ભવાનપિ તથેત્યેવ પિતરં સત્યવાદિનમ્ । કર્ત્તુમર્હતિ રાજેન્દ્ર ક્ષિપ્રમેવાભિષેચનાત્ ।। ૨.૧૦૭.
તમે પણ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પિતાના સત્ય વચનને જાળવીને, ઝડપથી અભિષેક સ્વીકારો.
ઋણાન્મોચય રાજાનં મત્કૃતે ભરત પ્રભુમ્ । પિતરં ચાપિ ધર્મજ્ઞં માતરં ચાભિનન્દય ।। ૨.૧૦૭.
ભરત, ધર્મ જાણનાર, મારા કારણે રાજાને તેના ઋણમાંથી મુક્ત કરો, અને પિતા-માતાને સન્માન આપો.
શ્રૂયતે હિ પુરા તાત શ્રુતિર્ગીતા યશસ્વિના । ગયેન યજમાનેન ગયેષ્વેવ પિતઽન્ પ્રતિ ।। ૨.૧૦૭.
પુત્ર, ઘણા વર્ષો પહેલા ગયામાં યશસ્વી ગયાએ પોતાના પિતાને માટે એક પ્રસિદ્ધ સ્તુતિ ગાયી હતી, એવી વાત સાંભળવામાં આવે છે.
પુન્નામ્નો નરકાદ્યસ્માત્ પિતરં ત્રાયતે સુત: । તસ્માત્ પુત્ર ઇતિ પ્રોક્ત: પિતઽન્ યત્પાતિ વા સુત: ।। ૨.૧૦૭.
પુત્ર પિતાને પુન નામના નરકમાંથી બચાવે છે, એટલે તેને 'પુત્ર' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે પિતાને રક્ષે છે કે માર્ગદર્શન આપે છે.
એષ્ટવ્યા બહવ: પુત્રા ગુણવન્તો બહુશ્રુતા: । તેષાં વૈ સમવેતાનામપિ કશ્ચિદ્ગયાં વ્રજેત્ ।। ૨.૧૦૭.
સારા ગુણો અને ઘણું શીખેલા ઘણા પુત્રો હોવા જોઈએ, કેમ કે એમમાંથી ભલે બધા ભેગા થાય, પણ કદાચ કોઈ એક ગયામાં જઈ શકે.
એવં રાજર્ષય: સર્વે પ્રતીતા રાજનન્દન । તસ્માત્ ત્રાહિ નરશ્રેષ્ઠ પિતરં નરકાત્ પ્રભો ।। ૨.૧૦૭.
રાજાના પુત્ર, બધા રાજઋષિઓએ આ માન્યું છે; તેથી, નરશ્રેષ્ઠ, તું પિતાને નરકમાંથી બચાવ, પ્રભુ.
અયોધ્યાં ગચ્છ ભરત પ્રકૃતીરનુરઞ્જય । શત્રુઘ્નસહિતો વીર સહ સર્વૈર્દ્વિજાતિભિ: ।। ૨.૧૦૭.
ભરત, તું અયોધ્યા જઈને પ્રજાનું મન જીત, શત્રુઘ્ન સાથે અને બધા દ્વિજાતિઓ સાથે, વીર.
પ્રવેક્ષ્યે દણ્ડકારણ્યમહમપ્યવિલમ્બયન્ । આભ્યાં તુ સહિતો રાજન્ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ ।। ૨.૧૦૭.
હું પણ વિલંબ કર્યા વિના દંડકવનમાં જઈશ, રાજન, અને આ બંને, વૈદેહી અને લક્ષ્મણ સાથે.
ત્વં રાજા ભરત ભવ સ્વયં નરાણાં વન્યાનામહમપિ રાજરાણ્મૃગાણામ્ । ગચ્છત્વં પુરવરમદ્ય સમ્પ્રહૃષ્ટ: સંહૃષ્ટસ્ત્વહમપિ દણ્ડકાન્ પ્રવેક્ષ્યે ।। ૨.૧૦૭.
ભરત, તું મનુષ્યોનો રાજા બન, હું વનવાસી અને જંગલના પ્રાણીઓનો રાજા બનીશ. તું આનંદથી શહેરમાં જઈ, હું પણ આનંદથી દંડકવનમાં પ્રવેશીશ.
છાયાં તે દિનકરભા: પ્રબાધમાનં વર્ષત્રં ભરત કરોતુ મૂર્ધ્નિ શીતામ્ । એતેષામહમપિ કાનનદ્રુમાણાં છાયાં તામતિ શયિનીં સુખી શ્રયિષ્યે ।। ૨.૧૦૭.
ભરત, વરસાદના સમયમાં તારા માથા પર સૂર્યની કિરણો ઠંડક આપે, અને હું પણ આ વનના વૃક્ષોની ઘન છાંયામાં આનંદથી આરામ કરીશ.
શત્રુઘ્ન: કુશલમતિસ્તુ તે સહાય: સૌમિત્રિર્મમ વિદિત: પ્રધાનમિત્રમ્ । ચત્વારસ્તનયવરા વયં નરેન્દ્રં સત્યસ્થં ભરત ચરામ મા વિષાદમ્ ।। ૨.૧૦૭.
શત્રુઘ્ન, જે બહુ કુશળ છે, તારો સાથી બનશે; સૌમિત્રિ મને મુખ્ય મિત્ર તરીકે ઓળખાય છે. અમે ચાર પુત્રો, રાજા, સત્યના માર્ગે ચાલીએ — ભરત, તું દુ:ખ ન કર.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તોત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે શ્રીમદ્ રામાયણના વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ અયોધ્યાકાંડના સાતસો સાતમા સર્ગનો અંત આવે છે.
thumb|અષ્ટાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center આશ્વાસયન્તં ભરતં જાબાલિર્બ્રાહ્મણોત્તમ: । ઉવાચ રામં ધર્મજ્ઞં ધર્માપેતમિદં વચ: ।। ૨.૧૦૮.
ભરતને આશ્વાસન આપતા, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ જાબાલી રામને, ધર્મજ્ઞને, ધર્મથી વિપરીત વાત કહી.
સાધુ રાઘવ માભૂત્તે બુદ્ધિરેવં નિરર્થિકા । પ્રાકૃતસ્ય નરસ્યેવ હ્યાર્યબુદ્ધેર્મનસ્વિન: ।। ૨.૧૦૮.
રાઘવ, તારા મનમાં આવી નિરર્થક વિચારધારા ન રહે, કેમ કે તું આર્ય અને સજ્જન મન ધરાવે છે, સામાન્ય માણસની જેમ નહીં.
ક: કસ્ય પુરુષો બન્ધુ: કિમાપ્યં કસ્ય કેનચિત્ । યદેકો જાયતે જન્તુરેક એવ વિનશ્યતિ ।। ૨.૧૦૮.
કોણ કોનું સબંધું છે? શું કોનું છે, અને કોણે શું મેળવ્યું છે? દરેક જીવ એકલા જન્મે છે અને એકલા જ મરે છે.
તસ્માન્માતા પિતા ચેતિ રામ સજ્જેતયો નર: । ઉન્મત્ત ઇવ સ જ્ઞેયો નાસ્તિ કશ્ચિદ્ધિ કસ્યચિત્ ।। ૨.૧૦૮.
રામ, જે માણસ 'માતા' અને 'પિતા'માં અટકાઈ જાય, તેને પાગલ સમજવો જોઈએ; ખરેખર કોઈ કોઈનો નથી.
યથા ગ્રામાન્તરં ગચ્છન્ નર: કશ્ચિત્ ક્વચિદ્વસેત્ । ઉત્સૃજ્ય ચ તમાવાસં પ્રતિષ્ઠેતાપરે ઽહનિ ।। ૨.૧૦૮.
જેમ કોઈ માણસ ગામમાં જાય છે, ક્યાંક થોડા સમય રહે છે, પછી એ ઘર છોડીને બીજા દિવસે બીજે સ્થાયી થાય છે,
એવમેવ મનુષ્યાણાં પિતા માતા ગૃહં વસુ । આવાસમાત્રં કાકુત્સ્થ સજ્જન્તે નાત્ર સજ્જના: ।। ૨.૧૦૮.
એ જ રીતે, કકુત્સ્થ, લોકો માટે પિતા, માતા અને ઘર માત્ર થોડીવારના નિવાસ છે; સજ્જન લોકો તેમાં અટકતા નથી.
પિત્ર્યં રાજ્યં પરિત્યજ્ય સ નાર્હસિ નરોત્તમ । આસ્થાતું કાપથં દુ:ખં વિષમં બહુકણ્ટકમ્ ।। ૨.૧૦૮.
પિતાનું રાજ્ય છોડીને, નરોત્તમ, તું આ દુ:ખદ, કઠિન અને કાંટાળું માર્ગ સ્વીકારવું યોગ્ય નથી.
સમૃદ્ધાયામયોધ્યાયામાત્માનમભિષેચય । એકવેણી ધરા હિ ત્વાં નગરી સમ્પ્રતીક્ષતે ।। ૨.૧૦૮.
સમૃદ્ધ અયોધ્યામાં તું પોતાને રાજા તરીકે અભિષેક કરાવ, એક વેણી ધરાવતી એ નગરી હવે તારી રાહ જુએ છે.
રાજભોગાનનુભવન્ મહાર્હાન્ પાર્થિવાત્મજ । વિહર ત્વમયોધ્યાયાં યથા શક્રસ્ત્રિવિષ્ટપે ।। ૨.૧૦૮.
અયોધ્યાના રાજસી આનંદો, જે બહુ મૂલ્યવાન છે, એનો આનંદ માણો, રાજકુમાર, જેમ ઇન્દ્ર પોતાના સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે.
ન તે કશ્ચિદ્દશરથસ્ત્વં ચ તસ્ય ન કશ્ચન । અન્યો રાજા ત્વમન્ય: સ તસ્માત્ કુરુ યદુચ્યતે ।। ૨.૧૦૮.
તમે દશરથ નથી અને દશરથ તમે નથી; હવે બીજો રાજા છે, એટલે જે તે કહે, એ કરો.
બીજમાત્રં પિતા જન્તો: શુક્લં રુધિરમેવ ચ । સંયુક્તમૃતુમન્માત્રા પુરુષસ્યેહ જન્મ તત્ ।। ૨.૧૦૮.
પિતા તો માત્ર બીજ છે, જેમ સફેદ અને લાલ રસો છે; માતાના ગર્ભ સાથે મળીને, એ જ અહીં મનુષ્યનું જન્મ છે.
ગત: સ નૃપતિસ્તત્ર ગન્તવ્યં યત્ર તેન વૈ । પ્રવૃત્તિરેષા મર્ત્ત્યાનાં ત્વં તુ મિથ્યા વિહન્યસે ।। ૨.૧૦૮.
એ રાજા તો પોતે જવાનું હતું, ત્યાં ગયો છે; એ જ મનુષ્યોની રીત છે, પણ તમે વ્યર્થ દુ:ખી થાઓ છો.
અર્થધર્મપરા યે યે તાંસ્તાન્ શોચામિ નેતરાન્ । તે હિ દુ:ખમિહ પ્રાપ્ય વિનાશં પ્રેત્ય ભેજિરે ।। ૨.૧૦૮.
જે લોકો ધન અને ધર્મમાં લાગેલા છે, હું એમની જ ચિંતા કરું છું, બીજાની નહીં; કારણ કે એ લોકો અહીં દુ:ખ પામી, મૃત્યુ પછી વિનાશ પામે છે.
અષ્ટકા પિતૃદૈવત્યમિત્યયં પ્રસૃતો જન: । અન્નસ્યોપદ્રવં પશ્ય મૃતો હિ કિમશિષ્યતિ ।। ૨.૧૦૮.
લોકો અષ્ટકાં પિતૃ માટે કરે છે, એમ માને છે; પણ જુઓ, મરેલા માણસે શું ખાઈ શકે, decay થયેલું અન્ન સિવાય?
યદિ ભુક્તમિહાન્યેન દેહમન્યસ્ય ગચ્છતિ । દદ્યાત્ પ્રવસત: શ્રાદ્ધં ન તત્ પથ્યશનં ભવેત્ ।। ૨.૧૦૮.
જો અહીં કોઈએ જે ખાય છે, એ બીજાના શરીર સુધી પહોંચી શકે, તો પરદેશમાં રહેલા માટે શ્રાદ્ધ આપી શકાય, પણ એ તો યોગ્ય ખોરાક નહીં હોય.
દાનસંવનના હ્યેતે ગ્રન્થા મેધાવિભિ: કૃતા: । યજસ્વ દેહિ દીક્ષસ્વ તપસ્તપ્યસ્વ સન્ત્યજ ।। ૨.૧૦૮.
આ ગ્રંથો તો દાન માટે પ્રેરણા આપે છે, જ્ઞાની લોકો દ્વારા લખાયેલા છે: 'યજ્ઞ કરો, દાન આપો, દિક્ષા લો, તપ કરો, ત્યાગ કરો.'
સ નાસ્તિ પરમિત્યેવ કુરુ બુદ્ધિં મહામતે । પ્રત્યક્ષં યત્તદાતિષ્ઠ પરોક્ષં પૃષ્ઠત: કુરુ ।। ૨.૧૦૮.
મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર, 'આપણે આગળ કંઈ નથી' એમ મનમાં રાખો; જે સ્પષ્ટ છે, એ અનુસરો, અને જે અદૃશ્ય છે, એ પાછળ મૂકો.
સ તાં બુદ્ધિં પુરસ્કૃત્ય સર્વલોકનિદર્શિનીમ્ । રાજ્યં ત્વં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ભરતેન પ્રસાદિત: ।। ૨.૧૦૮.
આ સમજણ સાથે, જે બધા લોકોની સ્થિતિ જાણે છે, ભરતની વિનંતી પ્રમાણે રાજ્ય સ્વીકારો.