અન્તર્હિતાસ્ત્વૃષિગણા: સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષય: । તૌ ભ્રાતરૌ મહાત્માનૌ મહાત્માનૌ કાકુત્સ્થૌ પ્રશશંસિરે ।। ૨.૧૧૨.
પછી અદૃશ્ય રહેલા ઋષિગણો અને સિદ્ધ મહર્ષિઓએ કકુત્સ વંશના એ બંને મહાન આત્મા ભાઈઓની પ્રશંસા કરી.
સ ધન્યો યસ્ય પુત્રૌ દ્વૌ ધર્મજ્ઞૌ ધર્મવિક્રમૌ । શ્રુત્વા વયં હિ સમ્ભાષામુભયો: સ્પૃહયામહે ।। ૨.૧૧૨.
એ ધન્ય છે, જેના બે પુત્રો ધર્મજ્ઞ અને ધર્મમાં પરાક્રમી છે; એમની વાતો સાંભળી અમને પણ એવા પુત્રોની ઈચ્છા થાય છે.
તતસ્ત્વૃષિગણા: ક્ષિપ્રં દશગ્રીવવધૈષિણ: । ભરતં રાજશાર્દૂલમિત્યૂચુ: સઙ્ગતા વચ: ।। ૨.૧૧૨.
પછી દશાનનના વિનાશની ઈચ્છા ધરાવતા ઋષિગણો ઝડપથી ભેગા થયા અને રાજશ્રેષ્ઠ ભરતને કહ્યું.
કુલે જાત મહાપ્રાજ્ઞ મહાવૃત્ત મહાયશ: । ગ્રાહ્યં રામસ્ય વાક્યં તે પિતરં યદ્યવેક્ષસે ।। ૨.૧૧૨.
તું ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો, મહાજ્ઞાની, સારા વર્તન અને મહાન યશ ધરાવતો છે; જો તને પિતાનું માન હોય તો રામના વચન સ્વીકાર.
સદાનૃણમિમં રામં વયમિચ્છામહે પિતુ: । અનૃણત્વાચ્ચ કૈકેય્યા: સ્વર્ગં દશરથો ગત: ।। ૨.૧૧૨.
અમે ઈચ્છીએ છીએ કે રામ હંમેશા પિતાના ઋણથી મુક્ત રહે; અને કૈકેયીના કારણે દશરથ પણ ઋણમુક્ત થઈ સ્વર્ગે ગયા છે.
એતાવદુક્ત્વા વચનં ગન્ધર્વા: સમહર્ષય: । રાજર્ષયશ્ચૈવ તદા સર્વે સ્વાંસ્વાં ગતિં ગતા: ।। ૨.૧૧૨.
આ રીતે વાત કહીને ગંધર્વો, મહર્ષિઓ અને રાજર્ષિઓ દરેક પોતાના સ્થાન પર ચાલ્યા ગયા.
હ્લાદિતસ્તેન વાક્યેન શુભેન શુભદર્શન: । રામ: સંહૃષ્ટવદનસ્તાનૃષીનભ્યપૂજયત્ ।। ૨.૧૧૨.
આ શુભ વચનો સાંભળીને, શુભ મુખવાળો રામ આનંદથી ખુશ થઈને, તે ઋષિઓનું હર્ષભેર સન્માન કર્યું.
સ્રસ્તગાત્રસ્તુ ભરત: સ વાચા સજ્જમાનયા । કૃતાઞ્જલિરિદં વાક્યં રાઘવં પુનરબ્રવીત્ ।। ૨.૧૧૨.
ભરતના અંગો ઢળી પડ્યા હતા, હાથ જોડીને અને કંપતી વાણીથી, તેણે ફરી રાઘવને આ રીતે કહ્યું.
રાજધર્મમનુપ્રેક્ષ્ય કુલધર્માનુસન્તતિમ્ । કર્ત્તુમર્હસિ કાકુત્સ્થ મમ માતુશ્ચ યાચનામ્ ।। ૨.૧૧૨.
રાજધર્મ અને કુળની પરંપરા વિચારીને, હે કાકુત્સ્થ, મારી અને મારી માતાની વિનંતી તું જરૂર પૂરી કર.
રક્ષિતું સુમહદ્રાજ્યમહમેકસ્તુ નોત્સહે । પૌરજાનપદાંશ્ચાપિ રક્તાન્ રઞ્જયિતું તથા ।। ૨.૧૧૨.
હું એકલો આ વિશાળ રાજ્યની રક્ષા કરી શકતો નથી, અને નગરવાસીઓ અને ગામવાસીઓ જે મને પ્રેમ કરે છે, તેમને ખુશ પણ કરી શકતો નથી.
જ્ઞાતયશ્ચ હિ યોધાશ્ચ મિત્રાણિ સુહૃદશ્ચ ન: । ત્વામેવ પ્રતિકાંક્ષન્તે પર્જન્યમિવ કર્ષકા: ।। ૨.૧૧૨.
અમારા સગા, યોદ્ધાઓ, મિત્રો અને સ્નેહીઓ બધાને તો તારી જ આશા છે, જેમ ખેડૂતને મેઘથી વરસાદની આશા હોય છે.
ઇદં રાજ્યં મહાપ્રાજ્ઞ સ્થાપય પ્રતિપદ્ય હિ । શક્તિમાનસિ કાકુત્સ્થ લોકસ્ય પરિપાલને ।। ૨.૧૧૨.
હે વિદ્વાન, તું આ રાજ્ય સંભાળી અને સ્થાપિત કર, હે કાકુત્સ્થ, તું લોકોની રક્ષા કરવા માટે સંપૂર્ણ સક્ષમ છે.
ઇત્યુક્ત્વા ન્યપતદ્ ભ્રાતુ: પાદયોર્ભરતસ્તદા । ભૃશં સમ્પ્રાર્થયામાસ રામમેવ પ્રિયંવદ: ।। ૨.૧૧૨.
આ રીતે કહીને, ભરતે પોતાના ભાઈના પગે પડીને, ખૂબ વિનંતીથી પ્રિયવાણી બોલનાર રામને પ્રાર્થના કરી.
તમઙ્કે ભ્રાતરં કૃત્વા રામો વચનમબ્રવીત્ । શ્યામં નલિનપત્રાક્ષં મત્તહંસસ્વરં સ્વયમ્ ।। ૨.૧૧૨.
રામે પોતાના ભાઈને ગોદમાં રાખીને, કમળની પાંખડી જેવી આંખો અને મદમસ્ત હંસ જેવી મીઠી વાણી ધરાવતાં ભાઈને કહ્યું.
આગતા ત્વામિયં બુદ્ધિ: સ્વજા વૈનયિકી ચ યા । ભૃશમુત્સહસે તાત રક્ષિતું પૃથિવીમપિ ।। ૨.૧૧૨.
તારી અંદર આવી વિચારશક્તિ અને વિનમ્રતા આવી છે; હે પ્રિય, તું ખરેખર પૃથ્વીનું રક્ષણ કરવા સમર્થ છે.
અમાત્યૈશ્ચ સુહૃદ્ભિશ્ચ બુદ્ધિમદ્ભિશ્ચ મન્ત્રિભિ: । સર્વકાર્યાણિ સમ્મન્ત્ર્ય સુમહાન્ત્યપિ કારય ।। ૨.૧૧૨.
મંત્રીઓ, મિત્રો અને બુદ્ધિશાળી સલાહકારો સાથે મળીને, દરેક કામમાં વિચાર વિમર્શ કરીને, મોટાંથી મોટાં કાર્યો પણ પૂરાં કર.
લક્ષ્મીશ્ચન્દ્રાદપેયાદ્વા હિમવાન્ વા હિમં ત્યજેત્ । અતીયાત્ સાગરો વેલાં ન પ્રતિજ્ઞામહં પિતુ: ।। ૨.૧૧૨.
લક્ષ્મી ચાંદ્રને છોડી શકે, હિમાલયે પોતાનું હિમ છોડે અથવા સાગર પોતાનું કિનારું લાંઘી જાય, પણ હું પિતાની પ્રતિજ્ઞા ક્યારેય તોડીશ નહીં.
કામાદ્વા તાત લોભાદ્વા માત્રા તુભ્યમિદં કૃતમ્ । ન તન્મનસિ કર્ત્તવ્યં વર્ત્તિતવ્યં ચ માતૃવત્ ।। ૨.૧૧૨.
માતાએ ઈચ્છા કે લોભથી જે કર્યું હોય, એ વાત તું મનમાં ન રાખે; માતા સાથે જેવો વ્યવહાર કરવો જોઈએ, એ જ કર.
એવં બ્રુવાણં ભરત: કૌસલ્યાસુતમબ્રવીત્ । તેજસાદિત્યસઙ્કાશં પ્રતિપચ્ચન્દ્રદર્શનમ્ ।। ૨.૧૧૨.
રામે આમ બોલતાં, ભરતે કૌશલ્યાના પુત્રને સંબોધન કર્યું, જે તેજમાં સૂર્ય સમાન અને રૂપમાં પ્રતિપદાના ચંદ્ર જેવા હતા.
અધિરોહાર્ય પાદાભ્યાં પાદુકે હેમભૂષિતે । એતે હિ સર્વલોકસ્ય યોગક્ષેમં વિધાસ્યત: ।। ૨.૧૧૨.
હે આર્ય, તું પોતાં પગથી આ સોનાથી શોભિત પાદુકાઓ પર ચઢ; કારણ કે એ જ સમગ્ર લોકનું કલ્યાણ કરશે.
સો ઽધિરુહ્ય નરવ્યાઘ્ર: પાદુકે હ્યવરુહ્ય ચ । પ્રાયચ્છત્ સુમહાતેજા ભરતાય મહાત્મને ।। ૨.૧૧૨.
માણસોમાં વાઘ સમાન રામે પાદુકાઓ પર ચડીને ઉતરી, પછી તે તેજસ્વી અને મહાત્મા ભરતને આપી.
સ પાદુકે સમ્પ્રણમ્ય રામં વચનમબ્રવીત્ । ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ જટાચીરધરો હ્યહમ્ ।। ૨.૧૧૨.
ભરતે પાદુકાઓને વંદન કરીને રામને કહ્યું: 'હું ચૌદ વર્ષ સુધી જટા અને વાલકંબર ધારણ કરીશ.'
ફલમૂલાશનો વીર ભવેયં રઘુનન્દન । તવાગમનમાકાંક્ષન્ વસન્ વૈ નગરાદ્બહિ: ।। ૨.૧૧૨.
હે રઘુનંદન, હું શહેરની બહાર રહીને ફળ-મૂળ ખાઈશ અને તારા આગમનની રાહ જોઈશ, હે વીર.
તવ પાદુકયોર્ન્યસ્તરાજ્યતન્ત્ર: પરન્તપ । ચતુર્દશે હિ સમ્પૂર્ણે વર્ષે ઽહનિ રઘૂત્તમ । ન દ્રક્ષ્યામિ યદિ ત્વાં તુ પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ।। ૨.૧૧૨.
હે પરંતપ, રાજ્યની બધી જવાબદારી તારી પાદુકાઓને સોંપીશ; ચૌદ વર્ષ પૂરા થાય અને જો તું ન આવતો હોય, તો હું અગ્નિમાં પ્રવેશી જઈશ, હે રઘુશ્રેષ્ઠ.
તથેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય તં પરિષ્વજ્ય સાદરમ્ । શત્રુઘ્નં ચ પરિષ્વજ્ય ભરતં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૧૨.
રામે સંમતિ આપી, પ્રેમપૂર્વક ભરતને અને શત્રુઘ્નને પણ હૃદયથી ભેટી લીધા. પછી તેણે ભરતને કહ્યું:
માતરં રક્ષ કૈકેયીં મા રોષં કુરુ તાં પ્રતિ । મયા ચ સીતયા ચૈવ શપ્તો ઽસિ રઘુસત્તમ ।। ૨.૧૧૨.
તમારી માતા કૈકેયીનું રક્ષણ કરજો અને તેના પર ક્યારેય ગુસ્સો ન કરશો. હું અને સીતા બંનેએ તમને શપથ આપ્યો છે, હે રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ!
ઇત્યુક્ત્વા ઽશ્રુપરીતાક્ષો ભ્રાતરં વિસસર્જ ऺહ ।। ૨.૧૧૨.
આવી વાત કહીને, રામના આંખોમાં આંસુ આવી ગયા અને તેણે પોતાના ભાઈને વિદાય આપી.
સ પાદુકે તે ભરત: પ્રતાપવાન્ સ્વલઙ્કૃતે સમ્પરિપૂજ્ય ધર્મવિત્ । પ્રદક્ષિણં ચૈવ ચકાર રાઘવં ચકાર ચૈવોત્તમનાગમૂર્દ્ધનિ ।। ૨.૧૧૨.
પછી ધર્મને જાણનારા અને પરાક્રમી ભરતે સુંદર રીતે શોભતા પાદુકાઓની પૂજા કરી, રાઘવની પરિક્રમા કરી અને પાદુકાઓ પોતાના માથા પર મૂકી.
અથાનુપૂર્વ્યાત્ પ્રતિનન્દ્ય તં જનં ગુરૂંશ્ચ મન્ત્રિપ્રકૃતીસ્તથાનુજૌ । વ્યસર્જયદ્રાઘવવંશવર્દ્ધન: સ્થિર: સ્વધર્મે હિમવાનિવાચલ: ।। ૨.૧૧૨.
પછી તેણે ક્રમશઃ લોકો, વડીલો, મંત્રીઓ અને પોતાના ભાઈઓને વિદાય આપી. રાઘવકુળને વધારનારો અને પોતાના ધર્મમાં અડગ ભરત હિમાલય જેવી સ્થિરતા સાથે ઊભો રહ્યો.
તં માતરો બાષ્પગૃહીતકણ્ઠ્યો દુ:ખેન નામન્ત્રયિતું હિ શેકુ: । સ ત્વેવ માતઽરભિવાદ્ય સર્વા રુદન્ કુટીં સ્વાં પ્રવિવેશ રામ: ।। ૨.૧૧૨.
માતાઓ દુઃખથી ગળા ભરાઈ ગયા હોવાથી કંઈ બોલી શકી નહીં. પણ રામે સૌ માતાઓને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યું અને રડતો રડતો પોતાની ઝૂંપડીમાં પ્રવેશ્યો.