ન યાચે પિતરં રાજ્યં નાનુશાસામિ માતરમ્ । આર્યં પરમધર્મજ્ઞં નાનુજાનામિ રાઘવમ્ ।। ૨.૧૧૧.
હું પિતાજી પાસે રાજ્ય માગતો નથી, ન તો માતાને કોઈ આદેશ આપું છું; અને આ મહાન ધર્મજ્ઞ આર્ય રાઘવને પણ હું મંજૂરી આપતો નથી.
યદિ ત્વવશ્યં વસ્તવ્યં કર્ત્તવ્યં ચ પિતુર્વચ: । અહમેવ નિવત્સ્યામિ ચતુર્દશ સમા વને ।। ૨.૧૧૧.
જો પિતાજીનો આદેશ પાળવો જ જરૂરી હોય, તો હું જ ચૌદ વર્ષ માટે વનમાં જઇશ.
ધર્માત્મા તસ્ય તથ્યેન ભ્રાતુર્વાક્યેન વિસ્મિત: । ઉવાચ રામ: સમ્પ્રેક્ષ્ય પૌરજાનપદં જનમ્ ।। ૨.૧૧૧.
પવિત્ર મનવાળા રામ તેમના ભાઈના સત્યવચન સાંભળી આશ્ચર્યચકિત થયા અને શહેર તથા ગામના લોકો તરફ જોઈને બોલ્યા.
વિક્રીતમાહિતં ક્રીતં યત્ પિત્રા જીવતા મમ । ન તલ્લોપયિતું શક્યં મયા વા ભરતેન વા ।। ૨.૧૧૧.
મારા જીવતા પિતાએ જે વચન આપ્યું, જે પ્રતિજ્ઞા લીધી અને જે દાન કર્યું, એ હું કે ભરત, કોઈ પણ પાછું લઈ શકતા નથી.
અપધિર્ન મયા કાર્ય્યો વનવાસે જુગુપ્સિત: । યુક્તમુક્તં ચ કૈકેય્યા પિત્રા મે સુકૃતં કૃતમ્ ।। ૨.૧૧૧.
મારે ધર્મ વિરુદ્ધ કંઈ કરવું નથી અને વનમાં જવાનું પણ મને નિંદનીય લાગતું નથી; કૈકેયીએ જે યોગ્ય કહ્યું અને પિતાએ જે કર્યું, તે સારું કર્યું.
જાનામિ ભરતં ક્ષાન્તં ગુરુસત્કારકારિણમ્ । સર્વમેવાત્ર કલ્યાણં સત્યસન્ધે મહાત્મનિ ।। ૨.૧૧૧.
હું જાણું છું કે ભરત ક્ષમાશીલ છે અને વડીલોના સન્માનમાં આગળ છે; આ મહાન આત્મા, સત્યમાં અડગ, એમાં બધું શુભ છે.
અનેન ધર્મશીલેન વનાત્ પ્રત્યાગત: પુન: । ભ્રાત્રા સહ ભવિષ્યામિ પૃથિવ્યા: પતિરુત્તમ: ।। ૨.૧૧૧.
આ ધર્મનિષ્ઠ ભાઈ સાથે જ્યારે હું વનમાંથી પાછો આવું, ત્યારે અમે બંને સાથે પૃથ્વીના શ્રેષ્ઠ રાજા બનશું.
વૃતો રાજા હિ કૈકેય્યા મયા તદ્વચનં કૃતમ્ । અનૃતન્મોચયાનેન પિતરં તં મહીપતિમ્ ।। ૨.૧૧૧.
કૈકેયીના કહેવા પર રાજાએ મને વચન આપ્યું છે; હવે ભરતે પિતાજીને, એ મહારાજને, અસત્યમાંથી મુક્ત કરે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે એકાદશોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકિ મુનિ રચિત પવિત્ર રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો એકસો અગિયારમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
thumb|દ્વાદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center તમપ્રતિમતેજોભ્યાં ભ્રાતૃભ્યાં રોમહર્ષણમ્ । વિસ્મિતા: સઙ્ગમં પ્રેક્ષ્ય સમવેતા મહર્ષય: ।। ૨.૧૧૨.
અપ્રતિમ તેજ ધરાવતા બંને ભાઈઓના મિલનને જોઈને એકત્ર થયેલા મહર્ષિઓ આશ્ચર્યચકિત થયા અને તેમના રોમાંચ ઉભા થઈ ગયા.
અન્તર્હિતાસ્ત્વૃષિગણા: સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષય: । તૌ ભ્રાતરૌ મહાત્માનૌ મહાત્માનૌ કાકુત્સ્થૌ પ્રશશંસિરે ।। ૨.૧૧૨.
પછી અદૃશ્ય રહેલા ઋષિગણો અને સિદ્ધ મહર્ષિઓએ કકુત્સ વંશના એ બંને મહાન આત્મા ભાઈઓની પ્રશંસા કરી.
સ ધન્યો યસ્ય પુત્રૌ દ્વૌ ધર્મજ્ઞૌ ધર્મવિક્રમૌ । શ્રુત્વા વયં હિ સમ્ભાષામુભયો: સ્પૃહયામહે ।। ૨.૧૧૨.
એ ધન્ય છે, જેના બે પુત્રો ધર્મજ્ઞ અને ધર્મમાં પરાક્રમી છે; એમની વાતો સાંભળી અમને પણ એવા પુત્રોની ઈચ્છા થાય છે.
તતસ્ત્વૃષિગણા: ક્ષિપ્રં દશગ્રીવવધૈષિણ: । ભરતં રાજશાર્દૂલમિત્યૂચુ: સઙ્ગતા વચ: ।। ૨.૧૧૨.
પછી દશાનનના વિનાશની ઈચ્છા ધરાવતા ઋષિગણો ઝડપથી ભેગા થયા અને રાજશ્રેષ્ઠ ભરતને કહ્યું.
કુલે જાત મહાપ્રાજ્ઞ મહાવૃત્ત મહાયશ: । ગ્રાહ્યં રામસ્ય વાક્યં તે પિતરં યદ્યવેક્ષસે ।। ૨.૧૧૨.
તું ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો, મહાજ્ઞાની, સારા વર્તન અને મહાન યશ ધરાવતો છે; જો તને પિતાનું માન હોય તો રામના વચન સ્વીકાર.
સદાનૃણમિમં રામં વયમિચ્છામહે પિતુ: । અનૃણત્વાચ્ચ કૈકેય્યા: સ્વર્ગં દશરથો ગત: ।। ૨.૧૧૨.
અમે ઈચ્છીએ છીએ કે રામ હંમેશા પિતાના ઋણથી મુક્ત રહે; અને કૈકેયીના કારણે દશરથ પણ ઋણમુક્ત થઈ સ્વર્ગે ગયા છે.
એતાવદુક્ત્વા વચનં ગન્ધર્વા: સમહર્ષય: । રાજર્ષયશ્ચૈવ તદા સર્વે સ્વાંસ્વાં ગતિં ગતા: ।। ૨.૧૧૨.
આ રીતે વાત કહીને ગંધર્વો, મહર્ષિઓ અને રાજર્ષિઓ દરેક પોતાના સ્થાન પર ચાલ્યા ગયા.
હ્લાદિતસ્તેન વાક્યેન શુભેન શુભદર્શન: । રામ: સંહૃષ્ટવદનસ્તાનૃષીનભ્યપૂજયત્ ।। ૨.૧૧૨.
આ શુભ વચનો સાંભળીને, શુભ મુખવાળો રામ આનંદથી ખુશ થઈને, તે ઋષિઓનું હર્ષભેર સન્માન કર્યું.
સ્રસ્તગાત્રસ્તુ ભરત: સ વાચા સજ્જમાનયા । કૃતાઞ્જલિરિદં વાક્યં રાઘવં પુનરબ્રવીત્ ।। ૨.૧૧૨.
ભરતના અંગો ઢળી પડ્યા હતા, હાથ જોડીને અને કંપતી વાણીથી, તેણે ફરી રાઘવને આ રીતે કહ્યું.
રાજધર્મમનુપ્રેક્ષ્ય કુલધર્માનુસન્તતિમ્ । કર્ત્તુમર્હસિ કાકુત્સ્થ મમ માતુશ્ચ યાચનામ્ ।। ૨.૧૧૨.
રાજધર્મ અને કુળની પરંપરા વિચારીને, હે કાકુત્સ્થ, મારી અને મારી માતાની વિનંતી તું જરૂર પૂરી કર.
રક્ષિતું સુમહદ્રાજ્યમહમેકસ્તુ નોત્સહે । પૌરજાનપદાંશ્ચાપિ રક્તાન્ રઞ્જયિતું તથા ।। ૨.૧૧૨.
હું એકલો આ વિશાળ રાજ્યની રક્ષા કરી શકતો નથી, અને નગરવાસીઓ અને ગામવાસીઓ જે મને પ્રેમ કરે છે, તેમને ખુશ પણ કરી શકતો નથી.
જ્ઞાતયશ્ચ હિ યોધાશ્ચ મિત્રાણિ સુહૃદશ્ચ ન: । ત્વામેવ પ્રતિકાંક્ષન્તે પર્જન્યમિવ કર્ષકા: ।। ૨.૧૧૨.
અમારા સગા, યોદ્ધાઓ, મિત્રો અને સ્નેહીઓ બધાને તો તારી જ આશા છે, જેમ ખેડૂતને મેઘથી વરસાદની આશા હોય છે.
ઇદં રાજ્યં મહાપ્રાજ્ઞ સ્થાપય પ્રતિપદ્ય હિ । શક્તિમાનસિ કાકુત્સ્થ લોકસ્ય પરિપાલને ।। ૨.૧૧૨.
હે વિદ્વાન, તું આ રાજ્ય સંભાળી અને સ્થાપિત કર, હે કાકુત્સ્થ, તું લોકોની રક્ષા કરવા માટે સંપૂર્ણ સક્ષમ છે.
ઇત્યુક્ત્વા ન્યપતદ્ ભ્રાતુ: પાદયોર્ભરતસ્તદા । ભૃશં સમ્પ્રાર્થયામાસ રામમેવ પ્રિયંવદ: ।। ૨.૧૧૨.
આ રીતે કહીને, ભરતે પોતાના ભાઈના પગે પડીને, ખૂબ વિનંતીથી પ્રિયવાણી બોલનાર રામને પ્રાર્થના કરી.
તમઙ્કે ભ્રાતરં કૃત્વા રામો વચનમબ્રવીત્ । શ્યામં નલિનપત્રાક્ષં મત્તહંસસ્વરં સ્વયમ્ ।। ૨.૧૧૨.
રામે પોતાના ભાઈને ગોદમાં રાખીને, કમળની પાંખડી જેવી આંખો અને મદમસ્ત હંસ જેવી મીઠી વાણી ધરાવતાં ભાઈને કહ્યું.
આગતા ત્વામિયં બુદ્ધિ: સ્વજા વૈનયિકી ચ યા । ભૃશમુત્સહસે તાત રક્ષિતું પૃથિવીમપિ ।। ૨.૧૧૨.
તારી અંદર આવી વિચારશક્તિ અને વિનમ્રતા આવી છે; હે પ્રિય, તું ખરેખર પૃથ્વીનું રક્ષણ કરવા સમર્થ છે.
અમાત્યૈશ્ચ સુહૃદ્ભિશ્ચ બુદ્ધિમદ્ભિશ્ચ મન્ત્રિભિ: । સર્વકાર્યાણિ સમ્મન્ત્ર્ય સુમહાન્ત્યપિ કારય ।। ૨.૧૧૨.
મંત્રીઓ, મિત્રો અને બુદ્ધિશાળી સલાહકારો સાથે મળીને, દરેક કામમાં વિચાર વિમર્શ કરીને, મોટાંથી મોટાં કાર્યો પણ પૂરાં કર.
લક્ષ્મીશ્ચન્દ્રાદપેયાદ્વા હિમવાન્ વા હિમં ત્યજેત્ । અતીયાત્ સાગરો વેલાં ન પ્રતિજ્ઞામહં પિતુ: ।। ૨.૧૧૨.
લક્ષ્મી ચાંદ્રને છોડી શકે, હિમાલયે પોતાનું હિમ છોડે અથવા સાગર પોતાનું કિનારું લાંઘી જાય, પણ હું પિતાની પ્રતિજ્ઞા ક્યારેય તોડીશ નહીં.
કામાદ્વા તાત લોભાદ્વા માત્રા તુભ્યમિદં કૃતમ્ । ન તન્મનસિ કર્ત્તવ્યં વર્ત્તિતવ્યં ચ માતૃવત્ ।। ૨.૧૧૨.
માતાએ ઈચ્છા કે લોભથી જે કર્યું હોય, એ વાત તું મનમાં ન રાખે; માતા સાથે જેવો વ્યવહાર કરવો જોઈએ, એ જ કર.
એવં બ્રુવાણં ભરત: કૌસલ્યાસુતમબ્રવીત્ । તેજસાદિત્યસઙ્કાશં પ્રતિપચ્ચન્દ્રદર્શનમ્ ।। ૨.૧૧૨.
રામે આમ બોલતાં, ભરતે કૌશલ્યાના પુત્રને સંબોધન કર્યું, જે તેજમાં સૂર્ય સમાન અને રૂપમાં પ્રતિપદાના ચંદ્ર જેવા હતા.
અધિરોહાર્ય પાદાભ્યાં પાદુકે હેમભૂષિતે । એતે હિ સર્વલોકસ્ય યોગક્ષેમં વિધાસ્યત: ।। ૨.૧૧૨.
હે આર્ય, તું પોતાં પગથી આ સોનાથી શોભિત પાદુકાઓ પર ચઢ; કારણ કે એ જ સમગ્ર લોકનું કલ્યાણ કરશે.