રાજભોગાનનુભવન્ મહાર્હાન્ પાર્થિવાત્મજ । વિહર ત્વમયોધ્યાયાં યથા શક્રસ્ત્રિવિષ્ટપે ।। ૨.૧૦૮.
અયોધ્યાના રાજસી આનંદો, જે બહુ મૂલ્યવાન છે, એનો આનંદ માણો, રાજકુમાર, જેમ ઇન્દ્ર પોતાના સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે.
ન તે કશ્ચિદ્દશરથસ્ત્વં ચ તસ્ય ન કશ્ચન । અન્યો રાજા ત્વમન્ય: સ તસ્માત્ કુરુ યદુચ્યતે ।। ૨.૧૦૮.
તમે દશરથ નથી અને દશરથ તમે નથી; હવે બીજો રાજા છે, એટલે જે તે કહે, એ કરો.
બીજમાત્રં પિતા જન્તો: શુક્લં રુધિરમેવ ચ । સંયુક્તમૃતુમન્માત્રા પુરુષસ્યેહ જન્મ તત્ ।। ૨.૧૦૮.
પિતા તો માત્ર બીજ છે, જેમ સફેદ અને લાલ રસો છે; માતાના ગર્ભ સાથે મળીને, એ જ અહીં મનુષ્યનું જન્મ છે.
ગત: સ નૃપતિસ્તત્ર ગન્તવ્યં યત્ર તેન વૈ । પ્રવૃત્તિરેષા મર્ત્ત્યાનાં ત્વં તુ મિથ્યા વિહન્યસે ।। ૨.૧૦૮.
એ રાજા તો પોતે જવાનું હતું, ત્યાં ગયો છે; એ જ મનુષ્યોની રીત છે, પણ તમે વ્યર્થ દુ:ખી થાઓ છો.
અર્થધર્મપરા યે યે તાંસ્તાન્ શોચામિ નેતરાન્ । તે હિ દુ:ખમિહ પ્રાપ્ય વિનાશં પ્રેત્ય ભેજિરે ।। ૨.૧૦૮.
જે લોકો ધન અને ધર્મમાં લાગેલા છે, હું એમની જ ચિંતા કરું છું, બીજાની નહીં; કારણ કે એ લોકો અહીં દુ:ખ પામી, મૃત્યુ પછી વિનાશ પામે છે.
અષ્ટકા પિતૃદૈવત્યમિત્યયં પ્રસૃતો જન: । અન્નસ્યોપદ્રવં પશ્ય મૃતો હિ કિમશિષ્યતિ ।। ૨.૧૦૮.
લોકો અષ્ટકાં પિતૃ માટે કરે છે, એમ માને છે; પણ જુઓ, મરેલા માણસે શું ખાઈ શકે, decay થયેલું અન્ન સિવાય?
યદિ ભુક્તમિહાન્યેન દેહમન્યસ્ય ગચ્છતિ । દદ્યાત્ પ્રવસત: શ્રાદ્ધં ન તત્ પથ્યશનં ભવેત્ ।। ૨.૧૦૮.
જો અહીં કોઈએ જે ખાય છે, એ બીજાના શરીર સુધી પહોંચી શકે, તો પરદેશમાં રહેલા માટે શ્રાદ્ધ આપી શકાય, પણ એ તો યોગ્ય ખોરાક નહીં હોય.
દાનસંવનના હ્યેતે ગ્રન્થા મેધાવિભિ: કૃતા: । યજસ્વ દેહિ દીક્ષસ્વ તપસ્તપ્યસ્વ સન્ત્યજ ।। ૨.૧૦૮.
આ ગ્રંથો તો દાન માટે પ્રેરણા આપે છે, જ્ઞાની લોકો દ્વારા લખાયેલા છે: 'યજ્ઞ કરો, દાન આપો, દિક્ષા લો, તપ કરો, ત્યાગ કરો.'
સ નાસ્તિ પરમિત્યેવ કુરુ બુદ્ધિં મહામતે । પ્રત્યક્ષં યત્તદાતિષ્ઠ પરોક્ષં પૃષ્ઠત: કુરુ ।। ૨.૧૦૮.
મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર, 'આપણે આગળ કંઈ નથી' એમ મનમાં રાખો; જે સ્પષ્ટ છે, એ અનુસરો, અને જે અદૃશ્ય છે, એ પાછળ મૂકો.
સ તાં બુદ્ધિં પુરસ્કૃત્ય સર્વલોકનિદર્શિનીમ્ । રાજ્યં ત્વં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ભરતેન પ્રસાદિત: ।। ૨.૧૦૮.
આ સમજણ સાથે, જે બધા લોકોની સ્થિતિ જાણે છે, ભરતની વિનંતી પ્રમાણે રાજ્ય સ્વીકારો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે અષ્ટોત્તરશતતમ: સર્ગ:
વાળ્મીકી રચિત, પ્રાચીન અને પવિત્ર રામાયણના અયોધ્યા કાંડમાં, આ રીતે અઠ્ઠાવનમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|નવાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center જાબાલેસ્તુ વચ: શ્રુત્વા રામ: સત્યાત્મનાં વર: । ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા સ્વબુદ્ધ્યા ચાવિપન્નયા ।। ૨.૧૦૯.
જાબાલિના વચન સાંભળીને, સત્યમાં શ્રેષ્ઠ રામે, ઊંડા ભક્તિ અને અડગ બુદ્ધિથી જવાબ આપ્યો.
ભવાન્ મે પ્રિયકામાર્થં વચનં યદિહોક્તવાન્ । અકાર્ય્યં કાર્ય્યસઙ્કાશમપથ્યં પથ્યસમ્મિતમ્ ।। ૨.૧૦૯.
તમે મારા આનંદ અને ઇચ્છા માટે જે કહ્યું, એ કામ જેવું લાગે છે પણ ખરેખર કામ નથી, અને યોગ્ય જેવું લાગે છે પણ સાચું યોગ્ય નથી.
નિર્મર્યાદસ્તુ પુરુષ: પાપાચારસમન્વિત: । માનં ન લભતે સત્સુ ભિન્નચારિત્રદર્શન: ।। ૨.૧૦૯.
જે માણસે સંયમ નથી, દુષ્કર્મ કરે છે, અને whose character is broken, એ સારા લોકોમાં માન નથી પામતો.
કુલીનમકુલીનં વા વીરં પુરુષમાનિનમ્ । ચારિત્રમેવ વ્યાખ્યાતિ શુચિં વા યદિ વા ઽશુચિમ્ ।। ૨.૧૦૯.
કોઈ કુળીન હોય કે ન હોય, શૂરવીર હોય કે પોતાને મહાન માને, માણસને તો માત્ર તેના સ્વભાવથી ઓળખી શકાય છે, એ શુદ્ધ હોય કે અશુદ્ધ.
અનાર્યસ્ત્વાર્યસઙ્કાશ: શૌચાદ્ધીનસ્તથા શુચિ: । લક્ષણ્યવદલક્ષણ્યો દુ:શીલ: શીલવાનિવ ।। ૨.૧૦૯.
કોઈ અશ્રેષ્ઠ હોય પણ શ્રેષ્ઠ જેવો દેખાય, શુદ્ધતા વગર પણ શુદ્ધ જેવો લાગે, લક્ષણ વગર પણ લક્ષણ જેવો લાગે, દુ:શીલ પણ શીલવાન જેવો લાગે—
અધર્મં ધર્મવેષેણ યદીમં લોકસઙ્કરમ્ । અભિપત્સ્યે શુભં હિત્વા ક્રિયાવિધિવિવર્જિતમ્ ।। ૨.૧૦૯.
જો હું ધર્મના રૂપમાં અધર્મ પાળું, સારા કામ છોડીને, યોગ્ય રીતો છોડું, તો દુનિયામાં ગડબડ ઊભી થાય.
કશ્ચેતયાન: પુરુષ: કાર્યાકાર્યવિચક્ષણ: । બહુમંસ્યતિ માં લોકે દુર્વૃત્તં લોકદૂષણમ્ ।। ૨.૧૦૯.
કોઈ સમજદાર માણસ, જે યોગ્ય અને અયોગ્ય જાણે છે, એ મને દુનિયામાં દુ:શીલ અને લોકોમાં કલંકરૂપ માને.
કસ્ય ધાસ્યામ્યહં વૃત્તં કેન વા સ્વર્ગમાપ્નુયામ્ । અનયા વર્ત્તમાનો હિ વૃત્ત્યા હીનપ્રતિજ્ઞયા ।। ૨.૧૦૯.
હું કઈ રીતે અને કોને મારા વર્તન અર્પણ કરું? કયા માર્ગે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરું? કારણ કે, આ રીતે જીવન જીવવું, જેમાં સાચી પ્રતિજ્ઞા નથી, એથી હું મારી પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરી શકીશ નહીં.
કામવૃત્તસ્ત્વયં લોક: કૃત્સ્ન: સમુપવર્ત્તતે । યદ્વૃત્તા: સન્તિ રાજાનસ્તદ્વૃત્તા: સન્તિ હિ પ્રજા: ।। ૨.૧૦૯.
આ દુનિયા આખી ઇચ્છાઓના માર્ગે ચાલે છે; રાજાઓ જે રીતે વર્તે છે, લોકો પણ એ જ રીતે વર્તે છે.
સત્યમેવાનૃશંસઞ્ચ રાજવૃત્તં સનાતનમ્ । તસ્માત્સત્યાત્મકં રાજ્યં સત્યે લોક: પ્રતિષ્ઠિત: ।। ૨.૧૦૯.
સાચાઈ અને દયાળુપણું રાજાઓની શાશ્વત ફરજ છે; એટલે રાજય પણ સાચાઈ પર ટક્યું છે, અને દુનિયા પણ સાચાઈથી જ સ્થિર રહે છે.
ઋષયશ્ચૈવ દેવાશ્ચ સત્યમેવ હિ મેનિરે । સત્યવાદી હિ લોકે ઽસ્મિન્ પરમં ગચ્છતિ ક્ષયમ્ ।। ૨.૧૦૯.
ઋષિઓ અને દેવોએ પણ સાચાઈને સર્વોચ્ચ માન્યું છે; આ દુનિયામાં જે સાચું બોલે છે, એ જ સર્વોચ્ચ સ્થિતિ પામે છે.
ઉદ્વિજન્તે યથા સર્પ્પાન્નરાદનૃતવાદિન: । ધર્મ: સત્યં પરો લોકે મૂલં સ્વર્ગસ્ય ચોચ્યતે ।। ૨.૧૦૯.
જેમ લોકો સાપથી ડરે છે, તેમ જ તેઓ ખોટું બોલનારથી પણ દૂર રહે છે; ધર્મ દુનિયામાં સર્વોચ્ચ છે, અને સાચાઈને સ્વર્ગનું મૂળ માનવામાં આવે છે.
સત્યમેવેશ્વરો લોકે સત્યં પદ્મા શ્રિતા સદા । સત્યમૂલાનિ સર્વાણિ સત્યાન્નાસ્તિ પરં પદમ્ ।। ૨.૧૦૯.
દુનિયામાં સાચાઈ જ સ્વામી છે; લક્ષ્મી પણ હંમેશા સાચાઈ સાથે રહે છે; બધું સાચાઈ પર આધારિત છે, અને સાચાઈથી ઊંચું કશું નથી.
દત્તમિષ્ટં હુતં ચૈવ તપ્તાનિ ચ તપાંસિ ચ । વેદા: સત્યપ્રતિષ્ઠાનાસ્તસ્માત્ સત્યપરો ભવેત્ ।। ૨.૧૦૯.
દાન, યજ્ઞ, હવન અને તપ — આ બધું વેદોમાં સાચાઈ પર જ આધારિત છે; એટલે માણસે હંમેશા સાચાઈને પાળવી જોઈએ.
એક: પાલયતે લોકમેક: પાલયતે કુલમ્ । મજ્જત્યેકો હિ નિરય એક: સ્વર્ગે મહીયતે ।। ૨.૧૦૯.
એક વ્યક્તિ આખી દુનિયાને રક્ષે છે, એક વ્યક્તિ કુટુંબને રક્ષે છે; એક વ્યક્તિ નરકમાં ડૂબે છે, અને એક વ્યક્તિ સ્વર્ગમાં સન્માન પામે છે.
સો ઽહં પિતુર્નિયોગન્તુ કિમર્થં નાનુપાલયે । સત્યપ્રતિશ્રવ: સત્યં સત્યેન સમયીકૃત: ।। ૨.૧૦૯.
હું મારા પિતાની આજ્ઞા કેમ ન પાળું? મેં સાચી પ્રતિજ્ઞા આપી છે, અને એ માટે હું સાચાઈથી બંધાયેલો છું.
નૈવ લોભાન્ન મોહાદ્વા ન હ્યજ્ઞાનાત્તમોન્વિત: । સેતું સત્યસ્ય ભેત્સ્યામિ ગુરો: સત્યપ્રતિશ્રવ: ।। ૨.૧૦૯.
હું લોભથી, મોહથી કે અજ્ઞાનથી, અંધકારથી, સાચાઈનો પુલ ક્યારેય તોડી શકીશ નહીં; કારણ કે મેં મારા ગુરુને સાચી પ્રતિજ્ઞા આપી છે.
અસત્યસન્ધસ્ય સતશ્ચલસ્યાસ્થિરચેતસ: । નૈવ દેવા ન પિતર: પ્રતીચ્છન્તીતિ ન: શ્રુતમ્ ।। ૨.૧૦૯.
જે વ્યક્તિ પોતાના વચનથી ખોટી, દગાબાજ અને અસ્થિર મનવાળી હોય છે, તેની પૂજા દેવો અને પિતૃઓ સ્વીકારતા નથી — એવું અમને સાંભળ્યું છે.
પ્રત્યગાત્મમિમં ધર્મં સત્યં પશ્યામ્યહં સ્વયમ્ । ભાર: સત્પુરુષાચીર્ણસ્તદર્થમભિમન્યતે ।। ૨.૧૦૯.
હું આ ધર્મ અને સાચાઈને મારા પોતાના મનમાં અનુભવું છું; સારા માણસો જે ભાર ઉઠાવે છે, એ પણ આ માટે જ છે.