહેરમાં બજારો બંધ થઈ જાય છે અને શાસ્ત્રો પણ મૌન થઈ જાય છે.