જ્ઞાતયશ્ચ હિ યોધાશ્ચ મિત્રાણિ સુહૃદશ્ચ ન: । ત્વામેવ પ્રતિકાંક્ષન્તે પર્જન્યમિવ કર્ષકા: ।। ૨.૧૧૨.
અમારા સગા, યોદ્ધાઓ, મિત્રો અને સ્નેહીઓ બધાને તો તારી જ આશા છે, જેમ ખેડૂતને મેઘથી વરસાદની આશા હોય છે.
ઇદં રાજ્યં મહાપ્રાજ્ઞ સ્થાપય પ્રતિપદ્ય હિ । શક્તિમાનસિ કાકુત્સ્થ લોકસ્ય પરિપાલને ।। ૨.૧૧૨.
હે વિદ્વાન, તું આ રાજ્ય સંભાળી અને સ્થાપિત કર, હે કાકુત્સ્થ, તું લોકોની રક્ષા કરવા માટે સંપૂર્ણ સક્ષમ છે.
ઇત્યુક્ત્વા ન્યપતદ્ ભ્રાતુ: પાદયોર્ભરતસ્તદા । ભૃશં સમ્પ્રાર્થયામાસ રામમેવ પ્રિયંવદ: ।। ૨.૧૧૨.
આ રીતે કહીને, ભરતે પોતાના ભાઈના પગે પડીને, ખૂબ વિનંતીથી પ્રિયવાણી બોલનાર રામને પ્રાર્થના કરી.
તમઙ્કે ભ્રાતરં કૃત્વા રામો વચનમબ્રવીત્ । શ્યામં નલિનપત્રાક્ષં મત્તહંસસ્વરં સ્વયમ્ ।। ૨.૧૧૨.
રામે પોતાના ભાઈને ગોદમાં રાખીને, કમળની પાંખડી જેવી આંખો અને મદમસ્ત હંસ જેવી મીઠી વાણી ધરાવતાં ભાઈને કહ્યું.
આગતા ત્વામિયં બુદ્ધિ: સ્વજા વૈનયિકી ચ યા । ભૃશમુત્સહસે તાત રક્ષિતું પૃથિવીમપિ ।। ૨.૧૧૨.
તારી અંદર આવી વિચારશક્તિ અને વિનમ્રતા આવી છે; હે પ્રિય, તું ખરેખર પૃથ્વીનું રક્ષણ કરવા સમર્થ છે.
અમાત્યૈશ્ચ સુહૃદ્ભિશ્ચ બુદ્ધિમદ્ભિશ્ચ મન્ત્રિભિ: । સર્વકાર્યાણિ સમ્મન્ત્ર્ય સુમહાન્ત્યપિ કારય ।। ૨.૧૧૨.
મંત્રીઓ, મિત્રો અને બુદ્ધિશાળી સલાહકારો સાથે મળીને, દરેક કામમાં વિચાર વિમર્શ કરીને, મોટાંથી મોટાં કાર્યો પણ પૂરાં કર.
લક્ષ્મીશ્ચન્દ્રાદપેયાદ્વા હિમવાન્ વા હિમં ત્યજેત્ । અતીયાત્ સાગરો વેલાં ન પ્રતિજ્ઞામહં પિતુ: ।। ૨.૧૧૨.
લક્ષ્મી ચાંદ્રને છોડી શકે, હિમાલયે પોતાનું હિમ છોડે અથવા સાગર પોતાનું કિનારું લાંઘી જાય, પણ હું પિતાની પ્રતિજ્ઞા ક્યારેય તોડીશ નહીં.
કામાદ્વા તાત લોભાદ્વા માત્રા તુભ્યમિદં કૃતમ્ । ન તન્મનસિ કર્ત્તવ્યં વર્ત્તિતવ્યં ચ માતૃવત્ ।। ૨.૧૧૨.
માતાએ ઈચ્છા કે લોભથી જે કર્યું હોય, એ વાત તું મનમાં ન રાખે; માતા સાથે જેવો વ્યવહાર કરવો જોઈએ, એ જ કર.
એવં બ્રુવાણં ભરત: કૌસલ્યાસુતમબ્રવીત્ । તેજસાદિત્યસઙ્કાશં પ્રતિપચ્ચન્દ્રદર્શનમ્ ।। ૨.૧૧૨.
રામે આમ બોલતાં, ભરતે કૌશલ્યાના પુત્રને સંબોધન કર્યું, જે તેજમાં સૂર્ય સમાન અને રૂપમાં પ્રતિપદાના ચંદ્ર જેવા હતા.
અધિરોહાર્ય પાદાભ્યાં પાદુકે હેમભૂષિતે । એતે હિ સર્વલોકસ્ય યોગક્ષેમં વિધાસ્યત: ।। ૨.૧૧૨.
હે આર્ય, તું પોતાં પગથી આ સોનાથી શોભિત પાદુકાઓ પર ચઢ; કારણ કે એ જ સમગ્ર લોકનું કલ્યાણ કરશે.
સો ઽધિરુહ્ય નરવ્યાઘ્ર: પાદુકે હ્યવરુહ્ય ચ । પ્રાયચ્છત્ સુમહાતેજા ભરતાય મહાત્મને ।। ૨.૧૧૨.
માણસોમાં વાઘ સમાન રામે પાદુકાઓ પર ચડીને ઉતરી, પછી તે તેજસ્વી અને મહાત્મા ભરતને આપી.
સ પાદુકે સમ્પ્રણમ્ય રામં વચનમબ્રવીત્ । ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ જટાચીરધરો હ્યહમ્ ।। ૨.૧૧૨.
ભરતે પાદુકાઓને વંદન કરીને રામને કહ્યું: 'હું ચૌદ વર્ષ સુધી જટા અને વાલકંબર ધારણ કરીશ.'
ફલમૂલાશનો વીર ભવેયં રઘુનન્દન । તવાગમનમાકાંક્ષન્ વસન્ વૈ નગરાદ્બહિ: ।। ૨.૧૧૨.
હે રઘુનંદન, હું શહેરની બહાર રહીને ફળ-મૂળ ખાઈશ અને તારા આગમનની રાહ જોઈશ, હે વીર.
તવ પાદુકયોર્ન્યસ્તરાજ્યતન્ત્ર: પરન્તપ । ચતુર્દશે હિ સમ્પૂર્ણે વર્ષે ઽહનિ રઘૂત્તમ । ન દ્રક્ષ્યામિ યદિ ત્વાં તુ પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ।। ૨.૧૧૨.
હે પરંતપ, રાજ્યની બધી જવાબદારી તારી પાદુકાઓને સોંપીશ; ચૌદ વર્ષ પૂરા થાય અને જો તું ન આવતો હોય, તો હું અગ્નિમાં પ્રવેશી જઈશ, હે રઘુશ્રેષ્ઠ.
તથેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય તં પરિષ્વજ્ય સાદરમ્ । શત્રુઘ્નં ચ પરિષ્વજ્ય ભરતં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૧૨.
રામે સંમતિ આપી, પ્રેમપૂર્વક ભરતને અને શત્રુઘ્નને પણ હૃદયથી ભેટી લીધા. પછી તેણે ભરતને કહ્યું:
માતરં રક્ષ કૈકેયીં મા રોષં કુરુ તાં પ્રતિ । મયા ચ સીતયા ચૈવ શપ્તો ઽસિ રઘુસત્તમ ।। ૨.૧૧૨.
તમારી માતા કૈકેયીનું રક્ષણ કરજો અને તેના પર ક્યારેય ગુસ્સો ન કરશો. હું અને સીતા બંનેએ તમને શપથ આપ્યો છે, હે રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ!
ઇત્યુક્ત્વા ઽશ્રુપરીતાક્ષો ભ્રાતરં વિસસર્જ ऺહ ।। ૨.૧૧૨.
આવી વાત કહીને, રામના આંખોમાં આંસુ આવી ગયા અને તેણે પોતાના ભાઈને વિદાય આપી.
સ પાદુકે તે ભરત: પ્રતાપવાન્ સ્વલઙ્કૃતે સમ્પરિપૂજ્ય ધર્મવિત્ । પ્રદક્ષિણં ચૈવ ચકાર રાઘવં ચકાર ચૈવોત્તમનાગમૂર્દ્ધનિ ।। ૨.૧૧૨.
પછી ધર્મને જાણનારા અને પરાક્રમી ભરતે સુંદર રીતે શોભતા પાદુકાઓની પૂજા કરી, રાઘવની પરિક્રમા કરી અને પાદુકાઓ પોતાના માથા પર મૂકી.
અથાનુપૂર્વ્યાત્ પ્રતિનન્દ્ય તં જનં ગુરૂંશ્ચ મન્ત્રિપ્રકૃતીસ્તથાનુજૌ । વ્યસર્જયદ્રાઘવવંશવર્દ્ધન: સ્થિર: સ્વધર્મે હિમવાનિવાચલ: ।। ૨.૧૧૨.
પછી તેણે ક્રમશઃ લોકો, વડીલો, મંત્રીઓ અને પોતાના ભાઈઓને વિદાય આપી. રાઘવકુળને વધારનારો અને પોતાના ધર્મમાં અડગ ભરત હિમાલય જેવી સ્થિરતા સાથે ઊભો રહ્યો.
તં માતરો બાષ્પગૃહીતકણ્ઠ્યો દુ:ખેન નામન્ત્રયિતું હિ શેકુ: । સ ત્વેવ માતઽરભિવાદ્ય સર્વા રુદન્ કુટીં સ્વાં પ્રવિવેશ રામ: ।। ૨.૧૧૨.
માતાઓ દુઃખથી ગળા ભરાઈ ગયા હોવાથી કંઈ બોલી શકી નહીં. પણ રામે સૌ માતાઓને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યું અને રડતો રડતો પોતાની ઝૂંપડીમાં પ્રવેશ્યો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે દ્વાદશોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકસો બારમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
thumb|ત્રયોદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center તત: શિરસિ કૃત્વા તુ પાદુકે ભરતસ્તદા । આરુરોહ રથં હૃષ્ટ: શત્રુઘ્નેન સમન્વિત: ।। ૨.૧૧૩.
પછી ભરતે પાદુકાઓ માથે મૂકી, આનંદથી શત્રુઘ્ન સાથે રથ પર ચઢ્યો.
વસિષ્ऺઠો વામદેવશ્ચ જાબાલિશ્ચ દૃઢવ્રત: । અગ્રત: પ્રયયુ: સર્વે મન્ત્રિણો મન્ત્રપૂજિતા: ।। ૨.૧૧૩.
વશિષ્ઠ, વામદેવ અને દૃઢવ્રત જાબાલી તથા મંત્રીઓ, જેમને મંત્રણા આપવામાં આવી હતી, સૌ આગળ આગળ ચાલ્યા.
મન્દાકિનીં નદીં રમ્યાં પ્રાઙ્મુખાસ્તે યયુસ્તદા । પ્રદક્ષિણં ચ કુર્વાણાશ્ચિત્રકૂટં મહાગિરિમ્ ।। ૨.૧૧૩.
પછી તેઓ સૌ સુંદર મન્દાકિની નદી તરફ પૂર્વ દિશામાં ગયા અને ચિત્રકૂટ મહાપર્વતની પરિક્રમા કરતા ગયા.
પશ્યન્ ધાતુસહસ્રાણિ રમ્યાણિ વિવિધાનિ ચ । પ્રયયૌ તસ્ય પાર્શ્વેન સસૈન્યો ભરતસ્તદા ।। ૨.૧૧૩.
ભરત પોતાની સેના સાથે અનેક સુંદર ખનિજ અને વિવિધ દૃશ્યો જોઈને પર્વતની બાજુ બાજુ આગળ વધતો રહ્યો.
અદૂરાચ્ચિત્રકૂટસ્ય દદર્શ ભરતસ્તદા । આશ્રમં યત્ર સ મુનિર્ભરદ્વાજ: કૃતાલય: ।। ૨.૧૧૩.
ચિત્રકૂટથી થોડે દૂર ભરતે તે આશ્રમ જોયો જ્યાં મહર્ષિ ભરદ્વાજે પોતાનું નિવાસ બનાવ્યું હતું.
સ તમાશ્રમમાગમ્ય ભરદ્વાજસ્ય બુદ્ધિમાન્ । અવતીર્ય રથાત્ પાદૌ વવન્દે ભરતસ્તદા ।। ૨.૧૧૩.
પછી બુદ્ધિશાળી ભરત ભરદ્વાજના આશ્રમમાં પહોંચીને રથ પરથી ઊતર્યો અને મહર્ષિના પગે વંદન કર્યું.
તતો હૃષ્ટો ભરદ્વાજો ભરતં વાક્યમબ્રવીત્ । અપિ કૃત્યં કૃતં તાત રામેણ ચ સમાગતમ્ ।। ૨.૧૧૩.
પછી આનંદિત ભરદ્વાજે ભરતને પૂછ્યું: 'બેટા, તારો કામ પૂરું થયું અને રામ સાથે મુલાકાત થઈ?'
એવમુક્ત: સ તુ તતો ભરદ્વાજેન ધીમતા । પ્રત્યુવાચ ભરદ્વાજં ભરતો ભ્રાતૃવત્સલ: ।। ૨.૧૧૩.
પછી બુદ્ધિશાળી ભરદ્વાજના આ પ્રશ્નના જવાબમાં, ભાઈપ્રેમી ભરતે મહર્ષિ ભરદ્વાજને ઉત્તર આપ્યો:
સ યાચ્યમાનો ગુરુણા મયા ચ દૃઢવિક્રમ: । રાઘવ: પરમપ્રીતો વસિષ્ઠં વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૧૩.
ગુરુ અને મારી વિનંતી છતાં, દૃઢનિશ્ચયી અને અત્યંત પ્રસન્ન રાઘવે વશિષ્ઠને કહ્યું: