ઇદં નિખિલમવ્યગ્રં રાજ્યં પિત્ર્યમકણ્ટકમ્ । અનુશાધિ સ્વધર્મેણ ધર્મજ્ઞ સહ બાન્ધવૈ: ।। ૨.૧૦૬.
આ પિતૃપરંપરાગત, નિર્વિઘ્ન અને નિર્દોષ રાજ્યને તમે તમારા ધર્મ પ્રમાણે અને સગા-સંબંધીઓ સાથે સંભાળો.
ઇહૈવ ત્વા ઽભિષિઞ્ચન્તુ સર્વા: પ્રકૃતય: સહ । ઋત્વિજ: સવસિષ્ઠાશ્ચ મન્ત્રવન્મન્ત્રકોવિદા: ।। ૨.૧૦૬.
અહીં જ બધા પ્રજાજનો, ઋત્વિજ અને વશિષ્ઠજી જેવા મંત્રજ્ઞ પંડિતો તમારી અભિષેક વિધિ કરે.
અભિષિક્તસ્ત્વમસ્માભિરયોધ્યાં પાલને વ્રજ । વિજિત્ય તરસા લોકાન્ મરુદ્ભિરિવ વાસવ: ।। ૨.૧૦૬.
અમારા દ્વારા અભિષેક થયા પછી, તમે વજ્રની જેમ શક્તિથી લોકવિજય કરીને અયોધ્યાનું પાલન કરો.
ઋણાનિ ત્રીણ્યપાકુર્વન્ દુર્હૃદ: સાધુ નિર્દ્દહન્ । સુહૃદસ્તર્પયન્ કામૈસ્ત્વમેવાત્રાનુશાધિ મામ્ ।। ૨.૧૦૬.
ત્રણ ઋણ ચૂકવી, દુષ્ટોને દંડ આપી, સજનોને ઇચ્છિત સુખ આપીને, તમે જ અહીં મારું પાલન કરો.
અદ્યાર્ય મુદિતા: સન્તુ સુહૃદસ્તે ઽભિષેચને । અદ્ય ભીતા: પલાયન્તાં દુર્હૃદસ્તે દિશો દશ ।। ૨.૧૦૬.
આજે તમારા સાચા મિત્રો તમારા અભિષેકમાં આનંદિત થાય અને તમારા દુશ્મનોએ ભયથી દસેય દિશામાં ભાગી જાય.
આક્રોશં મમ માતુશ્ચ પ્રમૃજ્ય પુરુષર્ષભ । અદ્ય તત્રભવન્તં ચ પિતરં રક્ષ કિલ્બિષાત્ ।। ૨.૧૦૬.
મારા અને મારી માતાના અપમાનને દૂર કરો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, અને આજે અમારા પિતાને પાપથી બચાવો.
શિરસા ત્વા ઽભિયાચે ઽહં કુરુષ્વ કરુણાં મયિ । બાન્ધવેષુ ચ સર્વેષુ ભૂતેષ્વિવ મહેશ્વર: ।। ૨.૧૦૬.
હું મસ્તક ઝુકાવીને વિનંતી કરું છું: મારા અને અમારા બધા સગાંઓ પર દયાની દૃષ્ટિ રાખો, જેમ મહાદેવ સર્વ જીવ પર દયા કરે છે.
અથૈતત્ પૃષ્ઠત: કૃત્વા વનમેવ ભવાનિત: । ગમિષ્યતિ ગમિષ્યામિ ભવતા સાર્દ્ધમપ્યહમ્ ।। ૨.૧૦૬.
પણ જો તમે આ બધું પછાડીને પણ વનમાં જવાનું પસંદ કરો, તો હું પણ તમારી સાથે જઇશ.
તથાહિ રામો ભરતેન તામ્યતા પ્રસાદ્યમાન: શિરસા મહીપતિ: । ન ચૈવ ચક્રે ગમનાય સત્ત્વવાન્ મતિં પિતુસ્તદ્વચને વ્યવસ્થિત: ।। ૨.૧૦૬.
ભરત દુ:ખી થઈને મસ્તક ઝુકાવી રામને વિનંતી કરતા, છતાં રામે પિતાના આજ્ઞામાં અડગ રહીને પાછા જવાની મનશક્તિ ન રાખી.
તદદ્ભુતં સ્થૈર્યમવેક્ષ્ય રાઘવે સમં જનો હર્ષમવાપ દુ:ખિત: । ન યાત્યયોધ્યામિતિ દુ:ખિતો ઽભવત્ સ્થિરપ્રતિજ્ઞત્વમવેક્ષ્ય હર્ષિત: ।। ૨.૧૦૬.
રાઘવમાં એવી અદભૂત સ્થિરતા જોઈને લોકો, ભલે રામ અયોધ્યા ન જાય એમાં દુ:ખી હતા, પણ તેની અડગ પ્રતિજ્ઞા જોઈને આનંદિત થયા.
તમૃત્વિજો નૈગમયૂથવલ્લભાસ્તદા વિંસજ્ઞાશ્રુકલાશ્ચ માતર: । તથા બ્રુવાણં ભરતં પ્રતુષ્ટુવુ: પ્રણમ્ય રામં ચ યયાચિરે સહ ।। ૨.૧૦૬.
ત્યારે યજ્ઞકર્તાઓ, નગરના વડીલોના પ્રિયજન અને માતાઓ, જેમની આંખોમાં આંસુ હતા, ભરતના શબ્દો સાંભળી તેને વખાણી, અને રામને સાથે મળીને વિનંતી કરી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે ષડુત્તરશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના અયોધ્યા કાંડના એકસો છઠ્ઠા સર્ગનો અંત આવે છે.
thumb|સપ્તાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center પુનરેવં બ્રુવાણં તં ભરતં લક્ષ્મણાગ્રજ: । પ્રત્યુવાચ તત: શ્રીમાન્ જ્ઞાતિમધ્યે ઽભિસત્કૃત: ।। ૨.૧૦૭.
ફરી ભરત એમ બોલતા, લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ, સગાંઓ વચ્ચે માન પામેલા, તેને જવાબ આપ્યો.
ઉપપન્નમિદં વાક્યં યત્ત્વમેવમભાષથા: । જાત: પુત્રો દશરથાત્ કૈકેય્યાં રાજસત્તમાત્ ।। ૨.૧૦૭.
તમે જે કહ્યું એ યોગ્ય છે, કેમ કે તમે દશરથ અને કૈકેયી જેવા મહાન રાજાના પુત્ર છો.
પુરા ભ્રાત: પિતા ન: સ માતરં તે સમુદ્વહન્ । માતામહે સમાશ્રૌષીદ્રાજ્યશુલ્કમનુત્તમમ્ ।। ૨.૧૦૭.
ભાઈ, ઘણા વર્ષો પહેલાં, પિતાએ તમારી માતાને લગ્નમાં સ્વીકારી, ત્યારે તમારા માતામાથી રાજયનું અનન્ય દાન સાંભળ્યું હતું.
દૈવાસુરે ચ સઙ્ગ્રામે જનન્યૈ તવ પાર્થિવ: । સમ્પ્રહૃષ્ટો દદૌ રાજા વરમારાધિત: પ્રભુ: ।। ૨.૧૦૭.
દેવ-અસુરના યુદ્ધમાં, તમારી માતાના પિતા રાજાએ આનંદથી, પ્રસન્ન થઈ, તમારી માતાને એક વરદાન આપ્યું હતું.
તત: સા સમ્પ્રતિશ્રાવ્ય તવ માતા યશસ્વિની । અયાચત નરશ્રેષ્ઠં દ્વૌ વરૌ વરવર્ણિની ।। ૨.૧૦૭.
પછી, એ વચન મળ્યા પછી, તમારી પ્રસિદ્ધ માતાએ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, રાજાને બે વરદાન માંગ્યા.
તવ રાજ્યં નરવ્યાઘ્ર મમ પ્રવ્રાજનં તથા । તૌ ચ રાજા તદા તસ્યૈ નિયુક્ત: પ્રદદૌ વરૌ ।। ૨.૧૦૭.
તેમણે તમારા રાજ્ય અને મારા વનમાં જવાનું માંગ્યું, અને રાજાએ એ બંને વરદાન તેમને આપ્યા.
તેન પિત્રા ઽહમપ્યત્ર નિયુક્ત: પુરુષર્ષભ । ચતુર્દશ વને વાસં વર્ષાણિ વરદાનિકમ્ ।। ૨.૧૦૭.
પિતાની આજ્ઞાથી, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, હું પણ વનમાં ચૌદ વર્ષ રહેવા માટે બંધાયેલો છું.
સો ઽહં વનમિદં પ્રાપ્તો નિર્જનં લક્ષ્મણાન્વિત: । સીતયા ચાપ્રતિદ્વન્દ્વ: સત્યવાદે સ્થિત: પિતુ: ।। ૨.૧૦૭.
એ રીતે, હું લક્ષ્મણ અને સીતાની સાથે, પિતાના વચન અને સત્યમાં સ્થિર રહી, આ નિર્જન વનમાં આવ્યો છું.
ભવાનપિ તથેત્યેવ પિતરં સત્યવાદિનમ્ । કર્ત્તુમર્હતિ રાજેન્દ્ર ક્ષિપ્રમેવાભિષેચનાત્ ।। ૨.૧૦૭.
તમે પણ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પિતાના સત્ય વચનને જાળવીને, ઝડપથી અભિષેક સ્વીકારો.
ઋણાન્મોચય રાજાનં મત્કૃતે ભરત પ્રભુમ્ । પિતરં ચાપિ ધર્મજ્ઞં માતરં ચાભિનન્દય ।। ૨.૧૦૭.
ભરત, ધર્મ જાણનાર, મારા કારણે રાજાને તેના ઋણમાંથી મુક્ત કરો, અને પિતા-માતાને સન્માન આપો.
શ્રૂયતે હિ પુરા તાત શ્રુતિર્ગીતા યશસ્વિના । ગયેન યજમાનેન ગયેષ્વેવ પિતઽન્ પ્રતિ ।। ૨.૧૦૭.
પુત્ર, ઘણા વર્ષો પહેલા ગયામાં યશસ્વી ગયાએ પોતાના પિતાને માટે એક પ્રસિદ્ધ સ્તુતિ ગાયી હતી, એવી વાત સાંભળવામાં આવે છે.
પુન્નામ્નો નરકાદ્યસ્માત્ પિતરં ત્રાયતે સુત: । તસ્માત્ પુત્ર ઇતિ પ્રોક્ત: પિતઽન્ યત્પાતિ વા સુત: ।। ૨.૧૦૭.
પુત્ર પિતાને પુન નામના નરકમાંથી બચાવે છે, એટલે તેને 'પુત્ર' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે પિતાને રક્ષે છે કે માર્ગદર્શન આપે છે.
એષ્ટવ્યા બહવ: પુત્રા ગુણવન્તો બહુશ્રુતા: । તેષાં વૈ સમવેતાનામપિ કશ્ચિદ્ગયાં વ્રજેત્ ।। ૨.૧૦૭.
સારા ગુણો અને ઘણું શીખેલા ઘણા પુત્રો હોવા જોઈએ, કેમ કે એમમાંથી ભલે બધા ભેગા થાય, પણ કદાચ કોઈ એક ગયામાં જઈ શકે.
એવં રાજર્ષય: સર્વે પ્રતીતા રાજનન્દન । તસ્માત્ ત્રાહિ નરશ્રેષ્ઠ પિતરં નરકાત્ પ્રભો ।। ૨.૧૦૭.
રાજાના પુત્ર, બધા રાજઋષિઓએ આ માન્યું છે; તેથી, નરશ્રેષ્ઠ, તું પિતાને નરકમાંથી બચાવ, પ્રભુ.
અયોધ્યાં ગચ્છ ભરત પ્રકૃતીરનુરઞ્જય । શત્રુઘ્નસહિતો વીર સહ સર્વૈર્દ્વિજાતિભિ: ।। ૨.૧૦૭.
ભરત, તું અયોધ્યા જઈને પ્રજાનું મન જીત, શત્રુઘ્ન સાથે અને બધા દ્વિજાતિઓ સાથે, વીર.
પ્રવેક્ષ્યે દણ્ડકારણ્યમહમપ્યવિલમ્બયન્ । આભ્યાં તુ સહિતો રાજન્ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ ।। ૨.૧૦૭.
હું પણ વિલંબ કર્યા વિના દંડકવનમાં જઈશ, રાજન, અને આ બંને, વૈદેહી અને લક્ષ્મણ સાથે.
ત્વં રાજા ભરત ભવ સ્વયં નરાણાં વન્યાનામહમપિ રાજરાણ્મૃગાણામ્ । ગચ્છત્વં પુરવરમદ્ય સમ્પ્રહૃષ્ટ: સંહૃષ્ટસ્ત્વહમપિ દણ્ડકાન્ પ્રવેક્ષ્યે ।। ૨.૧૦૭.
ભરત, તું મનુષ્યોનો રાજા બન, હું વનવાસી અને જંગલના પ્રાણીઓનો રાજા બનીશ. તું આનંદથી શહેરમાં જઈ, હું પણ આનંદથી દંડકવનમાં પ્રવેશીશ.
છાયાં તે દિનકરભા: પ્રબાધમાનં વર્ષત્રં ભરત કરોતુ મૂર્ધ્નિ શીતામ્ । એતેષામહમપિ કાનનદ્રુમાણાં છાયાં તામતિ શયિનીં સુખી શ્રયિષ્યે ।। ૨.૧૦૭.
ભરત, વરસાદના સમયમાં તારા માથા પર સૂર્યની કિરણો ઠંડક આપે, અને હું પણ આ વનના વૃક્ષોની ઘન છાંયામાં આનંદથી આરામ કરીશ.